|
|
|
|
|
|
XXIII |
|
VINTE ANOS DESPOIS
O 6 de xullo de 1987 deime de alta na Licencia Fiscal, e criei a compañía teatral Uvegá Teatro. 18 espectáculos estreados e distribuídos. Un mundo de xente colaborando: actores, actrices, directores, técnicos, escenógrafos, iluminadores, figurinistas, atrezistas, músicos, deseñadores, autores, traductores, fotógrafos, ferreiros... Cantos fantásticos profesionais, canta boa xente, cantos amigos e amigas.
A miña intención é a partir do seguinte capítulo facer un repaso polo traballo destes vinte anos, non tanto como información, senón verbalizando e afondando no aprendido, no descuberto, no investigado e posto en práctica, por se a alguén lle pode ser de utilidade.
E tamén contextualizar as escollas feitas, referidas esencialmente ó meu traballo como director e autor ou adaptador e traductor.
En definitiva, dar resposta, na medida do posible, ós múltiples ¿por qué? que aparecen no proceso creativo.
E por suposto, traer aquí as moreas de anécdotas que se produciron arredor de cada espectáculo, dentro ou fóra da representación.
Como aínda segue en internet a páxina de Uvegá Teatro, www.uvegateatro.com, remitirei a ela a quen queira coñecer polo miúdo tanto datos coma información gráfica (fotos, programas de man) e mesmo algún texto da biblioteca virtual que ten esta web.
O espectáculo inaugural de Uvegá Teatro foi Cochos, de Roberto Vidal Bolaño, estreado o 29 de novembro do 1987, en Verín. Falando de Cochos principiarei a segunda parte desta xa longa autoblografia.
|
|
|
|
|
XXII |
|
CRONOLOXÍA NECROLÓXICA
(Se entras por primeira vez, vai ó capítulo I, que de momento está na páxina tres. Os textos suliñados son enlaces, ligazóns, a fotos ou páxinas que coido de interese. Tamén podes ver a FotoBlogoteca. Tanto nas fotos coma nos distintos capítulos podes deixar o teu comentario, e mesmo aportar datos complementarios, que é todo elo moi de agradecer. Que teñas boa navegación)
Foi naquel verán do ano 2005. Despois duns longos 16 anos de goberno de D.Manuel, Galicia estreaba goberno de novo signo, presidido por Emilio Pérez Touriño. Na Consellería de Cultura, a Pérez Varela sucedíalle Ánxela Bugallo. No relevo da Xerencia do IGAEM as cousas foron máis a modo, e Xosé Soto Virulegio estivo aínda varios meses no cargo, antes da chegada de Miguel Martín, o actual Xerente.
Alomenos dúas compañías teatrais, Uvegá Teatro, a miña, e Teatro do Aquí, fundada polo noso inesquecible Roberto Vidal Bolaño, pasamos ás páxinas necrolóxicas. Ou mellor nin iso. Morremos de morte “morrida”, como dixo o outro. Sen misa cantada nin da outra.
A min ninguén me preguntou nada, desde os programadores dos auditorios e teatros ós altos representantes da cultura; desde os estudiosos do “teatro galego” ós que escriben de teatro (cando lles cadra) nos medios de comunicación. Soamente os compañeiros e compañeiras do oficio se interesaron polo tema. E algúns descoñecidos, que lembraban os espectáculos ós que asistiran como espectadores.
Despois de tanto esforzo, tanta paixón, tantas dificultades, como pesa ese silencio, esa indiferencia… Pero mira, a min que me quiten o bailado. E como dicía o Don Juan de Zorrilla:
“Conque no paséis afán
de aquí adelante por mí,
que como vivió hasta aquí,
vivirá siempre don Juan.”
A seguir, vai unha cronoloxía de documentos varios, que salvo a algún investigador, non vos aconsello ler na súa integridade. Pero se queredes, por curiosidade, ir a algún deles, facedes un clic e lévavos alí. As fotos que atopei en internet, unha por enlace, si que valen a pena.
4 de agosto de 2005: Recurso diante do IGAEM
8 de agosto de 2005: Carta á Conselleira de Cultura.
17 de agosto de 2005: Carta informativa remitida ós profesionais das
Artes Escénicas de Galicia.
23 de setembro de 2005: Nota para a rolda de prensa celebrada o 23
de setembro de 2005.
29 de setembro de 2005: Texto de Damián Villalaín publicado nesa data
nunha Tribuna Libre do Correo Gallego.
1 de oututro 2005: Tribuna Libre enviada ó Correo Gallego en resposta á
de Damián Villalaín de 29/09/05, e publicada algún
tempo máis tarde, despois de recorrer ó Defensor do Lector.
12 novembro 2005: Nota na que sei fai público o papel xogado polo
IGAEM, os argumentos da Comisión de valoración, e a súa asunción
pola nova Conselleira. |
|
|
|
|
XXI |
|
CINCO MESES DESPOIS
Cinco meses despois, entramos no XXI. O último capítulo desta autoblografía publiqueino o 11-11-07. Estamos a 10-04-08. ¡Como pasa o tempo! E cantas cousas poden acontecer en tan poucos meses. Ah, e sinto ter creada unha certa tensión dramática no capítulo XX co tema do testamento. Agardo que ninguén sufrira desacougo por elo.
Comezando polo final, direi que dentro de menos días que dedos ten unha man terei idade pra, ¡por fin!, apuntarme ás viaxes do INSERSO. A boa vida principia agora, cunha pensión mínima de 500 euros ó mes e unha hipoteca a pagar de 345 euros, segundo me informou o meu banqueiro, por culpa da subida do euribor. E o terrible é que, moitos dos meus compañeiros e compañeiras van chegar ós 65 anos sen dereito a ese mínimo. Ser feliz, facendo o que a un lle gusta, a interpretación nos nosos casos, ten custos elevados.
Os meus compromisos como Presidente da Asociación de Actores e Actrices de Galicia foron intensos. A negociación do primeiro convenio colectivo de teatro a nivel galego, que nestes últimos días complicouse perigosamente, ou a dirección da XII edición da Gala dos Premios de Teatro María Casares, que celebramos o 27 de marzo, xunto a centos de xestións, non me deixaron tempo pra dar continuidade ó compromiso adquirido comigo mesmo de debullar vivencias, historias e anécdotas nesta autoblografía, sen destinatario concreto.
O nadal, como tódolos anos, en Untes, na casa dos meus, con Virxinia, Demetrio, o Cesar e a Loli, e o Cesarito e Lorena e o seu compañeiro. ¡Que ledicia compartir a súa amizade e amor!
Tamén tiven que pasar polo quirófano do CHUS pra unha extracción da próstata, con resultados de “sen novidade”. Que luxo vivir nun país no que os que estamos por debaixo do "humbral" da pobreza podemos ter unha sanidade de ricos. A min, non sei se xa o teño dito, non me gustaria, como a Felipe González, morrer acoitelado no metro de Nova Iorque.
En decembro do 2007 Uvegá Teatro, a miña compañía, cumpríu os 20 anos, que como di o tango non son nada, aínda que na historia do teatro profesional de Galicia poderían selo. Deses anos, e da morte do proxecto, falarei polo miudo en próximos capítulos desta autoblografía.
E a morte volveu marcar o calendario de España nese decembro. ETA asasinou a dous traballadores na T4 do aeroporto de Barajas, matanto ó mesmo tempo as esperanzas de paz, tanto da práctica totalidade dos vascos coma do resto de cidadans. E o tiro de gracia (a modo de garrote vil) dérono durante a campaña electoral, outra vez contra outro traballador, en Mondragón. Lin estes dias unha información de Europa Press na que se fala da colocación dun artefacto explosivo da "organización separatista ETA". ¿Separatista?
Coido que non se enteran. O separatismo hoxe é tan defendible democraticamente como calquera outra opción. Lendo tamén na prensa unha noticia na que se fala da intervención da mafia siciliana, recabando a punta de pistola votos emigrantes pra Berlusconi, pensei automaticamente en ETA.
Tivemos eleccións xerais, e o meu voto foi prós meus, para EU-IU. Houbo mala sorte, e algunha culpa temos todos, eu tamén. Eu polo meu compromiso soamente moral e ideolóxico, pero non militante a nivel partidario. Outros por regresar a un comunismo primario, superado na nosa cultura xa antes da morte de Franco, no que atoparon refuxio algúns burócratas. A victoria de Gaspar Llamazares nas primarias de IU foi un estímulo, pero non freou o canibalismo interno, cancro que aínda non atopou vacina entre nós. Xa moito antes, Santiago Carrillo e Julio Anguita, que tiveron grandes méritos en algúns momentos, colaboraran no retroceso. Marcelino Camacho, utilizado irresponsablemente polos burócratas, dilapidou o seu prestixio, cun enfrontamento fraticida con CC.OO., o sindicato que axudou a fundar. ¡Canto nos queda aínda por aprender de Pasionaria!
Cambiando de tema, este capítulo será ilustrado cunha foto miña e da miña irmá Magdalena, que acabo de recibir pero non me funciona o escáner e non podo subila de momento. Con esta decisión rompo o costume de encabezar con fotos non persoais estas historias. (Salvo no capítulo I, no que tiña que da-la cara) A foto estaba en casa da miña tía Carme, de Buenos Aires, da que xa teño falado, a que servía sendo mociña no pazo de Otero Pedrayo en Trasalva, e sufriu o acoso do gran patriarca montado a cabalo. Eu ando polos seis anos, e miña irmá aínda non tería un. Levo tempo agardando que me conseguisen esa foto, a única que coido existe da miña nenez, e recibina xusto nestes días. Chegoume nunha carta enviada pola miña sobriña Silvana e pola súa filla Lucía, que ten os anos que eu teño na foto, e que cun debuxo precioso coma ela me di: “Tío Vicente: me llamo Lucía, tengo 6 años. A mi hermano Pato le gusta el teatro como a vos. Te mando besos. Te-amo.”
(ir ó capítulo seguinte)
|
|
|
|
|
XX |
|
TESTAMENTO
(Se entras por primeira vez, vai ó capítulo I, que de momento está na páxina tres. Os textos suliñados son enlaces, ligazóns, a fotos ou páxinas que coido de interese. Tamén podes ver a FotoBlogoteca. Tanto nas fotos coma nos distintos capítulos podes deixar o teu comentario, e mesmo aportar datos complementarios, que é todo elo moi de agradecer. Que teñas boa navegación)
A verdade é que moito non teño que testar, pois como dixo Oscar Wilde, vivín e morrerei por enriba das miñas posibilidades. Cun subsidio pra maiores de 52 anos parados, e unha hipoteca, xa me contaredes. Menos mal que saen algunhas “changas” (1) de cando en vez, o que permite pagarlle a FENOSA o recibo. O que non evitas son os cortes periódicos, aínda pagándolle relixiosamente.
O mobiliario da casa non é nin sequera de Ikea; é en boa parte de Reto, ou restos reciclados dalgún espectáculo.
Hai algúns libros, discos de vinilo, CDs, vídeos varios, cintas coas bandas sonoras dos espectáculos de Uvegá Teatro, fotos, moitas fotos, e papeis, moitos papeis, boa parte de textos meus sen estrear nin publicar. Os últimos no disco duro do ordenador. Se os libros lle interesan a algunha asociación cultural da zona, sería un xeito de que seguisen vivos e útiles.
A vella casa de aldea na que vivo é mais do banco ca miña. Cando pense en morrer, que non é o caso, xa lle preguntarei ós meus herdeiros naturais se queren cargar con ela, e se non, hai tempo de ver que facer.
A min en realidade o que me interesa especialmente deste testamento virtual é o tema da mesma morte. Pra min a morte é un acto natural de reciclaxe, non me xera ningunha preocupación. O que me preocupa é a vida alongada inutilmente, indignamente. Por iso estou comprometido na defensa do dereito a unha morte digna. Eu quero morrer cando considere que é o momento. Quero que se me conceda esta última vontade. E se non estou en condicións de tomar esa decisión por min mesmo, deixo aquí, e onde faga falta, a orde de que se respecte esta vontade de dignidade.
Un día, indo pola autoestrada de Santiago á Coruña, fun soñando esperto no meu enterro. A película ía de que eu estaba vivo vendo a cerimonia toda. E era patética a escena nalgúns aspectos. Especialmente a hipocrisía duns cantos, aparentando compunxión. E era tamén doloroso ver á xente que quero entristecida. Pois non, nada diso cando eu morra por favor. Os hipócritas que se absteñan. E a miña xente que celebre, como unha festa máis, o feito de estar xuntos.
Pra evitarlle compromisos a todo o mundo, teño un seguro de enterro en Santa Lucía que corre cos gastos. Eu quixen deixarlles escrito o guión de como quero que vaia a cousa, pero ó parecer non se pode, pois depende do prezo do mercado das incineracións. Pois ben, a idea é a seguinte:
1) A min nunca me gustaron as flores nos enterros, alomenos as coroas, palmas e similares. Nada de coroas, palmas e similares. Con elo Santa Lucía xa ten un aforro.
2) O cadaleito gustaríame que fose de sinxelas táboas de madeira barata, como moito cunha capa de verniz transparente.
3) Nada de símbolos relixiosos, nin bandeiras nin similares. Xa temos un aforro en crucifixos para a aseguradora.
4) Por suposto, tampouco quero cerimonia relixiosa algunha. Aforro en curas.
5) Que se aforre tamén en buses, que todo o mundo ten coche neste primeiro mundo, mesmo eu. (De a quen deixarlle o coche non dixen nada, pois cando sexa o caso vai estar pró desguace)
6) As esquelas, sen cruz claro, en galego. Pero en galego non concordiado. Se me lembro xá deixarei eu escrita.
7) Deste xeito, con todo o aforrado, Santa Lucía ten pra pagar a incineración e reintegrar o que sobre.
8) Que un día que faga bo, se tiren unha parte das cinzas ó Miño, desde a Ponte Vella de Ourense, e outra parte ó Tambre ó seu paso por Portomouro, en Val do Dubra. Mal será que algún aruxe non chegue a Buenos Aires.
9) E todo elo sen tristezas, mesmo estaría ben acompañado de música alegre, empanada ou sardiñas, ou polbo, viño e unhas cervexas.
Escribo hoxe este TESTAMENTO que xa o tiña moi pensado, pois ando metido en fregados diversos que non me deixan tempo mental pra arrincar cos moitos capítulos que aínda lle quedan a esta autoblografía.
(ir ó capítulo seguinte)
(1) Dise en arxentino das chapuzas, traballos esporádicos. ^
|
|
|
|
|
XIX |
|
COMPOSTELA
Os meus amores andan sempre repartidos. A Arxentina e España; Bos Aires e Galicia; Ourense e Santiago de Compostela; o Miño e o Tambre; Untes e Coucieiro; feminino e masculino. E o Océano Atlántico, coas dúas beiras, que une novos e vellos mundos.
Compostela foise facendo miña, e foime facendo compostelán, pouco a pouco. Nos primeiros anos dos oitenta, eu repartía os días entre Santiago e Ourense. No 1987 fixei a miña residencia na capital de Galicia, no Carme de Abaixo, ata o 1995, que regresei á aldea, nesta ocasión lonxe do Río Miño, mais nas proximidades doutro río, o Tambre.
En Santiago espertei o agachado rockeiro que levaba dentro, nas noites daquela outra catedral chamada Discoteca Yohakin.
“Véxome na fotografía co cigarro nos dedos
e penso en Burt Lancaster.
Os cigarros que levan absorbido os meus pulmóns
E o meu padal,
os miles de cigarros por discotecas nas que bailamos
ata que o insomnio se nos debuxaba nos labios
cun sorriso impertinente.
Gin tocnics, vermout con vodca, lima con vermout, whisqui,
ron con xelo, sanfranciscos, vacasmoli.
Os Doors cabalgando non bafles
mestres Vicente Montoto suaba a súa suor de obreiro liberado
cun peto azul de mahón.”
Esta “foto” descubrina nunha “Bitácora Escarlata”, asinada por Elisa. Que tempos aqueles. ¿Quen será Elisa?
Naqueles anos de ir e vir, principiada a transición, fomos inventando un movemento que deu á luz dous ou tres números do “Aturuxo”, o boletín da Coordinadora de Colectivos Gais de Galicia. Alí estaban Quique, Magoya, Xose e uns cantos amigos e amigas máis de Santiago, Vigo, A Coruña, da Costa de Lugo. Como fitos daqueles anos quedan na nosa memoria a primeira manifestación do Orgullo en Vigo, seguida da multitudinaria festa en Castrelos. Ou a “acción” antidiscriminatoria contra a cafetería Manhatan da Coruña. Ata que os anos do “desencanto” foron facendo esmorecer aquelas ansias liberadoras, ás que tantas horas de debates lle dedicamos, rematadas á noitiña coas cuncas na compostelán Rúa do Franco.
Hai uns anos os membros do colectivo “Legais” de Vigo, continuador con outros grupos daquel movemento, déronme o premio que leva o seu nome, polo tratamento dado a homosexualidade na miña obra como autor e director teatral, que recibín e gardo con moita emoción.
(ir ó capítulo seguinte) |
|
|
|
|
XVIII |
|
 Martim jogral, que defeita,
sempre convosco se deita
vossa mulher!
Vedes-me andar suspirando;
e vós deitado, gozando
vossa mulher!
Do meu mal não vos doeis;
morro eu e vós fodeis
vossa mulher!
João García de Guilhade (1)
DE ESCARNIO E MALDICER
Con chamarlle a este capítulo falcatruadas e maldades inocentes podía chegar. Pero este toque medieval permíteme traer ó trobador e a ilustración portugueses con máis naturalidade, “y no tengo mas que decir” sobre o tema, como di aínda o outro de cando en vez.
Estou dubidando se encetar polo principio, é dicir por orde cronolóxica, ou se introducir o matiz diferenciador erudito entre escarnio e maldicer. O que podería pasar é que nalgún caso as lindes entre un e outro fosen tan confusas, que non sería quen de tomar a decisión máis axeitada. Poida que non exista a posibilidade obxectiva desa decisión, e me vise obrigado a desandar o andado, adoito co rigor que sei se espera de min. Se ves que a concordancia co “adoito” non é a máis aquelada, acéptanse suxestións.
A escolla podía ser tamén entre “pavadas” e parvadas. Isto permitiría unha distribución xeográfica, sendo “pavadas” as bobadas, imbecilidades, necidades, sandeces e estupideces de orixe bonaerense, e parvadas as bobadas, imbecilidades, necidades, sandeces e estupideces referidas ó resto do mundo. Claro que “pavada”, que ven de pavo, tamén pode entenderse relacionada coa idade chamada do pavo xustamente, que se corresponde a ese período rioplatense (por non reiterar o de bonaerense), e que coincide, ano arriba, ano abaixo, coa miña estancia na Arxentina.
Ben, imos aló.
Pra min, como pra o 99,9 por cen das xentes do teatro, a función é sagrada. Pero somos pobres seres humanos, e as veces cometemos sacrilexio. Nunha das representacións de “El octavo día”, o meu primeiro traballo profesional hai case cincuenta anos, apareceu durante a actuación o fotógrafo, co reportaxe que fixera, e coa emoción de verme nas fotos esquecín que tiña que entrar en escena. Os altofalantes daqueles interminables corredores dos camerinos do Teatro Alvear de Buenos Aires berraban o meu nome. Saín disparado, e entrei no escenario sen mirar, descubrindo que non era a miña escena, xa que estaba só Enrique Fava, o bispo. Axeonlleime pra facer que rezaba e gañar tempo ata situarme. Pouco a pouco, o resto de personaxes da escena miña volveron a ocupar o seu sitio, xa que nos longos segundos que durou a espera desapareceran. O espectáculo continuou, e a vergoña que pasei pola miña irresponsabilidade serviume de lección pró futuro.
Alá polo 1963, Jorge Petraglia, do que xa teño falado antes, decidiu repoñer “Esperando a Godot”, que estreara catro anos antes con gran repercusión no ambiente teatral arxentino. Perdera o meu contacto (daquela eu non tiña nin móbil, nin correo electrónico, como é de imaxinar, nin sequera teléfono particular) e preguntou por min ó “amigo”, tamén actor, que deixara o posto en ARGENTORES que eu ocupei gracias á súa recomendación. Petraglia quería que eu fixese o rapaz do texto de Becket. E o “amigo”, posiblemente soñando con ese papel, mentiulle sobre o coñecemento de onde me podía atopar. Eu fun ver a función, e ben que sentín e sentirei toda a vida non estar enriba daquel escenario. Só me queda o consolo de que o “amigo” tampouco estaba.
Eu sei que “fumar pode matar” desde antes de que o puxesen nos paquetes de tabaco en letras grandes. Explícome. Era o ano 1986, nunha función de “A noite vai coma un río” de Álvaro Cunqueiro co CDG. María Barcala, a Dona Inés, preguntaba ó Correo, que era eu, se había carta. E o Correo respondíalle: “Queiman as cartas os soldados, arrouban nas valixas por si veñen letras con noticias de tesouros. ¡Ai, demo de guerra! O home non sabe da muller, o pai do fillo, non hai romerías e a xente dorme no chan, co medo por almofada, e pérdese a ciencia de facer as camas. Os ducados veciños volvéronse tolos, andan os reis polos camiños, e nin se sementa pan....” E a esas alturas do poético texto de Cunqueiro descubro no chan de falso mármore o meu paquete de “Ducados” que me caera da carteira do Correo. Naqueles segundos ata o final da escena, cando puiden recoller aquel obxecto, descubrín, como xa dixen, que fumar pode matar. Se daquelas ata hoxe non deixei o vicio, é sinal de que o vicio gañoume a partida. Ninguén, nin sequera eu, é perfecto.
En “Cea para dous”, da que falarei máis adiante, traio pra esta sección “de escarnio e maldicer” unha situación apropiada. Na publicidade deste espectáculo figura Roberto Salgueiro como director, aínda que non fose así. El estivo de axudante de dirección meu, pero uns días antes da estrea deume o ultimatum de que ou figuraba el como director ou deixaba os ensaios. Sería o seu primeiro (e non lembro agora se último) traballo profesional como director.
“O incerto señor don Hamlet” (CDG, 1991) tamén deu materia. Ricard Salvat, director do espectáculo, deixou prá eternidade a frase “tu ocúpate de lo tuyo que de lo mío me ocupo yo”, en resposta a un comentario da miña amiga Susana Dans, que durante un descanso subiu ó galiñeiro do Teatro Principal de Santiago, onde ensaiabamos (no teatro, non no galiñeiro), e informou a Salvat que dende alí non se vía todo o escenario. Era todo un personaxe o catalán. A min convidoume un día a comer (facíao con máis xente do elenco nunha especie de campaña de gañar adeptos), e cando me sento á mesa comenta que non sabía por que me ía pagar el o menú. A resposta lóxica pola miña parte sería abandonar o restaurante ou cambiar de mesa. Pero non. Sentei, comín, bebín, e ó remate despedinme amablemente. Coido que foi o máis cruel castigo posible, obrigalo a pagar a súa propia invitación.
No 1998, no centenario do desastre da guerra de Cuba, Fraga ordenou que se fixese no CDG a Valle Inclán en castelán. (Xa antes mandara representar unha peza dun amigo seu, pra poder darlle unha medalla). O enorme dramaturgo Don Ramón María volvería estar no centro dunha enorme polémica. Nos tempos do poeta Manuel Antonio houbo outras tamén soadas, coma no incendiario Manifesto "Máis alá" de 1922. Mesmo na fundación, nun café de Madrid, da UPG, o intento de negar a galeguidade do autor das Comedias Bárbaras, levou a que xente como o pintor Xaime Quessada deixasen o proxecto antes de que vira a luz. Eu, estando radicalmente en contra de que o CDG aceptase as condicións dos herdeiros do autor, non me neguei a ser incorporado ó reparto. Facer a Valle era moi apetecible. Soamente esixín pra dar o si un tratamento económico axeitado. Non houbo acordo. Eu sería unha peza máis do reparto feito con criterios de maquiavelismo político, sabíao. Elo permitíume disfrutar na maratón de lectura no Casino de interpretar ó Cego (que era o personaxe que se me propoñía no CDG), e en galego, que collía unha dimensión nova que o mesmo Valle Inclán houbese aplaudido. Aínda hoxe moitos amigos non entenden o fondo daquela polémica. Eu sempre a tiven clara, o CDG nunca debeu dimitir da súa función, había outras fórmulas que non se quixeron explorar pra celebrar a Valle sen desastre.
Eu son bastante maniático coa puntualidade, e moito máis un día de función. Nunha representación de “Xelmirez ou a gloria de Compostela” (CDG, 1999) cheguei a tempo, pero moi xusto. O Director do CDG recibiume con acenos nervioso á entrada da Igrexa da Universidade onde se escenificaba a obra de Cortezón. En principio pensei que a cousa viña de saber que eu sempre chego con moito adianto as funcións, preocupado de que me tivese pasado algo. Pero que desencanto, non. Era que esa noite asistía á representación o daquelas presidente da Xunta Manuel Fraga.
Non hai moito, no outono do ano 2006, traballei en “O regreso ó deserto”, de Koltès, baixo a dirección de Cristina Domínguez. Nunha coreografía de transición entre escenas un grupo de actores tiñamos que saír dun gran caixón e dirixirnos en diversas direccións. Meu amigo Manolo Areoso saía da miña dereita pra ir cara a esquerda do escenario, e eu tiña que ir de fronte cara a boca da escena. El teimou, durante boa parte dos ensaios, en pasar por diante miña, con risco de ter un accidente, sen facer caso ás miñas recomendacións reiteradas un día si e outro tamén. Eu estes temas prefiro resolvelos á miña maneira en lugar de recorrer á autoridade da directora ou da coreógrafa. Un día decidín, logo dun minucioso cálculo matemático, adiantar o pé dereito uns poucos centímetros. Tropezou co meu pé, aínda que non chegou a caer, pero o susto levouno, e desde aquela santo remedio.
(ir ó capítulo seguinte)
((1)) Trobador galego-portugués de Barcelos, século XII-XIII ^
|
|
|
|
|
XVII |
|
PUNTO E SEGUIDO
Non sei como, e sen GPS, chegamos aquí. A miña intención véñoa expresando reiteradamente; falar do material vital acumulado, pra dar sentido e contido a un oficio feito de experiencias e soños, técnica e paixón. Máis adiante, pois ameazo anunciando que esta autoblografía non fixo máis que empezar, falarei de cousas técnicas (algúns chámanlle teóricas), a partir dalgunhas propostas concretas.
Deixei a miña militancia política coa disolución de Esquerda de Galicia, despois do fracaso electoral do 2001. Pero non diminuíu por elo o meu interese polo que pasa ó meu redor, ou nas institucións. Eu tiven e teño o privilexio de, como actor, autor e director teatral, poder expresar e comunicar a miña visión do mundo. E mantiven e manteño o meu compromiso sindical e profesional, tanto en CC.OO. como na Asociación de Actores e Actrices de Galicia.
Como mostra, dicir que nestes mesmos días, mentres vou debullando estes apuntes aquí, andamos a voltas coa negociación do primeiro Convenio Colectivo dos actores e actrices de teatro de Galicia, e preparando pró próximo 29 a homenaxe que imos render ó recentemente falecido Manolo Amor, que fora o primeiro Secretario Xeral do Sindicato Nacional das CC.OO. de Galicia.
Dende hai anos funme especializando na dirección artística de actos masivos cos que me sinto especialmente identificado. “Voces Ceibes”, “Manuela e Miguel”, “Santiago Álvarez”, “Memoria Histórica”, “Anxo Guerreiro” e mesmo a apertura de varios congresos do sindicato. Só unha anécdota, que coido expresiva de como un certo coñecemento do uso do escenario depara sorpresas que confirman como a acumulación de vivencias e percepcións das que veño falando aquí representan unha ferramenta necesaria pró meu traballo. Eu pedín ó equipo de producción da Homenaxe a Voces Ceibes, no que por certo participou Raimon, unha saba branca pintada a brocha gorda cunha franxa diagonal azul. Algunha xente da organización intentou disuadirme da idea, pois non vían axeitada a presencia dunha bandeira tan mal pintada. Impuxen, como director artístico do acto o meu criterio, e a saba pintada a brochazos subiu ó ceo do enorme escenario do Auditorio de Galicia de Santiago. Fíxose o escuro na sala, e un canón de luz iluminou unicamente, alá no alto, a saba pintada. E sen máis, produciuse unha ovación espontánea e unánime no teatro ateigado de xente. Eu era consciente do simbólica que era aquela presencia, pero confeso que a ovación sorprendeume a min mesmo. Cunha bandeira comprada no Corte Inglés nunca tería pasado.
E o meu activismo político e sindical deume tamén a ocasión de coñecer outras paisaxes, outras xentes e outras culturas. Por exemplo, certas zonas da URSS, aínda en tempos de Franco e con pasaporte falso. Na visita a Unión Soviética tivemos de traductor a un ruso especialista en García Lorca (recitaba os seus versos de memoria), e opositor ó réxime daquelas imperante. El sabía que os comunistas españois tiñamos posicións coas que el se sentía identificado, e encontradas co PCUS, o que nos permitiu coñecer moitos datos en directo.
Tamén unha visita a Praga resultou ilustrativa. A dirixente do partido checo que nos acompañaba levounos de visita a ducias de igrexas desa fantástica cidade. Ela, que nos dixo ser unha fervente católica, persignábase con auga das pías e facía as xenuflexións de regulamento en todos e cada un dos templos.
A mediados dos 70, nos inicios da perestroika, fixen unha visita á RDA. No Berlín Este, aparte do muro, que aínda non caera, puiden ver con emoción o Berliner Ensemble fundado por Bertolt Brecht, aínda que non visitar, xa que estaba pechado por obras. E inesquecible foi a visita a un campo de concentración nazi próximo a Berlín, do que nunca poderei borrar as imaxes daquel horror da miña memoria.
E unhas veces por actividades políticas ou sindicais, e a maior parte das veces como viaxeiro, visitei en varias ocasións Francia e Bélxica, e especialmente Portugal e Italia, o que me axudou a aproximarme ós seus idiomas. Aínda que máis non fora, que o é, o feito de poder degustar no orixinal a Genet, Beckett ou Ionesco, traducir uns monólogos de Franca Rame e Dario Fo, ou ler un texto de José Saramago ou un verso de Fernando Pessoa, xa abonda como premio.
“Sorriso audível das folhas
Não és mais que a brisa ali
Se eu te olho e tu me olhas,
Quem primeiro é que sorri?
O primeiro a sorrir ri.
Ri e olha de repente
Para fins de não olhar
Para onde nas folhas sente
O som do vento a passar
Tudo é vento e disfarçar.
Mas o olhar, de estar olhando
Onde não olha, voltou
E estamos os dois falando
O que se não conversou
Isto acaba ou começou?”
(ir ó capítulo seguinte)
|
|
|
|
|
XVI |
|
¿”GRAZAS”? NON, GRACIAS
Alá polo 1969-70, no xornal da Sociedade “A nosa Galiza”, de Xenebra, eu dicía nun artigo que, mentres non existise unha norma do galego, cada quen podería escribir como mellor entendese, mais cando esa normativización se dese, respectariámola. Eu mantiven ese compromiso ata onte. É dicir, ata a aprobación pola RAG (Real Academia Galega) dunhas modificacións normativas que a min me produciron escándalo, aínda que non chegaran a producir alerta social nin alerta intelectual. E esta ausencia de alerta é o que máis me preocupa.
O galego que eu mamei nunha aldea de Ourense nunca me impediu comunicarme con xentes das aldeas do resto de Galicia. As variacións dialectais (o idioma galego como tantos outros posúe tamén esas variación) dannos información ós falantes da diversidade de procedencias. E con ese material traballan os lingüistas, os normativizadores, pra propor unha normativa común a todos, en función dos mapas que a investigación científica aporta. ¿U-los mapas que avalían estas modificacións da RAG do ano 2003? Uns anos antes esas mesmas modificacións foran desbotadas pola Academia. ¿Que razóns novas atoparon os académicos pra este cambio de postura?
Eu vivo e convivo na actualidade nunha aldea interior da provincia da Coruña, e tanto aquí, como en Untes, oínlle dicir á xente, “que eles non saben falar”, por exemplo a miña veciña de 90 anos, a señora Dina, que non sabe falar máis co galego e que, como herdeira dunha cultura lingüística moi anterior a súa mesma xeración, chama “castañas” ás patacas. E ese non saber falar refírese ó galego que escoitan na televisión fundamentalmente. Con este novo paso normativo, cheo de caprichos, de intereses partidarios, vaise afondar aínda máis a distancia entre os galegofalantes e a fala oficializada. E afastará ás novas xeracións de dar continuidade a un instrumento de comunicación e relación, como é a fala, no canto de axudar a superar as eivas de falla de autoestima do galego en relación co seu idioma.
Eu considero que os señores académicos, e non é grande ousadía dicilo, cometeron unha irresponsabilidade.
Henrique Monteagudo, prestixioso lingüista, nunha información sobre as modificacións da normativa incorporadas, que asina desde o Consello da Cultura Galega, di que “non hai que esquecer que en materia de lingua os falantes son os soberanos”. Sendo esto moi certo, nos tempos que corren, co poder terrorífico da televisión, e agora con internet, o perigo reside en que esa soberanía remate exercéndose coa renuncia a dar continuidade á fala herdada. De que esto está a suceder recoñécese a tódolos niveis.
“Mantense Galicia como "voz lexítima galega, denominación oficial do país e forma maioritaria na expresión oral e escrita moderna". Galiza considérase tamén unha forma lexitimamente galega, amplamente documentada na época medieval, que foi recuperada no galego contemporáneo”. (Normativa da concordia)
¿Alguén tiña dúbidas que a palabra Galiza estaba documentada na época medieval, o mesmo que Gallaecia na época prerrománica? En canto a súa recuperación, na que tivo unha enorme influencia Castelao, debera en todo caso argumentarse que no galego contemporáneo foi utilizada como marca diferencial por unha corrente ideolóxica que a levou mesmo á “pegatina” GZ prós coches, sen que chegase a arraigar nos falantes, excepto nunha minoría moi politizada. Con elo aportaríase algo de rigor.
E parte de esa iconografía partidista son outras palabras recollidas nesa normativa da concordia ¿?: libraría, consellaría, amábel, posiblel, grazas (e outras en zo-za no canto de io-ia e os seus plurais), até, estudar, produto, seita.... E outras procuradas no medievo como vogal ou reitor.
Ó “para”, que segundo as miñas noticias foi unha concesión feita no pasado, agora engádese o “ao” como prioritario, por mencionar dúas palabras que aparecen con abundancia en textos teatrais e audiovisuais. A pronuncia “a-o” da contracción ó, e “pa-ra”, no canto de pra, xera unha fenda distorsionadora pró receptor, pois son formas alleas á fala. ¿Por que razón insistir en facilitar esa distancia entre falante e norma? E outro tanto co novo “até”. Obriga a un artificio, en especial cando vai seguido de artigo, absolutamente insoportable.
Da “inocencia” destes cambios dá boa conta a esquizofrenia gobernamental galega co actual bipartito. Uns gobernan Galiza e outros Galicia. Uns teñen Consellarías e outros Consellerías. A “lexitimidade” que os concordantes outorgan a estas novidades leva, prá miña estupefacción, mesmo a modificar “de facto” o Estatuto de Autonomía de Galicia. Así, a visualización dos "dous gobernos" é grotesca, e pode ter consecuencias políticas que non desexo.
¿E que títulos teño eu pra inmiscirme en decisións académicas? Ningún. Soamente o meu exercicio dunha cidadanía activa. E a experiencia no eido da interpretación, no uso do idioma falado e escrito como ferramenta de traballo.
“...coidamos pertinente que a RAG, consciente da súa responsabilidade, reflexione sobre a conveniencia e sobre os posibles efectos secundarios dos cambios inducidos polas súas orientacións; e que, nunha situación de anormalidade sociolingüística, a Academia debe estar igualmente atenta ós cambios provenientes doutras instancias sociais, mesmo porque existe de feito o risco de que individuos ou grupos illados se vallan da súa posición social para impoñer modelos particulares a contrafío do sentimento lingüístico común.” Do discurso de ingreso como nova académica da RAG de Dona Rosario Álvarez Blanco, lido o 6 de xuño de 2003. Descoñezo se a nova académica estaba entre os membros da RAG que o 12 de xullo do 2003 se opuxeron a este xeito de concordia, xunto a Don Xesús Alonso Montero.
“ A polémica xerada en torno á aprobación desta nova norma legal (reitero: medio e non fin para o BNG, conquista táctica)”. (Bieito Lobeira e o Decreto do galego no ensino, no xornal dixital do partido deste parlamentario). Moito me temo que ese mesmo tacticismo é o que estivo presente na aprobación das modificacións da normativa. A iconografía diferenciadora, por enriba do amor ó noso idioma e ós que fixeron posible que este perdurase por enriba de poderosos atrancos seculares, están no celme desta actuación da RAG. Fronte á imposición de “modelos particulares a contrafío do sentimento lingüístico común”, os falantes exerceremos a nosa “soberanía”.
Como xa dixen, queda roto o meu compromiso con esta normativa e cos seus normativizadores.
(ir ó capítulo seguinte)
|
|
|
|
|
XV |
|
JESÚS SÁNCHEZ ORRIOLS (CHUCHO)
No mes de setembro de l992, estando no Pazo de Trasalba onde representabamos “A Lagarada”, de Otero Pedrayo, chegou a noticia do pasamento do “Chucho”, Jesús Sánchez Orriols, en Ribadavia, o día 17, ós 82 anos. Logo de consultar ós compañeiros, actores, actrices, técnicos e dirección do espectáculo, rendémoslle unha pequena homenaxe durante a representación, na que eu dixen unhas palabras de lembranza. Moitos non sabían quen era “Chucho”, impulsor da Asociación Cultural “Abrente” e das Mostras de Teatro de Ribadavia. Licenciouse en Dereito, aínda que nunca exerceu. Era un home erudito, que eu coñecín por medio de Manolo Peña-Rei, que sería o seu albacea, para establecer contactos cos comunistas da zona. A súa enorme biblioteca, na que o teatro ocupaba un espacio importante, foi doada ó Concello de Ribadavia.
As Mostras de Teatro de Ribadavia, celebradas dende o ano 1973 ó 1980, representan o nacemento dun potente movemento teatral en Galicia, como non se dera na súa historia, e que hoxe acadou unha forte implantación. Intensos foron os debates nos que tanto o compromiso coa lingua, como o compromiso político e a necesidade de procurar novas linguaxes que superasen o “costumismo”, eran unha constante. E importantes foron as propostas escénicas, algunhas xa como xerme dunha actividade profesional, así como a renovación que representaban os textos premiados. Manuel Lourenzo e o falecido Roberto Vidal Bolaño, cos que anos mais tarde tería unha intensa relación profesional e humana, foron dos nomes máis destacados.
Eu participaba cunha certa distancia nos debates e como espectador nas representacións que se ofrecían na Mostra, xa que como teño contado, viña dunha realidade teatral moi avanzada como a bonaerense. Pero era consciente que as Mostras, ano a no, representaban un enorme paso pra a cultura de Galicia. Non se pode esquecer que as primeiras mostras tiñan lugar baixo a dictadura, e que no seu discorrer produciríase a morte de Franco, as primeiras eleccións democráticas, a aprobación da Constitución e as batallas políticas que antecederon a aprobación do Estatuto de Autonomía de Galicia. Xa desaparecida definitivamente a Mostra, o 4 de Nadal de 1980, centos de miles de galegos saímos ás rúas de cidades e vilas fronte o intento da UCD de rebaixar os dereitos históricos recoñecidos na Constitución Española pra Galicia. Esa batalla gañouse, sendo aprobado en referendo o 21 dese mesmo mes. Pró teatro, o feito de que as competencias en cultura pasaran á Comunidade Autónoma coa aprobación do Estatuto, foi decisivo.
Como xa dixen, retomei a actividade teatral en Ourense con “Histrión 70”, e anos máis tarde, polo 1984, en “Caritel”, nos espectáculos “Isto non é serio señores” e “Ollo ó piollo King Kong”. E tamén en “Historias de taparratá”, que eu dirixín, pra nenos.
En 1986 faría o meu primeiro traballo no CDG (Centro Dramático Galego). Foi con “A noite vai coma un río” de Álvaro Cunqueiro, baixo a dirección de Xulio Lago. Nos diversos traballos no CDG tiven a sorte de aprender, eu non quero deixar de aprender nunca, en contacto con homes e mulleres fundamentais para o teatro galego. A paixón fonda de Xulio Lago, o rigor creativo de Xan Cejudo, o amor pola palabra de Manuel Lourenzo, o enorme instinto escénico de Cándido Pazó, a depurada enxeñería teatral de Roberto Vidal Bolaño, ou máis recentemente, a liberdade conceptual de Cristina Domínguez, son parte desta aprendizaxe permanente.
Dúas experiencias foron especialmente ricas en coñecementos pra min, nos traballos feitos no CDG. En primeiro lugar, en “O mozo que chegou de lonxe” (1988), dirixido por Mario Gas. A súa xenialidade sen artificios harmonizaba o chan de terra e a auga, o espacio escénico, co espacio sonoro e a luz, cunha dirección de actores intensísima e impecable. As súas técnicas de dirección, pra min anovadoras, eu aplicarías logo na miña actividade como director, resultándome de gran proveito.
Outra experiencia intensa foi a representación de “A lagarada” de Ramón Otero Pedrayo, no seu propio Pazo de Trasalba (Ourense), con dirección maxistral de Pere Planella, que estreamos no 1992. Por certo que o “Petrucio” protagonista da peza teatral tiña moito de autobiográfico de Don Ramón. A miña tía Carme, que servira no Pazo de Trasalba, máis dunha vez, cando volvía pola noite á súa casa nunha parroquia próxima, foi perseguida a cabalo polo amo con intencións nada honestas.
(ir ó capítulo seguinte)
|
|
|
|
|
XIV |
|
OURENSE-EMPALME
O ano 1997 a “Revista Galega de Teatro” publicou un texto teatral meu, que tres anos atrás fora proposto pra un “accésit” polo xurado do premio “Rafael Dieste” da Deputación da Coruña, e que o levaría a escena o grupo universitario EIS de Santiago no 99.
As primeiras notas pra este texto fíxenas na Olivetti do restaurante Suízo, recollendo o sentir das xentes de Untes e outras parroquias do Ribeiro que coñecín á miña chegada a Galicia e nas visitas que facía á familia. Ían alagar as viñas da ribeira, xa que a cola do embalse proxectado chegaba a miña parroquia, que dista uns 20 quilómetros de Castrelo de Miño. Sabíano por que vían operarios que facían marcas á beira do Miño, pero ninguén os informaba. No ano 1969 o encoro estaba rematado, entre múltiples protestas. Nas publicacións do Partido e nas emisións da “Pirenaica” fun seguindo aquela titánica loita.
Xa de volta en Ourense, como teño dito no ano 1971, coñecín directamente ós protagonistas daquel duro enfrontamento. Xosé Arias, campesiño de Punxín e moitos outros de todo o Ribeiro, ou o Doutor Manolo Peña-Rei xunto a numerosos profesionais, intelectuais e artistas ourensáns, que estiveron cos veciños do Ribeiro en todo o proceso.
Toda esta xente estaba relacionada, directa ou indirectamente, cos dirixentes do Partido na comarca. As Comisións Campesiñas, e logo as Sociedades Agrarias, nutríronse de todos eses loitadores. Non é estraño que anos despois, nunha mobilización histórica contra os “matuteiros”, que estaban arruinando o prestixio do viño do Ribeiro, non só se opuxesen os caciques que tiñan o negocio do Ribeiro falsificado, senón incluso os nacionalistas da UPG, que chegaron a repartir “octavillas” nas que por todo argumento dicían que era unha manifestación de “españoleiros”. A asistencia foi masiva, enchendo a Praza Maior de Ribadavia, onde falamos desde o balcón do Concello o crego Celso Montero, Marcelino Camacho e eu mesmo. Desde aquel momento o viño do Ribeiro encetou o camiño cara á importante recuperación de calidade e prestixio actuais.
As experiencias vividas no meu traballo coa xente do campo foron moitas. A continuación da campaña do NON PAGAR contra a Cuota Empresarial da Seguridade Social Agraria, que ente outros iniciara Carlos Barros, na actualidade profesor na Universidade de Santiago. A loita contra os foros que aínda pervivían en Bamio, Vilagarcía. A paralización do roubo do monte dos veciños de Rande, preto de Ourense. As cacicadas da concentración parcelaria, que nunha parroquia da Merca expresouse cunha importante manifestación, pola que me meteron unha multa que non paguei por insolvente. As moitas reunións e accións cos gandeiros das provincias de Lugo e da Coruña. A mobilización que levamos a cabo cos veciños de Puxeiros, nas proximidades de Vigo, que evitaron que o R.C. Celta se apropiara do seu monte veciñal. Hai uns anos convidáronme os de Puxeiros a coñecer o centro sociocultural que puxeron en pé gracias ós beneficios do mesmo monte. E centos de reunións e asembleas. Lembro unha en Maceda e outra en Amoeiro, nas que os amigos da UPG aparecían co intento de boicotealas, (supoño que tamén de aprender a facer sindicalismo agrario), e que acababan sempre coa repulsa dos asistentes. Ou a homenaxe multitudinaria a Basilio Álvarez, en Beiro, onde fora cura.
Co desencanto do “felipismo” aquelas primeiras notas de “Ourense-Empalme” completáronse, nun exercicio de regreso ó pasado do personaxe central, que de mozo estivera do lado dos perseguidos, e xa maduro e con poder pásase ó lado contrario. Máis recentemente, coa chegada ó Goberno de Galicia dos socialistas e nacionalistas, e a decepción xerada naqueles que desexamos e traballamos por ese cambio, modifiquei certos aspectos do texto.
Na elaboración das alternativas agrarias que editamos e difundimos colaboraron militantes e amigos do PCG moi cualificados. Algúns deles tiveron, e teñen na actualidade, altas responsabilidades na administración central e autonómica. En “Pa”, un texto meu estreado no ano 1996, aproveitei os coñecementos adquiridos como impulsor daquelas reunións, no monólogo de Suso, un mozo de Lugo interpretado por Xesús Balboa.
Insisto, pra non confundir ó lector ou lectora que se aproxime a esta autoblografía que pra min, e non soamente pra min, teatro e vida, teatro e compromiso, son binomios indisociables. Por suposto que hai outras miradas diferentes á miña, afortunadamente. E algunhas, cando o valor poético é alto, ou cando as formas, a estética, son atractivas, poden resultarme de grande interese, mesmo que ás veces estean baleiras de contido. Eu intento aprender desas propostas pra mellorar tamén, a nivel poético e estético, o traballo que a min me apaixona. Pero sería un irresponsable se non deixase que todo o vivido en primeira persoa e con moita intensidade non impregnara a miña aportación ó teatro. Todo o vivido e o que me falta por vivir, pois todo-los días aparecen novos problemas que precisan manter vivo ese compromiso.
(ir ó capítulo seguinte) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
