Vasoiras de xibarda


Cartafol de inquedanzas, experiencias e teimas literarias
"...E ás doce da noite voan dacabalo de vasoiras de xibarda..."
O meu perfil
bercedasorixes@gmail.com
 CATEGORÍAS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES
 DESTACADOS

2020: O ANO PARA DEBATER AS OPORTUNIDADES DA GALAICOFONÍA
A quen o exercicio da resistencia xa non nos colle novachos, quédanos, como consolo, a disidencia.
Nos anos noventa convivían na Galiza tres normas ortográficas (só unha estaba recoñecida pola RAG), a oficial –deliberadamente afastada do tronco orixinario-, a denominada mínimos reintegrados –confeccionada desde a AS-PG- e máis a de máximos reintegrados –elaborada polo profesor Ricardo Carvalho Calero e abeirada pola AGAL e os numerosos grupos reintegracionistas existentes naquela altura-.
Eu escribín en mínimos reintegrados até que a suposta norma da concordia -promulgada pola entente ILG-RAG en 2003- me ilusionou como a tantos disidentes lingüísticos que, en aras da unidade, demos en desbotarmos as acentuacións e os vestixios léxicos que nos aproximaban ao código internacional empregado polo galaicoportugués.
O galaicoportugués é a orixe do actual sistema oral de todo o oeste peninsular, e por extensión, daqueles estados onde hoxe o portugués é lingua oficial.
Rexeitar, encubrir ou ocultar este feito, vai en menoscabo da cultura galega (non só da lingua), pois, independentemente da nosa orientación sociopolítica, debemos ter presente que a cultura coa que mantemos un parentesco máis directo, é coa portuguesa.
Sei que moitos compatriotas preferirían parentelas exóticas, no entanto, negar as evidencias avaladas pola ciencia, non só e cuspir para arriba, senón esgarrar na face dos nosos devanceiros, e tamén na dos nosos descendentes.
A demorada escolla de Carvalho Calero como persoeiro simbólico do próximo Día das Letras Galegas non pasará inadvertida, pois todo o que vimos de recordar será explicado reiteradamente desde determinadas entidades, e isto, necesariamente, suscitará debates e propiciará o xurdimento de adeptos, de reaccionarios e tamén de indiferentes.
Alén de sermos partidarios ou non da norma baseada no galegoportugués de Pessoa e de Nélida Piñon, debemos teren moi presentes as posibilidades que nos ofrece unha normativa ortográfica de ámbito internacional, nomeadamente nun momento en que se nos fai imprescindíbel, como pobo, mantermos vínculos coa globalidade (institucionais, culturais e mesmo afectivos).
Galego e portugués forman hoxe o que os lingüistas denominan un diasistema, é dicir, unhas variantes moi próximas esgazadas dun tronco común.
Mais, constitúe o noso un caso único? En absoluto, no resto do continente europeo podemos encontrar varios diasistemas lingüísticos. Sen irmos máis lonxe, o occitano e o catalán forman un, reforzado ademais pola variante aranesa e os seus 4500 falantes.
O escandinavo constitúe un diasistema gallado nas variantes faladas en Suecia, Noruega e Dinamarca. Do mesmo xeito, diversas variantes empregadas na rexión balcánica conforman o denominado diasistema eslavo, e poderiamos continuarmos citando exemplos, mais é de supor que o galegoportugués non precisa máis cartas de natureza ca as outorgadas pola propia historia e os seus 250 millóns de falantes.
É un caso único a nosa discusión normativa? Tampouco niso o galego carece de “xurisprudencia”. Nos últimos anos, a lingua alemá abriu un debate –non exento de polémica, de desercións e de detractores- no ámbito xermanófono (Alemaña, Austria, Suíza, Luxemburgo, Liechtenstein, leste de Bélxica, comunidades históricas asentadas en Romanía e Hungría…) á procura dunha simplificación ortográfica, e parece ser que as mudanzas adoptadas non acabaron de compracer a todos os interesados, polo cal, na actualidade aínda se alzan voces partidarias de desandar o camiño feito.
Os nosos veciños do ámbito castelanfalante teñen unha fronte aberta no sur da península, onde cada vez é máis frecuente ler –e escoitar pronunciado á mantenta- Graná e Cai para facer referencia ás cidades de Granada e Cádiz, ou observar o xentilicio territorial escrito de maneira fonética, andalú. Non en van, o castelán de Andalucía é denominado no seu Estatuto de Autonomía “Modalidad lingüística andaluza”.
Cando recibo mensaxes electrónicas desde Arxentina, non sempre me resulta doado ler aquel castelán enriquecido por centos de linguas de emigrantes e modismos propios do país austral, mais nunca o tomei como unha dificultade senón como unha oportunidade de aprendizaxe.
En definitiva, ningún idioma permanece alleo ao influxo das variantes dialectais nin libre das controversias sobre a normativa ortográfica.
Durante o 2020, preséntasenos a mellor ocasión para discutir, como colectividade lingüística, a conveniencia de continuar virando as costas ao ámbito galaicófono -o noso auténtico espazo idiomático- ou sumármonos a ese convoi cultural no que viaxan a morna, a bossa nova, a dozura de Carminho e de Salvador Sobral e tamén os familiares ritmos de Tanxugueiras, de Xabier Díaz & Adufeiras de Salitre, d’A banda da loba, de Sabela Ramil, de Ezetaerre, de Ialma, de Caxade…
Non supón a actual norma ortográfica do galego unha boa ponte de comunicación e acceso cara ao exterior, nomeadamente con respecto ás outras variantes galaicófonas espalladas polo planeta.
Verbo do galego da Galiza, a elección das grafías –e tamén a fixación do seu léxico- foi executada baixo unha especie de complexo de inferioridade illador, vernizado cunhas aspiracións de superioridade moi semellantes á dos candidatos a señores medievais, aqueles que ao mercaren títulos nobiliarios pretendían tinguir o seu sangue de azul.
“Temos umha língua mundial” proclama un mural deseñado a carón da estación ferroviaria de Burela, localidade onde mercé a iniciativas integradoras coma o Modelo Burela, o galego é falado por cidadáns oriúndos de diversas partes do mundo.
Grazas a esa lingua mundial estamos seguros de que o noso idioma nunca correrá perigo de desaparición, porén, por factores que temos exposto noutras ocasións, atópase en serio risco a variedade falada polo pobo galego.
Carvalho representou a liña ortodoxa á hora de normativizar o idioma galego, propondo a adopción do nh, do lh, do ç e doutros trazos propios da convención vixente. Hoxe, o galegoportugués escríbese universalmente cunha grafía unificada que facilita a comprensión e a comunicación a millóns de usuarios; en todo o mundo agás na Galiza, o territorio onde naceu un idioma empregado hoxe por 250 millóns de persoas.

Imaxe: Mural nunha rúa de Burela

Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 10-12-2019 11:38
# Ligazón permanente a este artigo
CANDO O CONTESTATARIO NON CONTESTA
Sucedeume o xoves 14 sobre as oito do serán. Recibo unha chamada da Axencia de Investigación de Mercados Ipsos; o motivo da comunicación -en castelán- é a realización dunha enquisa sobre a imaxe das compañías eléctricas entre a poboación. Tomo a decisión de acceder ao cuestionario e rógolle á operadora que me pase con alguén que poida efectuar a devandita enquisa en galego. Chega a resposta desconcertante:
-Non mo permiten. Podería falarlle en galego porque son de Ourense, mais non nolo permiten.
A operadora pronuncia as inquietantes palabras nun castelán que pugna por avanzar cara ao galego, e nos últimos sintagmas da frase predomina xa a lingua vernácula de emisora e receptor. Agardo que tal alarde de sinceridade non lle teña custado unha admonición dos seus superiores.
Declino responder o cuestionario e a operadora ourensá despídese cun “Síntoo moito”, xa en perfecto galego. Espero que tal ousadía non lle teña custado o posto de traballo.
Nalgunha outra ocasión teño refusado participar en enquisas telefónicas por cuestións idiomáticas, mais o razoamento da operadora en cuestión fora ben diferente, pois a imposibilidade de comunicación na miña lingua aparecía vinculada á ausencia de galegofalantes no cadro de persoal.
Indefectibelmente, cada vez que unha operadora ou operador require a miña atención -sempre co obxectivo de coñecer a miña opinión ou de me gañar como cliente- explícolle que está chamando a un territorio cunha lingua de seu, e polo tanto, se a súa empresa desexa realizar negocios ou sondaxes nesta comunidade, deberá contar con persoal formado no idioma propio da mesma.
No caso de que a comunicación en galego non sexa posíbel, a enquisa tampouco o será pola miña parte, e moito menos a adquisición dun produto ou a contratación dun servizo.
Non exixo nada extravagante nin inalcanzábel, tan só a mesma actitude mostrada polas empresas galegas no exterior, as cales empregan os idiomas precisos para comerciaren nos territorios onde se asentaron coa intención de ampliaren mercados.
Poñamos un exemplo: Cando un madrileño vai comer unha ración de polbo á feira ao restaurante Terra a nosa!, situado a carón da Plaza Mayor de Madrid, non é atendido en galego senón en castelán, por moitos argumentos identitarios que incen o ambiente. As razóns son evidentes: Aos responsábeis do negocio hosteleiro interésalles facérense entender, e xa contemplando cuestións legais, a comunidade autónoma en que ofrece servizo o devandito estabelecemento, asume o castelán como lingua oficial.
Ignoraba eu que a deriva totalitarista á que asistimos no ámbito político fose traducirse tan axiña na vida cotiá, mais cómpre estarmos alerta e fixármonos no modo de contactar (publicidade, comercio electrónico, campañas telefónicas…) das sociedades mercantís, por se outras empresas tamén decidiron asumiren o risco de perderen clientes a cambio de alentar o supremacismo lingüístico.
Non sei até que punto a legalidade vixente ampara as prácticas da compañía Ipsos, pois a prohibición de falar un idioma cando un usuario o demanda e a persoa empregada o coñece, supón unha evidente mostra de apartheid idiomático, e en definitiva unha grave vulneración dun dereito básico: A libre expresión na lingua propia.
O apartheid é un sistema destinado a separar e illar, e por tanto, propicia que unha parte da cidadanía se vexa segregada a causa do seu patrimonio lingüístico e por extensión do seu patrimonio cultural. Non é esta unha maneira de practicar o criticadísimo separatismo? E por riba, desde unha instancia poderosa como o é unha multinacional.
Censurar o uso das linguas non é máis ca converter a ignorancia en virtude, pois unha operadora que ten a capacidade de conectar mellor e con máis familiaridade coa poboación dunha determinada comunidade, debería ser incentivada e xamais limitada no seu labor.
Supoño que o departamento de recursos humanos da Ipsos, no canto de valorar o coñecemento de idiomas, penalizará certas competencias durante as entrevistas de traballo, optando por contrataren preferentemente os máis ignorantes.
Isto non é novo, sabedoría e talento non sempre supuxeron unha óptima carta de presentación en determinados lugares e momentos; vénseme agora á mente o famoso e cuestionado ¡Muera la inteligencia!, bramado no afastado –ou non tanto?- 1936, ano en que o idioma galego xa se dota dunha lexislación oficializadora a través do primeiro Estatuto de Autonomía.
Obstaculizar as conversas en determinadas linguas e adoptar a imposición como política de empresa non di nada en favor da Ipsos, pois, pretender obter os recursos dun territorio desprezando a súa idiosincrasia é un conto vello, tanto coma o desprestixio que xeran as denuncias públicas dos contestatarios, eses cidadáns que ás veces, como resposta ante o agravio e as actitudes irrespectuosas, deciden non contestar.


LIONEL REXES

Imaxe: Panfleto fascista distribuído na Galiza nos anos ’40 do século pasado.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 18-11-2019 17:05
# Ligazón permanente a este artigo
O GABO MÁIS FLUVIAL
Temo o día en que estea en condicións de afirmar que lin todo Gabo, por iso vou dosificando a lectura das súas novelas, demorando así a chegada ao abismo.
Hai cinco anos, Gabriel García Márquez marchou para as latitudes da eternidade máxica, e os seus adeptos ficamos mirando para os espectros que tanto recreou, por por se albiscabamos un escritor “haciendo adiós”.
Rematei onte El amor en los tiempos del cólera, e esta noite soñei cun barco navegando polo río; non recordo se nel viaxaban Florentino Ariza e Fermina Daza, posibelmente si, mais non mirei ben porque me entretín observando os playones dos caimáns e as ruínas inzadas de iguanas.
Esta novela, desde o seu comezo, evocoume aquel coñecidísmo verso de Lope de Vega que define, como poucas creacións, o estado de namoro:
“Beber veneno por licor suave
olvidar el provecho, amar el daño;
creer que un cielo en un infierno cabe,
dar la vida y el alma a un desengaño;
esto es amor, quien lo probó lo sabe.”

Estes e outros síntomas arrebatados, mesturados cos rautos de tolemia propios da síndrome do namoro agudo, experimenta o protagonista ao longo das case cincocentas páxinas de novela.
O xigante editorial Penguin Random House ofrece El amor en los tiempos del cólera na súa filial Debolsillo, mais esta novela non colle en calquera peto, pois Gabo aplica a lente de xoieiro ao Amor –sempre complexo e inmensurábel- para o diseccionar o con devoción e minuciosidade.
O sentimento máis íntimo e despótico do ser humano é posto en evidencia cruamente, até que o lector se ve reflectido e na súa epdierme vibra o espello do rubor e do ridículo máis feroz, en véndose retratado nas artes fanáticas de Florentino Ariza. É este un personaxe de crenzas monoteístas, entregado a unha única deidade, a súa diosa coronada.
Xa nas primeiras páxinas da novela se manifesta, ben nítida, a escola do mestre Cunqueiro. Teñamos en conta que El amor en los tiempos del cólera publicouse en 1985, cando ben seguro o señor de Cataca xa consumira vorazmente a bibliografía do señor de Mondoñedo. Como o colombiano gustabe de se recoñecer galego, non debeu dubidar en coller para si algúns recordos da literaria casa patrucial.
Porque a evocación non se limita a unha reminiscencia, non; estamos falando dunha reprodución de estilos e temas cunqueiriáns, executada coa mestría dun mestre de mestres, que como todos os sabios, nunca renuncia ao maxisterio dos sabios inveterados.
Como en todos os textos asinados por García Márquez, as xenialidades abrumarannos en cada páxina, en toda frase retorta até lle tirar o brillo cegador, en cada denuncia soterrada na corda frouxa da ficción dubidosa, e en definitiva, en todos eses parágrafos imprescindíbeis, porque en Gabo non hai palla, só o diamante entallado até a extenuación do material, absolutamente amansado cando o lector consumou a adopción.
Ten eivas a creación do Gabo? Como calquera obra humana.
No texto que nos ocupa detectei a ausencia duns personaxes necesarios que son obviados en boa parte do texto; xa pola metade, unhas apuradas referencias indícannos que o autor quixo emendar a carencia ás présas, e xa nas derradeiras páxinas, o Gabo concede algún episodio de importancia aos fillos de Fermina Daza, tratando de desactivar calquera tentativa crítica, mais nós, desde o cariño que lle profesamos ao colombiano, facémolo sen acrimonia. Perdoariáselle a outro autor? Pois por iso mesmo debemos espir as concesións acomodaticias deste xigante das letras, por xustiza literaria.
Encontraremos tamén no texto as sempiternas fixacións gabianas: As lavativas e as putas, unha especie de marca da casa coa que o autor identifica a súa reata literaria.
Entre as curiosidades ás que nos ten afeitos García Márquez, podemos salientar a referencia a un Joseph Conrad mariño e contrabandista de armas; parece ser que si, que o autor d’O corazón do negror non só traficaba coa inspiración nas súas singraduras.
Non é El amor en los tiempos del cólera unha obra onde se prodiguen os trazos propios do realismo máxico, aínda que ao final do texto, na viaxe fluvial que logrou penetrar no meu ámbito onírico, alguén axita un pano desde a beira do río… Lean e descubran o enigma; ao fin e ao cabo, todo nos é familiar porque nós somos o berce do esotérico cotián, e o resto, o namoro, é tan universal coma o odio, a solidariedade ou a compaixón.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 07-11-2019 12:12
# Ligazón permanente a este artigo
FOLLETÍN E MEMORIA
Onde vai o folletín? É preciso como calquera outro xénero, pois ten o seu público, un público ao que cada vez lle resulta máis difícil encontrar publicacións onde se deleitar con relatos ou cartas enfeitadas de experiencias vitais.
O conto vén porque hai lectores que recordan parágrafos enteiros de narracións desta clase, nomeadamente se os textos en cuestión eran presentados como casos reais.
Na actualidade, as diferentes revistas denominadas papel couché foron eliminando as seccións adicadas ao relato, e mesmo aqueles populares espazos en que o usuario compartía as súas vivencias románticas.
No Estado español, posibelmente sexa a popular revista Pronto a única que mantén vixente unha cumprida serie de espazos reservados ao folletín, malia que non conserve a tradición das historias por capítulos.
É verdade que tales seccións son nutridas –en teoría- coas achegas voluntarias dos lectores, mais a literatura reside, tamén, nunhas páxinas frecuentemente ignoradas polo lector “de libros”.
Aló polos anos trinta, corenta e cincuenta, as revistas conservábanse durante anos nos fogares dos lectores; cada páxina e cada ilustración eran revisitidas periodicamente, tratando de saciar un hábito lector que non era convenientemente alimentando, pois que diferentes factores (económicos, xeográficos, culturais…) dificultaban a entrada de novos números na vivenda.
Sei de fogares que atesouraron durante décadas coleccións enteiras de Blanco y Negro ou de Hogar y Moda, e nun exemplar desta última publicación foi onde aparecía unha dramática historia que aínda recrea con emoción algunha lectora.
O escrito relataba as desventuras de Antonio, o suicida namorado de Marinita Barquero Domínguez.
Contábase que a señorita (na época empregábase tal tratamento) Barquero intercambiara impresións unha única vez co home que perdera a cabeza por ela, e a traxedia desencadeada supuxera un magnífico argumento para espertar a atención dun usuario ávido de lecturas emocionantes, ou cando menos, emotivas. Tratábase dun caso real? Talvez non sexa esta unha dúbida procedente no ámbito literario.
“Perdonad hermanos míos, el dolos que os causo. No podía soportar un minuto más la existencia. Me mato porque sufro y porque la vida es cruel, y porque mi amada no me quiere…”; deste xeito, coa cortesía daquel tempo e unha agre desesperación sen retorno, era recreada a carta de despedida do suicida Antonio, encadrada no relato en que a ínclita Marinita confesaba que non entendera o que Antonio lle pretendera transmitir.
Reivindico as narracións por entregas que noutrora fixeron medrar exponencialmente o número de seguidores das cabeceiras semanais.
O folletín é un dos xéneros considerado “menor”, mais é tan respectábel como calquera outra modalidade literaria, e como dixemos no seu día pola novela rosa, quizais sinalen o inicio do proceso cara á consolidación dun lector de diferentes xéneros. E se tal non ocorre, nada condenábel sucedeu.
A narración por entregas forma parte da tradición literaria e a ela lle adicaron tempo e tinta autores de gama alta, xa que logo, as mesas de redacción de xornais e revistas deberan ir pensando en recuperar unha estratexia que xerou miles de novos clientes para quioscos e librarías.
Coñecín unha curiosidade pola mesma fonte que me falou da triste historia do anguriado Antonio. Polos mesmos anos en que fascículos e relatos eran coleccionados en humildes bibliotecas domésticas, deuse a popularización doutro uso: A adquisición de xornais atrasados.
Non se trataba de adquirir o diario por coñecer as noticias do lustro pasado, senón outorgando ao papel unha nova vida, facendo o que hoxe chamamos reutilizar.
As páxinas do Diario de la Marina, por exemplo, eran compradas por segunda vez para revestir alzadeiros, mais antes de ser empregado como forro, o xornal sería folleado por canto lector habitaba o fogar.
Lembremos sempre, que houbo un tempo en que conseguir unha dose de lectura non foi tarefa sinxela, e os letraferidos lían (non é exaxeración) até os papeis que o vento e o desleixo facían transitaren de xeito errante. Da xinea deses lectores vimos algúns dos que hoxe acumulamos volumes nas nosas bibliotecas, sen nos decatar de que a nosa fame de letras vén de lonxe, da noite duns tempos en que as fames eran moitas e feras, e aínda nesas circunstancias, a literatura non sucumbiu. Honremos a quen nos fixo lectores, escritores, donos e socios de bibliotecas, defensores da palabra, dos idiomas e en definitiva, da LIBERDADE.





Comentarios (1) - Categoría: Xeral - Publicado o 17-10-2019 16:49
# Ligazón permanente a este artigo
PINEDA VS PEDROSA, TAMÉN NA ACTUALIDADE
Ler Mariana Pineda vén sendo como recrearmos algunhas das inxustizas e excesos aos que estamos asistindo hoxe. A heroína de Granada foi executada en 1831 e o seu delito, parece ser, non ía alén de bordar unha bandeira liberal (ou talvez masónica), aínda que tamén se especula con que o xuíz Pedrosa demandou a pena máxima por un motivo alleo a matices ideolóxicos: A muller non sucumbiu ás súas insinuacións. Si, unha rabiosa actualidade que xa o era no século XIX.
O meu libriño é unha edición de 1977 da colección Novelas y Cuentos, unha iniciativa histórica do selo editorial El Magisterio Español. E neste humilde volume puiden “asistir” ao drama que García Lorca escribiu sobre a ínclita Mariana Pineda.
O nome da granadina é tamén o título da obra, mais o libro en cuestión inclúe outras dúas obras dramáticas: La zapatera prodigiosa e Bodas de sangre.
Existía un outro motivo para que esta obra suscitase o meu interese: O detestábel Ramón Pedrosa foi nado no Alfoz do Castrodouro, concretamente na parroquia de Adelán.
Coñecía o dato desde hai tempo, e sentía curiosidade por unha historia que, como xa dixemos, semella estar reproducíndose na nosa sociedade, nuns momentos en que a maioría social parece estar afacéndose á limitación do pensamento e á punición da opinión.
Exaxeramos? Repasemos a actualidade. Actores, cantantes e humoristas encausados polo contido das súas creacións artísticas, símbolos inofensivos vetados en ámbitos públicos, temor entre os artistas pola estreita liña entre o permitido e o condenábel… Mais, foi sempre así?
Pese a non vivirmos nunha democracia consolidada nin alicerzada nunha fonda tradición, houbo tempos menos maos, tempos en que se distinguía claramente entre a comisión do delito e a recreación do delito como argumento. Como sempre, salvaranos a cultura.
E xa que estabamos co libro de Lorca empezado, porque non continuar lendo La zapatera prodigiosa?
Esta obra recordoume moito as pezas representadas na actualidade polos grupiños de teatro amador, aínda que, con humor e divertimento, a man mestra de Lorca non deixa de coñecerse en cada liña.
É a desta zapateira repugnantiña unha comedia deliciosa, envolvente e un punto infantil, inzada de copliñas populares e doutras, supomos, ideadas ad hoc. O texto todo xorde inzado de indicacións destinadas tanto ao elenco interpretativo como ao director de escena, suxerindo mesmo propinar algún bastonazo aos actores que non se amolden ás exixencias do texto.
Enredos matrimoniais, diferenzas de idade entre os cónxuxes, azueiras da veciñanza… Todo moi costumista e moi impregnado da tradición rural, mais coa sabenza de don Federico velando pola calidade.
E o texto que pon fin ao volume en cuestión é Bodas de sangre, unha obra xenial, a obra total, en definitiva A OBRA.
O autor de Seis poemas galegos escribiu Bodas de sangre tres anos antes de ser asasinado polos sublevados fascistas, e recreou no drama aquela Andalucía remota das navallas na faixa e os odios herdados. De novo, romances e coplas adornan coa voz popular a riquísima redacción lorquiana, pondo ao noso alcance unha boa mostra da tradición oral recollida polo autor.
Considero que todo lector ibérico debe ler esta obra para entender as letras dunha época escurísima, a que precedeu a outra non menos negra, cando un escritor podía morrer polas súas tendencias, quer privadas quer sociais.

Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 25-09-2019 16:45
# Ligazón permanente a este artigo
UN MINOTAURO DE TRINTA ANOS
En 1989 Sotelo Blanco Edicións publicaba O minotauro, unha novela de Xosé Fernández Ferreiro da que non tiven moita noticia até este mesmo verao.
O minotauro é todo un experimento afectado por diferentes ventos literarios, condicionado polas correntes vixentes no momento da súa redacción e tamén polas de épocas anteriores, pois a novela recende a boom latinoamericano –con respectábel factura-, evocando El otoño del patriarca en boa parte do argumento.
O desaparecido Ferreiro zuga da mitoloxía clásica e mesmo artella unha versión sui generis da lenda xacobea, logrando en resumidas contas unha novela máis mitolóxica ca canonicamente fantástica. Para evitar as puntualizacións dos puristas neste asunto, recordaremos que O código da Vinci foi cualificada por algún experto como novela esotérica, rexeitando categoricamente a etiqueta “fantástico” para o devandito texto.
Falamos dunha novela interesante, confeccionada para deixar pegada no lector e mesmo para non pasar inadvertida no sistema literario galego; o debate sobre este último punto deixarémolo para outro día.
Achegueime a Fernández Ferreiro a través de Agosto do 36 un verao de hai moitos anos, sendo eu aínda un neófito nas lecturas en galego. Tentei unha nova experiencia con Corrupción e morte de Brigitte Bardot, atraído sobre todo por unha trama ambientada no Madrid da posditadura, mais o libro caíame das mans e houben desistir.
Non obstante O minotauro supuxo unha interesante lectura, pese a tratarse dun texto por expurgar -mais isto xa é responsabilidade da editora- e sometido á ondaxe normativa de hai tres décadas. No apartado das críticas negativas destacaremos unha narrativa algo descoidada, nomeadamente contra o final do texto.
Un curioso fenómeno afectará ao lector (non ourensán) que se achegue a esta novela: Como o autor introduce termos creados ad hoc coa finalidade de recrear mundos afastados, faise difícil distinguir entre o vocabulario xurdido do maxín de don Xosé e os dialectalismos procedentes do rico léxico ourensán.
As ditaduras, as colonizacións, a pasividade social ante a brutalidade dos estados, os medos manipulados e empregados desde o poder, a violencia sexual, as tradicións indefendíbeis pola súa crueldade e outras cuestións do noso tempo van aparecendo na narración paulatinamente, demostrando ao lector que tres décadas despois, as carencias e ameazas que inspiraron a novela puideron chegar a gañar vixencia.
Unha elaborada metáfora da Hespaña contemporánea xorde n’O minotauro con todo o seu vigor e actualidade, talmente coma naquelas postremas décadas do século XX.
Unha curiosidade: Aquel famoso tema musical d’Os Resentidos intitulado Fai un sol de carallo, é citado nos últimos capítulos da obra. Os oitenta foron así de eclécticos.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 13-09-2019 13:02
# Ligazón permanente a este artigo
REXURDIMENTO E MATERNA, UNHA VIAXE LITERARIA DA ESCARLATINA Á OBSTETRICIA
É costume de Manuel Lourenzo ofrecer algún galano aos seus veciños durante a estadía estival no Valadouro, e este verao o regalo consistiu en dous recitais e mais dúas lecturas dramáticas; un luxo que tanto a poboación local como a ocasional gozou por dupla partida, pois Rexurdimento e Materna formaron parte da programación cultural de ambos os dous concellos do val.
Contounos Manuel Lourenzo que sendo neno enfermara de escarlatina, e conforme o costume da época, fora recluído no cuarto máis remoto da casa. Doente e illado do resto da familia, as longuísimas horas de soidade foron combatidas cun dos poucos libros que permanecía ao seu alcance. Así foi como o neno Manuel descubriu Cantares Gallegos, e de tal xeito xermolou a súa admiración por Rosalía de Castro.
Mesmo se aventurou aquel pícaro, marabillado pola arte dunha poesía que o impresionara grandemente, a escribir uns poemas, no entanto, unha inoportuna valoración paterna castraría temporalmente os seus impulsos versificadores.
Rexurdimento foi un evento onde se mesturaron impresións e declamación de senlleiras pezas poéticas, supondo, máis ca unha homenaxe, unha acordanza da significativa obra de Rosalía de Castro, de Curros Enríquez e de Eduardo Pondal.
Contounos o Manolo de Vilaúde que Rosalía, pese á mistificación á que foi sometida a súa figura, “era unha persoa”, non en van, o dramaturgo recorda a filla da poeta polas rúas da Coruña, “dona Gala paseando polo Cantón”.
De Curros díxosenos que era un escritor da acción, mentres que Pondal incitaba ao recordo, evocando un pasado mítico co obxectivo do enxalzamento da identidade nacional.
Moitos dos poemas foron recitados de memoria polo noso veciño, e se hai un título que mereceu unha gabanza especial, tal foi A xusticia pola man, esa composición rosaliana con absoluta vixencia.
Sen abandonar o bafo poético, Materna é un espectáculo teatral en que monicreques, timbres, chocas e algún atrezzo máis permaneceu na mesa do intérprete, pronto para ser empregado no momento oportuno. Aquí o Manolo de Vilaúde quixo facer resplandecer unha mostra da literatura dramática de Xesús Pisón, “o mellor dramaturgo galego contemporáneo pese a ser un descoñecido”. Convén recordar que Manuel Lourenzo foi o único director de escena que levou obras de Xesús Pisón ás táboas.
Nos coloquios posteriores, o propio Pisón explicou que el non escribe pensando na representación, senón no hipotético lector. Confesou o dramaturgo a súa curiosidade polo ámbito da obstetricia, condicionado seguramente por un proxenitor veterinario, e recreou os numerosos partos vacúos presenciados, e a fascinación polo milagre dos embrións.
Hai un cuarto de século, Ei, Feldmühle! foi representada no Valadouro (nun polideportivo acabado de construír), desde aquela, ningunha peza do ferreirés volveu pisar un escenario valeco; se cadra, os varios grupos teatrais radicados nas terras do Douro deberían ir pensando en ensaiar algunha obra pisoniana.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 29-08-2019 10:16
# Ligazón permanente a este artigo
OUTRA RAIOLA SOBRE O MARISCAL
O mindoniense Antón Meilán leva décadas traballando no esclarecemento da historia do mariscal Pero Pardo de Cela, e decote sinala un triángulo xeográfico que, ao seu criterio, o pobo galego debe contemplar como área de elevado valor histórico: Tal é A Frouseira, o castelo do Castrodouro e a casa de Fonso Yáñez.
Todos tres lugares encóntranse no Alfoz do Castrodouro, e este foi o municipio escollido para presentar o pasado día sete Os últimos días do Mariscal (O testamento e a Igrexa mindoniense), un traballo publicado polo Seminario de Estudos do Valadouro na súa colección Cadernos do SEVA.
Na sala de conferencias da torre do Castrodouro, o profesor Meilán fixo fincapé na escuridade que, aínda hoxe, rodea a vida e a morte de Pardo de Cela.
Lendo este estudo, o lector decatarase de que o bispado mindoniense executou un papel tan sucio coma os secuaces da Coroa castelá, pois un mariscal poderoso e libre entraba en conflito cos intereses de ambas as dúas institucións.
Non é Meilán un investigador exento de paixón e nunca negou tal factor, mais non por iso carecen de rigor os ensaios da súa autoría, pois que o seu interese naceu, non de posicións ideolóxicas, senón da acordanza infantil do “mito” que o pobo nomeaba con cautela e admiración.
Insistiu Antón Meilán durante a presentación en que o mariscal era un home do seu tempo, polo que as consideracións xurdidas no século XX (un heroe protogaleguista ou un sanguinario señor feudal) veñen sendo interpretacións xestadas desde ópticas de hoxe, nada homoxéneas ao pensamento dunha sociedade medieval.
Mais, tanto a Meilán como a outros intelectuais, non deixa de lles estrañar a profusa circulación dun romance laudatorio coma o Pranto da Frouseira, o emotivo contido da devandita composición, o silencio estendido arredor do persoeiro degolado en Mondoñedo, e sobre todo, a obsesión de certas institucións e historiadores actuais por desgaleguizar un anaco da historia que non figura nos textos e manuais escolares.
No tempo destinado ao coloquio, o público suliñou esta eventualidade; porque os deseños curriculares educativos non contemplan os episodios da Frouseira, do Castrodouro e de Mondoñedo? Cómpre ter en conta que o cerco á fortaleza onde foi traizoado o mariscal durou dous anos, e que o apresamento e a execución do nobre virou drasticamente o curso histórico da Galiza, no entanto, o silencio continúa a nos negar a clave para entendermos a nosa Idade Media e o devir posterior.
Comentounos don Antón que hai anos, unha sociedade cultural demandara da Xunta unha subvención para a publicación da súa obra O “mito” do mariscal Pardo de Cela (historia, lendas e literatura) (2004), porén, tras a revisión do texto nos despachos autonómicos, a axuda foi denegada. Noutra ocasión, o filólogo mindoniense enviou un conto de temática mariscaliana ao certame literario convocado por un xornal lugués, mais o texto nunca foi publicado. Endebén, tal conto vería a luz uns anos despois grazas á focega libraría Bahía.
Por todo isto, é preciso que as entidades culturais comprometidas coa causa da veracidade se esforcen en achegaren luz sobre ese anaco (un máis) de historia que nos negaron, pois todos somos vítimas do ocultamento e ao tempo debedores dunha realidade histórica que nos fixo tal e como somos, un pobo cunha identidade tan viva como cuestionada.

Imaxe: Escudo de armas do mariscal Pardo de Cela
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 20-08-2019 11:05
# Ligazón permanente a este artigo
ALGUNHAS PRECISIÓNS VERBO DA TOPONIMIA VALADOURESA
Hai uns días falabamos do carácter comarcal do Valadouro, unha realidade xeográfica que algúns identifican –erroneamente- tan só co municipio homónimo. Mais non é hoxe a nosa intención matizarmos a extensión do val regado polo río Douro, pois que é esta unha bitácora de contido literario (e polo tanto lingüístico) e a tal fin nos cinxiremos.
Xa hai décadas que os artigos gramaticais parecen estaren ameazados en certos topónimos do val das anas louras (os seres míticos por excelencia nesta terra), pois que en varios documentos e webs municipais desapareceu un O que forma parte do nome do val incluso a efectos legais. Agardemos que este redondo artigo sexa reposto decontado para recuperarmos a forma correcta: O Valadouro.
Esta febre mutiladora afecta tamén á denominación de parroquias como As Oiras e O Pereiro, as cales parecen teren perdido o artigo en carteis conmemorativos, rotulación viaria e tamén en documentación municipal.
Unha guerra menos virulenta é a teima do Concello ferreirés por empregar fórmulas como “Concello de O Valadouro”, “Asinado en O Valadouro”… Peccata minuta despois de todo.
Topónimos seriamente deturpados son os de San Tomé, A Laxe e A Frouseira.
En galego, a única forma correcta de nos referir á célebre parroquia das antas e as pedras fitas é San Tomé; a versión castelá sería Santo Tomás, e calquera construción intermedia non é máis ca unha hibridación incorrecta.
O nome da parroquia da Laxe fai referencia a unha pena lisa, é dicir, a unha lastra. Polo cal, a forma correcta do topónimo é A Laxe.
O cumio que a historia vincula coa resistencia do mariscal Pardo de Cela non debe confundirse cunha praia de Valdoviño chamada A Frouxeira, pois o noso particular Medulio denomínase desde tempos inmemoriais A Frouseira.
O río que dá nome ao val é o Douro, e tal pronuncia podemos escoitar á xente de idade. É preciso sinalar algo que decepcionará a algúns valecos: Nunca houbo indicios da presenza de ouro nas correntes fluviais deste val. Por outra banda, O Valadouro non é a versión galega do inventado, imposto e macarrónico Valle de Oro.
Val das augas avoltas, escuras ou bravas, así poderiamos explicar o significado do nome do val; o ouro levámolo tan só no brillo do noso patrimonio cultural, e o Douro flúe maxestoso por nomes tan fermosos como A Veigadouro (Mor), A Grandadouro (Bacoi, Budián e Mor) e O Castrodouro. Polo tanto, o Douro amais de ao río, dá nome a unha veiga, a unha granda, a un castro e por suposto ao val todo.
É moi común que os vaos presentes nos ríos galegos figuren con b na rotulación viaria, trátase dun erro. Un vao é un lugar por onde o río se pode cruzar a pé, xa que logo, Vao, o barrio de Mor onde se erixe unha das cruces máis fermosas da comarca, debe escribirse con v.
O Reirado é un deses topónimos que se deturpou hai tanto tempo, que apenas quedan valecos que pronuncien o nome correctamente. O Reirado, atacado pola “crise do artigo”, suponse que etimoloxicamente puido ser “O rairo partido”.
Diciamos que a perda do artigo neste topónimo é xa má de rastrexar na oralidade local, en cambio é doada de apreciar no caso do Alfoz. A cantas persoas non escoitamos dicir aínda con toda normalidade: As parroquias do Alfoz, No Alfoz todo…
O nome do concello do leste do Valadouro é, en lei dereita, Alfoz do Castrodouro, pois non ten sentido amputar o nome da localidade que xustifica a presenza dun alfoz, e non estaría de mais respectarlle o artigo, cando menos na fala.
Por certo, o xentilicio dos habitantes do Alfoz é alfocés e alfocesa, así de claro e conciso.
En todo o país, as agrelas padeceron a incomprensión de quen confundiu o artigo gramatical feminino cunha parte do nome, tamén na Agrela de Lagoa. Por tanto, a forma correcta non ten que ver cos grelos senón cunha agra pequena.
Ante as dúbidas, é aconsellábel consultarmos sempre a antiquísima oralidade local, sendo recomendábel completar o asesoramento coa cartografía presente en Contos do Valadouro, esa sorte de dicionario enciclopédico da comarca do Douro.


Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 20-07-2019 19:38
# Ligazón permanente a este artigo
UN CANCIONEIRO PARA O VAL DOS MÚSICOS
Para min como para moitos, O Valadouro supón unha comarca natural estendida ao longo de varios municipios. O intelectual Isaac Ferreira, a quen citaremos reiteredamente neste texto, considera un país O Valadouro, e como dicimos os valecos: Non desapido.
Acho que non resultará presuntuoso denominar val dos músicos ao conxunto de parroquias deste antigo val glaciario, pois a historia fala da numerosa presenza de orquestras e mestres da arte musical; e sen írmonos tan lonxe, o tótem da música galega por excelencia é natural da vila de Ferreira, pois Miro Casabella viu a luz nunha vivenda da Praza de Santa María, no miolo da capital valeca. Por certo, o célebre integrante de Voces Ceibes empregou profusamente a lírica medieval galaico-portuguesa nas súas creacións. Palabras maiores!
En 2013 Francisco Piñeiro e Paz Rodríguez Silva publicaron -baixo o auspicio da Asociación Cultural O mundo de Galea- Lembranzas musicais do Valadouro, unha obra financiada pola Deputación para divulgar a historia dun antigo motor económico local, pois como dixemos, as terras do Douro foron prolíficas en profesionais da harmonía.
Xa temos, pois, o primeiro alicerce-xustificación do noso proxecto. Mostremos agora un exemplo ben gráfico da materia prima coa que contamos.
En 1997, o grupo musical Chouteira (unha formación de brillante percorrido) publicaba Ghuaue!, o disco onde se incluía a peza Chote do Leirado. A canción en cuestión fora recollida nas terras do Valadouro (o barrio do Leirado encóntrase entre as parroquias de Lagoa e Frexulfe, pertencendo a esta última), e a súa letra di algo así como: “Mozas do Leirado/ cando van co gado/ espetan a guillada no medio do prado/ e bailan o chote e mais a muiñeira/ mozas do Leirado non hai quen as queira/ son dúas Ferreiras e dúas Adanas e catro Manechas e cinco Cuañas…”
Tanto a toponimia coma os alcumes familiares presentes na peza permanecen vixentes na actualidade, nunha realidade social que aínda carece dunha compilación de cancións tradicionais locais; velaquí o segundo alicerce.
A comarca do Valadouro conta cunha magnífica colectánea de lendas e mitos, tal é Contos do Valadouro (X. Pisón, I. Ferreira e M. Lourenzo), goza tamén dunha antoloxía publicada polo IES Alfoz-Valadouro intitulada Contos, lendas e outras historias, recollida polo alumnado e publicada en 2015 pola Deputación, do mesmo xeito existe unha aproximación á paremioloxía local asinada por quen isto subscribe, Ditos e refráns do Valadouro, un traballo publicado en 2013 polo Seminario de Estudos do Valadouro.
Con todo, non existe un cancioneiro recollido nas parroquias do río Douro, pese a non ser difícil escoitar anciáns declamando enxeñosas cantigas vixentes na súa mocidade. En ocasións, estas composicións populares supuñan auténticas coplas de escarnho e maldizer.
Hai meses, recabando información para un artigo sobre o pasado do barrio de Correlos, cruceime coa literatura popular en forma de versos maliciosos: “Anda viudiña cos homes/ que eses póñente lucida/ xa non pesas nin avultas/ máis que unha mariquita”.
O albo da rexouba, unha desventurada rapaza, ficara “viúva” de noivo nun altercado acontecido no souto de Correlos. Á parte da riqueza literaria que representa este cantar, estamos a rescatar un léxico extinto grazas a el. Alguén sabe o que era unha mariquita a comezos do século XX? Sinxelamente unha sardiña pequena.
A existencia deste tesouro popular e a relativa facilidade para o recuperar, podería supor o terceiro alicerce-xustificación, aínda que os argumentos sobre a présa e a necesidade para fixar o cancioneiro valeco resultan interminábeis.
Afirmou Isaac Ferreira nunha ocasión que na parroquia do Castrodouro existiu “unha auténtica escola de acopladores”, e acoplador non era outra cousa ca un compositor de coplas; xa que logo, sabemos que gozamos dun abundante patrimonio oral rimado.
O pasado Día das Letras Galegas aproveitei as tribunas que me brindaron os concellos de Alfoz e de Ferreira para lanzar unha proposta: A confección do Cancioneiro do Valadouro de maneira colectiva.
Penso que se os centros de ensino presentes no val (dous de primaria e un de secundaria), as institucións vinculadas coa terceira idade (unha residencia de anciáns e unha vivenda comunitaria), determinados colectivos culturais (SEVA, O Castelo, Amado Lar, asociacións veciñais…), coidadores de anciáns e algúns voluntarios con experiencia na recolleita de patrimonio oral, artellamos un proxecto colaborativo, antes do que pensamos poderemos ter recuperado o noso cancioneiro.

LIONEL REXES



Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 17-06-2019 16:31
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal