Vasoiras de xibarda


Cartafol de inquedanzas, experiencias e teimas literarias
"...E ás doce da noite voan dacabalo de vasoiras de xibarda..."
O meu perfil
bercedasorixes@gmail.com
 CATEGORÍAS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES
 DESTACADOS

DOUS CREGOS, UNHA BAIUCA, CENTO NOVENTA E NOVE CÓXEGAS, A ZARRULADA TODA E REFRÁNS A EITO
Na historia bibliográfica do Valadouro existen dúas publicacións senlleiras: Cóxegas, un poemario satírico en galego impreso en Viveiro por Artes Gráficas A. Santiago no ano 1955 e El Valle de Oro Apuntes Históricos, obra en castelán que foi imprentada no tamén histórico prelo mindoniense de Mancebo, no ano 1912.
Ambos os dous autores foron cregos no Alfoz do Castrodouro, Celestino Cabarcos Suárez –o poeta- na parroquia de Lagoa e José Martínez Cobo –o historiador- na de Bacoi.
Ningunha das dúas obras se pode adquirir hoxe, polo menos á maneira común.
Escoitei falar de Cóxegas dende a infancia, resulta que meu pai mercara o libro daquela, no momento en que se estaba a converter nun best seller valeco, e fixo o que non debía facer, emprestalo. Sempre di que lembra estar traballando como canteiro na panadaría da rúa Currás, en Ferreira, alguén llo pediu e… Ficou sen o seu exemplar de Cóxegas.
Moitos anos despois, xa estabelecido eu na Galiza, un amigo emprestoume un nada ben tratado exemplar, debo dicir ben alto que o devolvín, como se debe facer. Non era doado manexalo debido á incipiente desencadernación que acusaba o volume, e coido que o entreguei sen rematalo. No verán de 2013 circulou pola parroquia de Mor unha edición facsímile froito do voluntarismo e o interese literario local. Un día cheguei ao Bar San Pedro e recibín unha grata sorpresa, Mari Carme, a taberneira, posuía unha copia encadernada en espiral -tirada doutra copia que lle deixaran-, a cal, ofrecía para que a veciñanza puidese facerse cos poemas d’O Bruxo dos Ermos, pseudónimo empregado por Cabarcos para asinar as súas composicións na prensa comarcal ou mesmo nas follas difundidas á saída da misa.
E así me fixen co meu exemplar de Cóxegas, unha presa de folios horizontais anelados cun plástico en espiral.
Este ano cúmprense sesenta anos da publicación deste libro que levou a literatura a unha altísima porcentaxe de fogares das terras do Douro, e que orixinou un novo significado para o termo cóxega, xa que dende aquela é sinónimo de poema ou copliña; de feito, no Valadouro aínda se escoita dicir de alguén que coñece ou recita composicións populares, que “sabe moitas cóxegas”.
Cóxegas reflicte lugares e persoas da bisbarra, inquedanzas da época e costumes locais , todo adobiado cunha ironía nada disimulada. Cómpre salientar que a obra foi prologada polo escritor José María Castroviejo.
Se cadra, sería o 2015 unha ocasión excepcional para que vise a luz unha auténtica edición facsímile, facilitando deste xeito que sesenta anos despois, a poesía volva entrar nos fogares do Valadouro.
Tardei un ano máis en me facer coa obra de Martínez Cobo, foi o verán pasado cando o amigo Isaac Ferreira me agasallou El Valle de Oro Apuntes Históricos en facsímile doméstico e recuperado ao xeito amanuense, unha xoíña que circula entre letraferidos do val.
O autor deste libriño de curiosidades históricas locais era amais de párroco de Bacoi, delegado no Valadouro da sociedade habaneira El Valle de Oro, de feito no enceto da obra aparece un chamado “A los Hijos del Valle de Oro residentes en la Argentina y en Madrid”, texto encomiástico das bondades do Valadouro asinado polos emigrantes Francisco Janeiro e Juan Álvarez, ambos os dous responsábeis do colectivo El Valle de Oro na Habana.
Mais voltemos ao Bar San Pedro, pois que son varios os trazos literarios que garda esta baiuca tradicional.
Cando os autores de Contos do Valadouro andaban a procurar fontes orais e narracións para engrosar a compilación que estaban a confeccionar, quen isto escribe, apercibiu a Xesús Pisón da frecuente presenza de Ramón Galdo –hoxe xa desaparecido- ás noites na devandita baiuca, quen coñecía un conto sobre a zarrulada… Esa misteriosa grea de cadeliños que sae ao paso dos camiñantes, avisando dunha morte inminente… Máis ca coñecelo experimentárao, pois a Ramón aparecéraselle a mesma zarrulada! Até alí e até el levei ao Xesús, e así Ramón, a súa bicicleta e máis a zarrulada ficaron inmortalizados no “libro dos contos”.
E máis recentemente, eu mesmo teño recollido nesta taberna varias sentenzas para o meu estudo paremiolóxico Ditos e refráns do Valadouro, publicado polo SEVA en 2013.Tamén atopei aquí a materia para algún relato, escoitando, disimuladamente.
Na actualidade é doado ouvirlle refráns e ditos populares neste local a quen foi dona de Ramón, o da zarrulada. Xosefa Moirón supón un verdadeiro tesouro ateigado de sentenzas e proverbios; sempre sentadiña a carón da ventá; esta muller conserva a sabedoría transmitida a través da paremioloxía, e máis dunha vez téñoa interpelado libreta en man para ir arquivando toda esa literatura oral que atesourou ao longo dos anos.
Aló, onde o mundo se chama Correlos, xorde o Bar San Pedro, non é un café literario, mais a literatura –nomeadamente a oral- para por alí ás veces, e bótalle un mencía.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 07-01-2015 11:23
# Ligazón permanente a este artigo
UN LIBRO-REPORTAXE PARA O CANTOR D'O MEU PAÍS
Cúmprense hoxe seis meses da homenaxe ao máis senlleiro músico da Galiza actual, Miro Casabella.
Aquel 5 de xullo de 2014 xuntámonos baixo un potente sol no cantón da praza de Ferreira, en fronte da casa natal do homenaxeado, onde o cantor do Valadouro descubriu unha placa cun texto tan concreto coma explícito: “Miro Casabella. Por ceibar a voz. 2014”.
Xantamos –amigos, músicos, veciños…- e escoitamos disertacións de compañeiros de loita do noso cantor, mais ao remate da comida, a organización do evento agasallou a cada comensal cun libro, o cal, supón un verdadeiro testemuño da xeira desenvolvida polos músicos comprometidos cultural e politicamente na denominada Transición.
Miro Casabella e a Nova Canción Galega é un traballo de Xan Fraga (presente na homenaxe), publicado en 2008 por Galaxia, en cuxa capa xa se nos advirte do xénero da obra, reportaxe. E de certo éo, un auténtico documento formado por unha grande cantidade de fotografías, carteis, discografías, letras de cancións e mesmo un informe policial sobre o colectivo Voces Ceibes; tal como dixemos, o testemuño gráfico dun tempo e unha cultura, a nosa. Amais diso, o libro trae sorpresa, un CD coas composicións máis coñecidas de Miro Casabella.
Aquel 5 de xullo, na praza de Ferreira do Valadouro, a poucos metros do bar onde noutrora o noso cantor comezara ceibando notas de guitarra, a lúa sorprendeunos escoitando música do país, pois que a xuntanza non rematara no xantar senón que o faría a altas horas nun concerto; un encontro de bos e xenerosos no que actuarían, amais do propio Miro, Pilocha, A Quenlla, Tino Baz, Quintas Canella ou Bieito Romero, por nomear só uns poucos.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 05-01-2015 14:41
# Ligazón permanente a este artigo
TERRA DE SEU, UN TÍTULO CONTUNDENTE, EN TODOS OS SENSOS
Manuel Regal Ledo é desas persoas que zumegan amizade, desas que transmiten serenidade e gozan axudando. Mais Manolo non chegou a este artigo pola súa calidade persoal –ou non só por iso- senón por un libro da súa autoría que por riba de todos os cualificativos literarios teríamos que definir como obra patriótica.
O título podería dar nome a un movemento reivindicativo, a un grupo de rock bravú ou a un colectivo cultural dos que asinan os manifestos espallados nas mobilizacións a prol da lingua galega, mais non, é, nada máis e nada menos que unha breve historia do campesiñado galego, tal e como reza o subtítulo deste volume editado en 2009 polo Movemento Rural Cristián de Galicia… E aquí é onde regresan as reminiscencias revolucionarias que se nos manifestaron hai unhas liñas, porque o MRCG non é un grupo de cantores de salmos, senón un movemento que conta e berra as verdades deste pobo e deste momento, amosando o camiño máis da liberación ca da salvación.
Terra de seu é sobre todo un libro accesíbel, doado para calquera lector, xa sexa unha persoa que se achega esporadicamente á letra impresa ou alguén que devore volumes acotío, xa que malia tratárense dun texto elaborado á mantenta de xeito comprensíbel para todos os públicos e idades, a obra contén trazos de interese que por veces recorda á banda deseñada e noutras ocasións compite con calquera manual de historia. Moi recomendábel para que os nenos se acheguen aos libros e á historia de Galiza, unha historia contada a través de personaxes próximos e didácticos, con nome de seu e intrahistoria, esas vivencias menores que conforman o celeiro da Historia. Unha Historia que se aborda dende a época dos castros até a actualidade, unha Historia vista e vivida por labregos, aquela clase social que malia non ter sido nunca dominante, foi sempre predominante no noso país, até hai unhas poucas décadas.
Obra xa que logo, totalmente aconsellábel, coa que se nos demostra que sinxeleza e erudición poden levarse ben e producir bos froitos, da terra e para a Terra.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 04-01-2015 12:39
# Ligazón permanente a este artigo
UNHA INVOCACIÓN, UNHA INSPIRACIÓN
María González Rouco
Volver a Galicia é un blogue, tamén é o título dun libro mais por excelencia é unha invocación. Unha arela proferida polos millóns de emigrantes que deu o noso país dende o século XVIII até a actualidade.
María González Rouco naceu en Bos Aires, seus pais tamén, mais os seus avós chegaron á Arxentina dende Galiza, e ese episodio impregnou a vida do clan xeración tras xeración. Nada novo, é verdade. Se cadra a única novidade aparece nesta terceira xeración con María, quen se converte nunha escritora obsesionada (é un xeito de dicilo) coa orixe e coa historia dos seus devanceiros. Si, igual que nalgunhas outras familias emigrantes, mais María recolle a mágoa, o degoxo, a reminiscencia, a sensación! E vólveos literatura. Herda as viaxes inconclusas e conclúeas, nas letras e nas xeografías reais.
María González Rouco converte Volver a Galicia nunha sorte de sinatura, de escudo de armas da súa estirpe, e iso xa é literario per se, mais por riba María é poeta! Daquela o círculo péchase con honras de tinta. María é consciente de que aló, na outra banda do océano da cronoloxía está Galiza, o seu herdo; afectivo. E que os avós che leguen o amor a un país que recibes por tradición oral, tamén é moi literario, mais cómpre saber administralo.
María soubo, e en 2009 o selo arxentino El Escriba publicoulle Volver a Galicia, co subtítulo Cuentos y poemas con gallegos argentinos. Adicado, como non, aos pais dos seus pais, e encetado cunha cita literaria que non tivo que tirar de ningunha obra, senón que achou no recordo dos encontros familiares, pura materia literaria!
“Cada vez que se juntaban, mis mayores tenían dos temas de conversación, a saber: cómo cambió su vida al llegar a América y cuándo iban a ‘Volver a Galicia’.”
Non habería mellor remate para o artigo mais non me resisto a reproducir o verso polo que descubrín a María e co que experimentei unha descarga emocional, desas que só entendemos os que non somos galegos de nación senón de pulsión, é dicir, de tendencia instintiva.
“Hoy, conmovida, bendigo mi sangre”
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 02-01-2015 18:15
# Ligazón permanente a este artigo
O MEU PRIMEIRO LIBRO EN GALEGO
Pode quedar moi rebuscado, moi galeguista ou preparado para a ocasión mais creo recordar que o primeiro volume en galego que adquirín foi Sempre en Galiza. Isto aconteceu no verao de 1991, na Libraría Marta de Ferreira, no histórico local da rúa Triana, hoxe pechado.
E se a memoria non me engana, foi nesa altura cando adquirín –amais da devandita obra de Castelao- o costume de mercar no verao varios libros en galego para ler durante o resto do ano en Madrid. A tarefa non era doada, pois que o fondo bibliográfico das dúas librarías da bisbarra do Douro non eran moi xenerosos, en ningunha lingua.
Eu xa tiña mercado o primeiro xornal en galego –realmente era un semanario- dous veraos antes, fora tamén na Libraría Marta e tratábase de A Nosa Terra, o titular rezaba “O nacionalismo apreséntase como o único cámbio posíbel”… Non sei a quen nin a cantos lles afectaría o cambio mais a min mudoume para sempre; a lectura daquelas follas converteron un fillo de emigrantes galegos nun galego sen máis matices.
Nun verao posterior, ou nun Nadal, non lembro ben, merquei Os outros feirantes, na Libraría A Seara; onde tamén me fixen cun pequeno vocabulario Galego-Castelán Castellano-Gallego do selo coruñés Ediciones Nós. Tempos aqueles en que na parroquia de Mor había libraría!
Mais un vocabulario que gardo como unha xoia é o que merquei na Casa del Libro, na Gran Vía de Madrid, era o Vocabulario Castellano-Gallego de F.Fernández del Riego, editado por Galaxia en xuño de 1984 (unha cuarta edición!), con este libriño experimentei varias sensacións. A primeira de curiosidade, orixinada polo descubrimento do galego culto, a segunda máis adiante, cando vin que a normativa oficial era ben distinta da terminoloxía que Paco del Riego escolmara para aquel traballo, e a terceira sensación foi a de posuír un tesouriño que gardaba palabras “prohibidas” por unha norma restritiva de máis en ocasións e desorientada noutras.
Voltando a Castelao, aquel exemplar de Sempre en Galiza mercado no Valadouro lino en Madrid, recordo que interrompín a patriótica lectura por unha viaxe á Galiza Irredenta con amigos da universidade, un deles era oriúndo do Bierzo.
Á volta retomei a lectura e a través dela fun descubrindo o escritor rianxeiro, a historia de Galiza, as arelas dunha xeración e por riba de todo, unha identidade nacional con sólidos alicerces.
Nese mesmo ano, o xornal El Correo Gallego celebraba os seus cento catorce anos de existencia cun proxecto denominado Biblioteca 114, grazas ao cal, a miña curiosidade pola realidade galega coñeceu centos de autores e a miña avidez pola lectura centos de títulos en galego. O achádego fixérao meu pai cando vira un exemplar do devandito xornal nun quiosco de Callao, a partir de aí entrarían na casa ducias daqueles libriños agasallados polo diario compostelán.
Mais se cadra, as miñas primeiras experiencias lectoras en lingua galega foron nuns opúsculos que publicaban as comisións de festas a finais dos ’80, neles narrábase a historia dos concellos, aparecían datos demográficos das parroquias, e mesmo algún retallo de obras de Francisco Mayán ou algún artigo de Trapero Pardo.
Mais voltemos ao Irmán Daniel, a súa obra cimeira supuxo a miña primeira adquisición literaria en galego, aquel volume de Galaxia editado en 1986
–ano do seu centenario- encetou a miña biblioteca en galego, unha lingua que aínda non empregaba mais que escoitaba decote, malia a morar lonxe da Galiza.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 31-12-2014 17:29
# Ligazón permanente a este artigo
O FORNO DAS MEIGAS (Aquela sección sobre a literatura oral do Valadouro)
A información que deu orixe a estes artigos foi recollida na bisbarra do Valadouro, isto todo foi publicado na revista O Prado das Chantas (D.L.: C-2394/05) entre xullo do 2008 e xaneiro do 2010 baixo a epígrafe O forno das meigas, facendo referencia á cova homónima dos montes da parroquia de Mor.
A revista O Prado das Chantas é unha publicación da Asociación LIGA CÉLTIGA GALAICA.

O forno das meigas I
Alguén coñece un lugar chamado Terra de Patariños? Eu procureino, e o máis semellante que atopei foi Patara, poboación da antiga Roma na que o deus Apolo tiña un oráculo, amais dun templo.
É ben posíbel que algúns de vós teñades escoitado falar dun lugar no que sempre é noite (non estou a
falar da Laponia nin de efectos astronómicos estudados e coñecidos), un lugar no cal, a presenza das
tebras é contínua, e a escuridade a única cor que coñecen os que alí moran. Eis Terra de Patariños.
Seica nese lugar os bois aran a terra armados con fachos nos cornos, para alumear o camiño e o labor. Cavilade na imaxe. Unhas leiras na noite pecha, e varias xugadas de bois coroados con lume seguidos por labregos que sucan a terra cos arados, alumeados só pola luz que abrolla dos cornos dos animais... Non produce un chisco de inquedanza?

O forno das meigas II
Houbo un tempo no que as ánimas andaban polos camiños. A aparición de seres do alén, defuntiños e estantigas, era tan frecuente e mesmo tan abafante para os seres do aquén, que estes decidiron facer algo para deter esa enxurrada de presenzas da outra banda.
A solución tróuxoa a Igrexa. Disque a mensaxe que esas aparicións traían era o desacougo que sentían “aló”, non estaban ben porque lles faltaba algo, ou non estaban en bo sitio. Así naceu a novena das ánimas, un oficio relixioso que se prolongaba durante nove xornadas e que remataba no día dos defuntos. A devandita liturxia aplacou a interminábel ringleira de manifestacións pantasmais, e estas voltaron ser algo esporádico como foran até daquela, mais non algo cotián.
Datar isto éme moi difícil, quizais poderiamos falar de 1910 ou 1920 como as décadas nas que os valecos comezaron a amedoñárense perante as insistentes manifestacións do alén. O remate da novena das ánimas é máis doado de sinalar, entre finais dos ’50 e comezos dos ’60 comezou a esmorecer este costume, coincidindo co baleiramento xeral das parroquias por mor da Emigración cara a Europa desenvolvida.

O forno das meigas III
Isto aconteceu na parroquia de Carballido. Un fato de rapaces e rapazas voltaban dunha festa, ao lonxe albiscaron unha luz, claridade, fulgor... Algo inexplicábel. Tres dos mozos decidiron seguir sen torcer o camiño nin amosar receo. De alí a pouco, apareceron enchoupados, mollados de riba a abaixo, coma se caesen nun rego. Non souberon dar explicación do acontecido.
Isto que veño de narrar, tivo lugar secadra hai perto de cen anos, mais hai testemuñas que escoitaron o feito da boca dunha das mozas que viñan na cuadrilla.
O que vou contar agora é ben recente, e aconteceu non hai máis de oito anos. Dous rapaces voltaban dunha festa na Mariña, no mesmo coche e cara a cadansúa casa, contra as sete da mañá un deles ficou en Mor, o outro continuou até unha parroquia de Mondoñedo, o traxecto non ten porque durar máis de media hora, mais desta volta e de xeito inexplicábel, cando o mindoniense chegou e mirou o reloxo viu que eran perto das doce do mediodía, decontado fitou o automóbil, temendo terse durmido namentres conducía e marchar da estrada ou algo semellante. O coche non amosaba croque ningún, nin el lembra terse detido para durmir nin facer parada ningunha.

O forno das meigas IV
Un home ía andando na noite cando notou a presenza doutro home ao seu carón, unha figura moi alta que camiñaba canda el.
Se se atopaban con xente o home alto desaparecía, mais ao ficar só o camiñante, volvía sentir a presenza daquel ser alto achegado a el, acaroado coma se se tratase da súa propia sombra. Cando o medo xa logo lle empecía camiñar foi petar á porta dunha casa, nese intre sinteu unha labazada e escoitou: Cando vaias comigo non volvas chamar en ningún sitio.
Disto que describo tiven noticia en Mor, e na parroquia veciña, en Lagoa, faláronme da zarrulada, unha grea de cans pequeniños que aparece na noite facendo ghau ghau ghau, e que en ocasións tamén se achega aos camiñantes entorpecéndolles a andareta. Ás veces non se ven os cans e só se escoita o seu ladrar, nomeadamente se se vai nun vehículo, mais no intre que un se detén a escoitar, o bruído cesa.
A zarrulada é un agoiro de morte, un sinal que nos anuncia o inminente pasamento de alguén próximo, dun veciño do burgo onde se nos manifestou o sinal, por exemplo, case sempre con poucas horas de antelación.

O forno das meigas V
Aquel señor contaba que lle apeteceu fumar un cigarro mentres camiñaba, daquela tirou do peto o cuarterón e máis o librito e dispúxose a elaborar o cilindro cando de súpeto lle arrebataron todo da man. Estrañado, ollou para as mans baleiras e tamén ao seu arredor, non zoaba vento ningún, ninguén había cabo del, ía só... Cando “algo” lle tirou o tabaco.
Que pensaría aquel home? A que descoñecidas forzas atribuiría aquilo?
Non tardou moito en atoparlle unha interpretación. El lembraba con exactitude a hora á que lle acontecera o misterioso episodio, e non tardou moito en chegarlle o aviso de que á aquela mesma hora, un seu fillo morrera esmagado baixo unha árbore que estaba a pinchar.

O forno das meigas VI
Contan por terras de Santa Cruz que naquela casa morrera unha meniña sendo aínda naipela, ninguén contaba con aquela morte, e a familia amais de padecer tivo que improvisar. Houbo que encargar a caixiña e preparar a mortalla, e mentres... Onde se gardaría o corpiño da nena?
Aos pais, o único lugar que lles semellou axeitado pra conter o corpo mentres non era soterrado foi unha hucha, a mesma hucha onde se tiña gardado o gran ou a roupa das camas. A meniña marchou da casa para sempre nunha caixa branca -como era costume para os “anxos”, denominación que se lles daba aos nenos mortos- entre bágoas e laios, mais axiña os seus descubriron que aquela nena deixara algo no fogar para que nunca fora esquecida, un arrecendo que lle faría estar presente acotío... Sempre que se abría a hucha onde aquela anxiña fora depositada antes de ser amortallada, saía un ulido a mazás.
Por terras de Mor falábase doutro misterioso recendo. Ao mencer, cando a xente se erguía para ir pola auga á fonte, disque as primeiras raiolas traían un cheiriño a cera, os vellos dicían que tal recendo viña das lámpadas de Xerusalén.
Debemos lembrar que na tradición galega o cheiro a cera case sempre é agoiro da morte, se cadra pola asociación entre as candeas que velan o defunto e o material do que estas son feitas.

O forno das meigas VII
Oístes falar do coche dos pícaros? Disque polos anos ’40 do século pasado se estendeu unha lenda rural que falaba dun coche (unha sorte de ómnibus ou camioneta) que percorría as aldeas secuestrando nenos.
Dicíase que utilizaban os pícaros para obter sangue. Só con nomear o coche dos pícaros, nenos e non tan nenos gardábanse nas casas. Se o pensades ben, non é máis ca unha sofisticación do mítico sacauntos.

O forno das meigas VIII
Agoiros de morte (I)
Como era nonaxenaria quixeron ocultarlle a morte dun seu sobriño. Mais ao cabo, o día despois do enterro contáronllo con moito xeito.
A muller, nada abraiada, escoitou a nova con afouteza, e ao remate afirmou: Eu sabía que algo acontecera, moitas voltas din estes días polo cemiterio da aldea...
A velliña quería dicir que o seu pensamento tivera moi presente o cemiterio da aldea, xa que moraba a centos de quilómetros do lugar do pasamento.

O forno das meigas IX
Agoiros de morte (II)
Dise que a campá está laiona cando o seu son é arrastrado no tempo coma un laído de dor, cando a badalada non é limpa e concreta senón que se escoita acompañada dun estraño eco... Adoita percibirse isto cando as campás tocan a defunto. Ese son alongado e doroso anuncia a inminente morte doutro veciño. É frecuente escoitar entre a veciñanza: Logo ha de haber outro que laia moito a campá.
As fachas son estrelas fugaces (fenómeno tamén chamado “cambiarse as estrelas”), que no ronsel de luz debuxado no ceo están a indicar a orientación do lugar onde vai acontecer un pasamento. Hai quen diferenza entre estrelas fugaces comúns e fachas, afirmando que as fachas caen ao chan (estariamos a falar entón de asteroides) e que só neses casos podemos interpretalo como agoiro de morte. Por iso adoita escoitarse: E a noite antes de morrer caeu unha facha ao pé da casa.

O forno das meigas X
A cerimonia da morte (I)
Era frecuente até hai uns anos, que antes de sacar o defunto da casa se lle botase algo de comer ao gado.
Seica se non se facía isto, corríase o perigo de que o gado deixase de comer. As explicacións que a xente dá sobre este fenómeno son confusas. Disque ao saír o defunto do seu fogar para sempre, prodúcese unha tensión ambiental que só os animais son quen de percibir, mais se nese tránsito o gado está a comer, o trauma é menor ou non dá entrado nel.
Este ritual aínda se levou a cabo nunha casa de Lagoa hai nove anos.

O forno das meigas XI
A cerimonia da morte (II)
Antes, non existían as vías de comunicación que hoxe existen nas parroquias do rural, agora estamos afeitos a estradas asfaltadas, pistas forestais, camiños máis ou menos transitábeis... Mais non sempre foi así. Noutrora, congostras, corredoiras, carreiros e carrilleiras conformaban a rede viaria aldeá.
A escaseza de vieiros rurais practicábeis puido ser a orixe do que vou narrar. Ás veces o tránsito do cadaleito dende a casa até o cemiterio convertíase nun labor nada doado, sen coches fúnebres nin estradas polas que circular, e con distancias ben longas, as ringleiras de apesarados parentes e veciños do defunto víanse obrigados a atravesar terreos de toda caste, sempre tras os restos mortais do finado. Daquela, o traxecto tripado pola fúnebre compaña ficaba oficializado como camiño público. Xa que logo, por onde atravesaba un cadaleito cara a derradeira morada, viña de nacer un camiño, e ningún dono dos terreos afectados podía opórse.

O forno das meigas XII
O pasamento
Aquela muller estaba soa na casa, era noite e tiña as fiestras e as contras todas pechadas. Dende a cociña ouviu como se taraboulasen na ventá do comedor, ergueuse e foi ver, cando se atopaba no corredor percibiu que “algo” unha forza invisíbel, como unha corrente de ar moi forte penetraba pola fiestra e continuaba polo corredor até abrir a porta dun cuarto, para seguidamente facer o mesmo camiño á inversa e saír pola mesma ventá que entrara. Tempo despois soubo que esa noite morrera, por vontade propia, unha persoa que adoitaba pasar tempadas naquela casa, e que decote durmía no cuarto do que aquela forza “fora despedirse”.
É común a asociación dos derradeiros instantes da existencia dunha persoa coa ruxida e bruscos movementos de portas e fiestras, e non sempre o pasamento ten que acontecer na devandita casa, abonda con que a persoa teña estado vinculada a ela.

O forno das meigas XIII (Adicado a Xosé Ramón Maseda Blanco)
Non haberá máis de dez anos que aconteceu, foi nunha noite de verao, xeira na que as casas do Valadouro se enchen de visitantes, motivo polo que as testemuñas foron numerosas.
Dende as casas de San Tomé púidose observar un grande relostro que xurdía de… O Prado das Chantas!
Unha persoa do lugar aventurouse a coller o automóbil e subir decontado pola pista que leva ao curro, non ía só, canda el levaba a un seu fillo, un neno de oito ou nove anos. Cando ámbalas dúas testemuñas coroaron a pista forestal e se atoparon no espazo de lecer habilitado para celebrar a rapa das bestas, viron algo espectacular: Unha renque de luces pousada enriba do Prado das Chantas.
O pánico que xurdiu no neno fixo que se visen obrigados a marchar de alí e voltar á casa. A testemuña adulta sempre describe a escena do mesmo xeito: “Era como ver unha festa ao lonxe”.

O forno das meigas XIV
A comezos do século XX produciuse un eclipse, o cal foi visíbel dende o noso val. Daquela non se debían anunciar tales acontecementos con antelación, xa que na parroquia de Mor, o medo e a superstición marcaron a data na que se escureceu o sol.
Unhas mozas viñan do pozo cuns caldeiros cheos de auga, no momento no que ían cara a casa tivo lugar o eclipse, daquela os seus maiores mandáronlles desbotar a auga que traían, e botárona ao chan.
Supoñíase que a falta de luz solar no traxecto podía ter creado algún efecto negativo no líquido elemento, a escuridade sempre estivo asociada ao mal, nomeadamente cando a xente non coñecía a orixe desta caste de fenómenos.

O forno das meigas XV
Cando a veciñanza intercambia os ovos das galiñas ou se empresta un animal para mellorar a xenética da facenda, se non hai pagamento polo medio, córrese o risco de que as cousas non vaian ben (que os pitos non saian, que a coella non empreñe...), por iso se paga de xeito simbólico, por exemplo con dez céntimos, e dise: Dez céntimos para as ánimas.

O forno das meigas XVI
Fauna fantástica
Se te pica o alacrán pide a cera e máis o pan e se te roe a delonciña pídeo moito máis axiña. É un dito valeco que advirte do perigo de certos animais (eses seres que viviron decote acarón noso, e que tamén espertaron medos, receos e fantásticas crenzas), outro becho nada recomendábel é a cadela de frade
-insecto morador da leña húmida- xa que se se nos mete nun ouvido a morte é certa.
No val sucado polo río Ouro (ou Douro, como realmente é) cóntase que noutrora as ovellas falaban, e delataron a Xesús Cristo cando foron preguntadas polo seu agocho, xa que respostaron: “Belén, Belén”. Daquela o fillo de Deus dixo: ”Nunca vosoutros máis faledes”, e privounas da fala, deixándoas cunha voz que aínda lembra ás derradeiras palabras que pronunciaron os ovinos.
Outros animais moi vinculados á historia sagrada son as anduriñas, paxariños emigrantes dos que algúns valecos din que non teñen pés.
Hai ao redor de setenta anos naceu en Vilagabe (Mor) un xato ou un año (os datos son confusos) cunha cabeza humana, a explicación que se deu verbo do fenómeno estaba vinculada ás prácticas zoofílicas.
Dise que a delonciña séntese atraída pola cor vermella e pode atacar ás persoas vestidas con roupaxes da devandita cor.
Da raposa cóntase que cando anda quente -xeira na que late e ouvea ruidosamente- bota lume pola boca.
A pebida é un vulto que lles sae ás galiñas debaixo da lingua empecéndolles a inxestión, cando se lles arrinca, dise que hai que queimalo para que non se lle reproduza ao animal... As mesmas persoas que toman esta precaución afirman que pode ser sinxelamente: Unha bruxaría.

LIONEL REXES

Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 30-12-2014 11:45
# Ligazón permanente a este artigo
Textos elaborados para a instalación artística P-Arte-luz
Entre decembro do 2013 e xaneiro do presente ano expúxose en Ferreira do Valadouro unha instalación artística denominada "P-Arte luz". Traballei nela xunto a profesionais do eido audiovisual e acheguei os seguintes textos:

P-ARTE-LUZ
(Instalación artística multidisciplinar coa Luz como fío condutor)
P-Arte luz é unha proposta na que se alían varias disciplinas artísticas (fotografía, vídeo, deseño, plástica, narrativa…) co obxectivo de convidar a unha reflexión encol dun amplo concepto que adoitamos chamar electricidade, enerxía, sol… Ao cabo, a luz.
●XA SE LLES COÑECE AOS DÍAS… É a invocación popular empregada cando a radiación solar anuncia a mudanza das estacións. Os días reven e as noites alónganse… ou á viceversa. A LUZ, e máis a NON LUZ presaxian a transición climatolóxica, exercen como sinais, mesmo antes cas temperaturas.

●Nos mitos da Antigüidade, os agoiros de morte van acompañados de misteriosas luces, luzadas e clásicas candeas (sempre vinculadas aos ritos funerarios), estas LUCES DO ALÉN ben poden gardar reminiscencias da crenza-anceio dunha nova existencia ALÓ, nese eido idealizado, temido, intuído e ao cabo fornecido das convencións culturais e dos acervos misticistas.

●Unha das convencións culturais estabelece o dogma do BEN irmandado coa claridade e do MAL cómplice da escuridade, xa que logo, a LUZ achéganos un estado de graza, e a NON LUZ fainos entrar en contacto coas entidades maléficas. Segundo as escrituras cristiás, quen estea en graza de Deus non temerá a escuridade da noite, malia todo, escóitase no rural galego que os que andan de noite nunca a Deus viron.

●É so casualidade que moitas das vixentes lendas urbanas estean asociadas á LUZ ou á súa AUSENCIA…? O automóbil sen luces, o apagón urbano, réptiles cegos morando nas tebras, unha deserta estrada na noite pecha…

●Neste século XXI no que os vellos medos e fantasías esmorecen nos museos virtuais da Rede, entre nós reina o derradeiro mito (?) da Civilización occidental, os visitantes doutros afastados e ignotos PLANETAS –é novidosa esta sensación?- que decote branden inquietantes LUCES NO CEO para se presentaren ou despedírense… Eis un neocódigo? Ou se cadra o máis primitivo sistema de comunicación…

●A moradora das tebras por excelencia é a curuxa, padroa do coñecemento (luz que fire a escuridade) na Grecia clásica, heraldo da morte (dona da derradeira luz) no antigo Exipto, compaña do lóstrego (a luz letal) no Oriente e augur da preñez (arauto dunha nova vida á que se vai DAR A LUZ) no Occidente.
Neste misterioso animal sintetízanse as contradicións dos sensos que o ser humano achega á LUZ, sabenza, remate da existencia, morte violenta, nacemento –ou renacemento?- … Non estaremos perante o símbolo das dinámicas cíclicas? Nacer-Aprender-Morrer… RENACER.

LIONEL REXES
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 30-12-2014 10:50
# Ligazón permanente a este artigo

UN RAPAZ DE LAGOA
Gravuras de Contos do Valadouro
Xosé Blanco
Ediciós do Castro. 2000
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 29-12-2014 18:35
# Ligazón permanente a este artigo
Vasoiras de xibarda
“A noite de San Xoán, as meigas do Val da Mariña xúntanse no Monfadal, untan os corpos con touciño, e ás doce da noite voan dacabalo de vasoiras de xibarda, collidas de dúas en dúas pola mao dereita, soben á Infesta, beben auga da fonte do Espiñarcao e guíndanse no Xistral coas meigas do Valadouro e doutras partes, onde fan o reparto das moscas e das pulgas para todo o ano.”

Contos do Valadouro
X. Pisón, M. Lourenzo, I. Ferreira
Ediciós do Castro. 2005
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 29-12-2014 18:27
# Ligazón permanente a este artigo
LECTURAS DE INFANCIA (IV)
Por esas datas apareceu na miña casa un libro que xa era mítico para a miña familia, Corazón, de Edmundo de Amicis. Miña nai levábame falado moito desta obra que ela lera na súa infancia, mais o libro quedara na casa petrucial ou se cadra desaparecera. A casualidade quixo que un domingo nun posto do Rastro –morabamos no barrio de La Latina- aparecese un impecábel exemplar de Corazón, encadernado en coiro verde escuro e letras douradas… Agora forma parte da miña biblioteca e máis da miña memoria evocadora.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 29-12-2014 16:13
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal