|
|
|
|
|
|
| ¿ O balcón do Ribeiro ? sigo coa mesma teima . |
|
 De que San Fiz e terra do Ribeiro , non me cabe a menor dúbida , deixando a un lado os erros burocráticos ou a falta de interese do Axuntamento o integrar a Touza na Denominación de Orixe a deixar a San Fiz fora , centrareime en aportar algún dato mais a esta afirmación .
Xa dende mediados do século XII os monxes de San Clodio impulsaron e fomentaron o cultivo do viño , tomo prestadas as palabras do profesor Frutos Fernández nun estudo realizado sobre a familia na Xurisdicción de San Clodio a finais do século XVI . Neste traballo aparecen os veciños e habitantes das pousas e granxas sobre as que o Mosteiro de San Clodio tiña xurisdicción , entre estas pousas e granxas , que unhas estaban en terras de pan coma Cascalleira , Lamas , Santián , Figueiredo ou Toscaña e outras en terras de viño coma Eiras , Outeiro de Abades (Salamonde) , Outeiro (San Fiz de Navío) e Suiglesia(Gomariz). A vista queda a importancia desta granxa de Outeiro , aportando viño das Pombeiras , heredade diste Mosteiro , a bodega de dito Mosteiro de San Clodio . Figuraban nesta granxa de Outeiro : 4 veciños con 15 habitantes .
Nun artigo anterior deste blog , xa deixei constancia das similitudes da orografía , ambientais e de microclima das terras de San Fiz comparándoas coas do Ribeiro .
Por tanto sigo coa mesma teima reclamando a entrada na Denominación de Orixe do Ribeiro , e non descansarei hasta que o meu fillo , se asome a fiestra da casa dos seus abós e poida dicir : " Estou no balcón do Ribeiro " , confirmando aquelas palabras que nos adicou o noso insigne veciño de San Clodio D. Eladio Rodríguez o poeta do Ribeiro. |
|
|
|
|
| Xurisdicions e Axuntamentos os que perteneceu San Fiz . |
|
Según varios legajos que pertenecen a Encomienda de Beade , a parroquia de San Fiz de Navío no ano 1407 , formaba parte do Partido de Abia-Allá , da mesma Encomienda , estes legajos enumeran distintas propiedades desta parroquia que a Encomienda aforou a veciños de San Fiz .
No libro " Ribadavia y sus alrededores " do Padre Samuel Eiján ; fai referencia a San Fiz de Navío , dicindo que no ano 1487 , non tiña mais que sete veciños , dependentes éstes dun dos Prioratos de Celanova .
Noutro libro " O Padrón de San Clodio do ano 1580 " do Profesor D.Frutos Fernández González , San Fiz de Navío , aparece no padrón das pousas como A Granxa de San Fiz de Navío .
No Catastro de Ensenada de 1752 , San Fiz forma parte das catorce feligresías das que se compón a Xurisdición de Roucos , se ben Outeiro era un coto a parte .
Según documentos do Instituto Nacional de Estadística , dentro do apartado : alteracións dos municipios nos censos de poboación dende o 1842 , San Fiz pertenecía o Axuntamento de Salamonde .
Dende 1857 o Axuntamento de Salamonde , pasa a chamarse : Axuntamento de San Amaro , o que permanece hasta a actualidade .
Merece a pena mencionar que o documento redactado ante o escribano D.Manuel Vázquez Charlón , por parte do abogado Don Juan Francisco de Prado y Fuentes , veciño de Villarderey , o día 26/06/1811 , firmouse na Casa da Audiencia da Xurisdición de Roucos , sita no lugar de San Amaro de Montes , parroquia de San Fiz de Navío . Ou sexa que San Fiz daquela era un pobo máis poboado e mais importante que o que ahora e o noso Axuntamento .
|
|
|
|
|
| Os Borrajo do Mayorazgo de Cuñas . |
|
 Xa noutros antigos escritos con anterioridade fixen mención os Millán , nacidos en San Fiz , tamén os Borrajo entroncados cos Teijeiro do Mayorazgo do Formigueiro e agora os Borrajo de Cuñas , que tiveron a súa casa principal no lugar de Outeiro de San Fiz de Navío
Según un estudo de Isabel Leyes Borrajo e Carlos Acuña Rubio : Don Gaspar Borrajo e Temes foi bautizado na Igrexa de San Fiz o 20 de Maio de 1595 por Don Diego Martínez , abade da devandita igrexa , e foron os seus padriños : Don Juan de Nájera , abade de Beariz , e Dona Aldonza de Castro . Nesta mesma Igrexa casou o día 22 de Setembro de 1622 con Dona Agustina de Quiroga Camba e Ribadeneira , figurando como testigos : Julio Salgado e María Ordóñez . Don Gaspar Borrajo morreu no lugar de Cuñas o 4 de Marzo de 1635 e deixou no seu testamento un doblón de ofrenda maior e 100 misas rezadas . Tiveron por fillos :
1) Don Gaspar Borrajo de Quiroga e Camba ,veciño de Cuñas ,que casou con Dona Lucía Fernández Teijeiro , fruto diste matrimonio naceron :
1.- Don Gaspar Borrajo , do que non sabemos nada .
2.- Don Manuel Borrajo de Quiroga e Camba , que casou con Dona Jacinta Monteagudo , promoveu pleito de fidalguía e obtivo Real Provisión de Fidalguía o seu favor o 24 de Decembro de 1712 polo que quedou oficialmente declarado Fidalgo Notorio de Sangue e Casa Solar . Tiveron por fillos a :
1) Don José Borrajo Camba e Monteagudo , que como seu pai obtivo Real Provisión de Fidalguía e casou o 12 de Marzo de 1738 con Dona Juana Teresa Retorta , tiveron por fillos a :
1) Don José Faustino Borrajo Camba e Retorta , bautizado o 17 de Febreiro de 1745 en San Fiz de Navío , Señor do Mayorazgo de Cuñas , que debeu fundar na cabeza do seu fillo primoxénito , veciño do lugar de Outeiro da feligresía de San Fiz de Navío , casou o 21 de Febreiro de 1768 en San Fiz con Dona Angela Barcia e Fuentes , bautizada na mesma parroquia .
Don José Faustino e Dona Angela tiveron por fillos a :
1.- Don Bernardino Borrajo e Camba , Señor do Mayorazgo de Cuñas , licenciado en Dereito , primoxénito que casou con Dona Mª del Cármen Feijoo Marquina Montenegro e Sotomayor .
2.- Don Domingo Borrajo e Camba , que naceu en Riobóo , foi subdiácono en 1803 e fraile na Orden de San Benito .
3.- Dona Teresa Borrajo e Camba ,veciña do Coto de Uso da Torre de Santa Mariña de Dozo ( Cambados )
4.- Dona María Benita Borrajo e Camba , casada en 1810 con Don Miguel Teijeiro Montero , Señor do Mayorazgo do Formigueiro .
5.- Don Miguel Borrajo e Camba , naceu en San Miguel de Osmo o 10 de Abril de 1775 , casou o 24 de Maio de 1804 con Dona Vicenta Penedo e Santos , nacida en Lebosende .
6.- Don Matías Borrajo e Camba , veciño tamén do lugar de Outeiro de San Fiz .
7.- Don Manuel Ventura Borrajo e Camba , bautizado en Osmo o 4 de Marzo de 1768 .
Queda desta maneira demostrado que as terras de San Fiz de Navío deron un gran número de linaxes nobres e fidalgos que se foron espallando por mayorazgos e casas solares de abolengo . Numerosas casas de traza fidalga ainda se poden admirar en toda a nosa parroquia , unhas rehabilitadas , outras ben conservadas , bastantes delas olvidadas , pero ainda en pé , e unhas poucas desfeitas polo paso dos anos . |
|
|
|
|
| Libro de Fábrica de San Fiz de Navío. |
|
Según os Archivos Diocesanos de Ourense , nos cales se atopa o Libro de Fábrica da Igrexa de San Fiz , paso a enumerar os mestres de escultura , prateiros , pintores , pincelistas , etc , que tiveron algo que ver na construcción , reparación ou arreglos feitos na Igrexa do pobo ou en alguns bens parroquiais .
* No ano 1618 o prateiro GASPAR RODRIGUEZ , fabricou pra Igrexa de San Fiz , unha cruz parroquial , dita cruz sacábase na procesión do Socorro e mais no acompañamento do Santo Biático , pra algún veciño moribundo . Esta documentación está recollida por José Carlos Fernández Otero e Miguel Angel González García nos " Apuntes para el inventario del Mobiliario Litúrgico de la Diócesis de Orense " Museo Barrié de la Maza . Año 1984 .
* Entre os anos 1742 e 1746 o prateiro CLEMENTE MIRANDA fixo un cáliz e unha patena tamén pra nosa Igrexa . A documentación figura no A.D.OU . Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.7 (Folio 141)
* No ano 1748 o Mestre de Escultura RUPERTO GARCIA , traballou no Retablo Maior e Colaterales da Igrexa , cobrou por este traballo 1.563 reais e tamén traballou nas imaxes da Nosa Señora do Rosario e na de Santa Bárbara .
Hai que dicir deste home que no Catastro de Ensenada aparecía como veciño da Parroquia e de profesión : Mestre de escultura . Documentación no A.D.OU. Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.7 (Folio 9 r).
* No ano 1754 a o pintor DIONISIO PRESEGUEIRO , déronlle 115 reais por pintar os colaterales da Igrexa de San Fiz .
Documentación no A.D.OU . Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.7 .(Folio 18 r).
* Neste mesmo ano (1754) o 10 de Xullo déronselle 430 reais o prateiro JOSEPH ANTONIO MOBILLA por facer un copón novo que pesou 16 onzas e media , fundir o vello que estaba roto , que éste pesou 15 onzas e 3 de prata , feitura , dorar o novo e dorar tamén o cáliz e a patena , común que todo o fixo Joseph Antonio Mobilla prateiro da vila de Ribadavia , costou todo: 423 reais .
Documentación no A.D.OU . Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.7 (Folio 145 r).
* No ano 1766 o latoneiro de Ribadavia FRANCISCO GUERRERO compuxo a lámpara do Santísimo que según se explica textualmente : " Que se caió , abolló y rompió el borde " por esta tarefa cobrou 15 reais.
Documentación no A.D.OU . Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.7 .(Folio 151) .
* En Maio de 1757 o pintor JOSÉ OJEA , veciño de Sobreira , Xurisdicción de Amoeiro , recibiu 3.400 reais nos que se axustou a obra de pintar e dorar o Retablo Maior da Igrexa de San Fiz , incluidos 100 reais que foron pra reparar algunhas imaxes e dar pintura branca de Lesomate a bóveda dende o altar ata o arco inmediato , nesta obra o mestre pintor foi axudado por o seu irmán Ramón Ojea .
Documentación no A.D.OU . Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.7 (Folio 158).
* Como dixen anteriormente o pintor RAMÓN OJEA , tamén veciño de Sobreira compartiu os traballos e o presuposto co seu irmán José .
* No ano 1797 , encárgaselle o Escultor CARLOS LEMUR , veciño de San Lorenzo da Pena , facer os dous frontais dos colaterais da Igrexa de San Fiz e para iso dánselle 74 reais , logo esculpiu as imaxes de San Blas e de Santa Lucía , por esa tarefa pagáronlle 140 reais
Documentación no A.D.OU . Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.8 (Folio 71).
* Por último no ano 1802 , déronselle 270 reais o Pintor TOMÁS LÓPEZ e retocou os retablos da Igrexa , era veciño de Santa María de Lamas . Documentación no A.D.OU .
Libro de Fábrica de San Fiz de Navío . Libro 14.9.8 (Folio 75 r) .
Entre todos estes artistas , cabe destacar a CLEMENTE MIRANDA : Trátase dun prateiro vallisoletano , que durante os anos 1742 e 1746 traballou por terras galegas , pero sen dúbida donde realmente deixou unha gran pegada foi na sua terra de Valladolid , alí traballou no segundo cuarto do século XVIII .
Na obra "La platería Vallisoletana" de José Carlos Brasas Egido aparecen novos datos da sua obra en moitas das cales aparecían marcas como a dun escudo de Valladolid no cal se distinguía con claridá o punzón " CLTE DE/MIRD " inédito hata agora . Este prateiro conserva certos rasgos formales da pratería Rococó na súa estrutura e na sinuosidade dos perfis , ainda que a sua depuración ornamental na súa obra anuncia un cambio estilístico hacia o Neoclásico que triunfará nas décadas seguintes . |
|
|
|
|
| Apeo de Outeiro de San Fiz de Navío |
|
A referencia que tíñamos hasta agora da división da nosa parroquia era a que atopábamos no Catastro de Ensenada no ano 1752 , onde decía que a Parroquia de San Fiz pertenecía a Xurisdicción de Roucos e dentro dela estaba o coto de Outeiro que non dependía dos Condes de Ribadavia senón de Don Felipe de Toubes a quen pagaba os seus tributos .
Despois dunha búsqueda minuciosa atopei unha documentación sacada de " La aproximación al abadologio del Monasterio de San Clodio do Ribeiro " do profesor : Frutos Fernández González .
Neste estudo aparece Pedro Gudiel (1563-1566) que foi un dos abades que dirixiron dito Mosteiro na sua época moderna chamada : La Congregación de Castilla ; que foi unha reforma monástica que surxiu no císter español na primeira metade do século XV , que agrupou todos os Mosteiros de Castilla , León , Asturias e Galicia .
Pois ben , éste abade foi o que fixo o apeo ( deslinde , demarcación ) de Outeiro de San Fiz de Navío ante o escribano : Alonso Rodríguez . Este abade puxo moito empeño pola organización da facenda do mosteiro de San Clodio de ahí que completara tamén , ademais de os deslindes de Outeiro , os de Osmo , a feligresía de San Clodio , o tumbo da Granxa da Vestería e a facenda de Gomariz . |
|
|
|
|
| O cruceiro da Carballa |
|
Trátase dun cruceiro construído en granito , con plataforma cuadrangular de tres chanzos sobre a que se asenta un pedestal cuadrado do que arranca un varal de sección circular , sin basa , no cal pousa unha cruz de sección cuadrada achafranada . Dentro da adscrición tipolóxica pertenece a arquitectura dos camiños .
O estado de conservación e regular , sofre erosión e algunha parte está coverta de liques .
Este cruceiro foi trasladado desde " A Carballa " que era o seu sitio natural , a carón da escola de San Fiz ,no campo da festa , alí era donde todos os que teñen bastantes anos o recordan , non fai moito veu a parar o cruce de carreteras que van pra San Amaro e a que vai pra Cenlle , cerca da Carballeira .
Na actualidade o cruceiro marca o lugar hasta onde vai a procesión da Virxen do Socorro , que sale da Igrexa e unha vez rodeado o cruceiro , volta por a parte de atrás da Igrexa hasta o atrio donde se realizan as poxas e entra de novo na Igrexa . |
|
|
|
|
| Camiño Real ; o seu paso por San Fiz. |
|
 (2).jpg)
Na antigüidade , tamén por San Fiz pasaba un camiño Real e proba diso a temos en bastantes documentos da época .
Se nos fixamos en que sempre se elixen pra guiar un camiño , entre outras aquelas referencias toponímicas que poden aludir a sua presencia coma no noso caso : A Brea ( vereda), A Longariña , A Corredoira . E pra demostrar esta afirmación basta con votar a man a un pleito e demanda de reivindicación dos veciños de San Fiz que alá polo ano 1779 levaron a cabo contra Antonio Lameiro e outros por culpa dunhas terras . Cando relata as partidas e lugares de San Fiz dice :" la heredad en el sitio de As Pombeiras , demarca por el Norte con el Camino Real que pasa por el lugar de Outeiro para Cenlle " Mais adiante volve decir : " el monte y souto que llaman das Paredes , que se haya cerrado y murado sobre sí , y que demarca por el Norte y Naciente con el Camino Real que va del lugar de San Fiz para Cenlle y otros lugares .
Pra facerse unha idea do trazado , a demanda volve falar doutra heredad chamada "Castiñeiro do campo " que demarca por el Norte con camino Real que sale de la Iglesia de San Fiz para Ventoselo " e aquí en Ventoselo bifúrcase , un o camiño real que baixa por A Brea cara a Cenlle e outro sube por Ventoselo hacia San Amaro e terras de Castela .
Ademais un punto importante neste recorrido e Ventoselo , pois e alí entre Ventoselo e A brea donde hay un sitio que lle chaman a fonte dos bois , referencia clara o paso das xugadas por estes camiños .
Hoxe pouco a pouco o alquitrán foi tapando todos os tramos donde se podían apreciar os empedrados do camiño , ainda non fai moito o tramo " das Avellaneiras " en Outeiro , a subida o " Castiñeiro Grande " desde Sergude ou a saida das terras de Riobóo por a Costa hacia Sergude , eran unha boa mostra de suelos empedrados .
Si nos paramos a pensar que as Pombeiras e outras terras da parroquia perteneceron o Monasterio de San Clodio e que nestas terras collíase bastante viño ,e fácil deducir que a salida dos carros e xentes por estes camiños non podía ser por outros lugares , pois os terreos desta parroquia son bastante escabrosos e empinados . |
|
|
|
|
| S.Fiz perteneceu o partido de Abia Allá (siglos XII-XV) |
|
A " Encomienda de Beade " era unha das sete encomendas que a Orden de San Juan de Xerusalen poseía no Reino de Galicia . A xurisdicciòn da Encomienda de Beade compoñíase de 18 Partidos entre os que estaba ABIA ALLÁ o que pertenecía a feligresía de San Fiz de Navío . Proba delo témola en unhos legajos nos que a Encomienda de Beade tiña varias propiedades , nesta parroquia , aforados a veciños de San Fiz .
Paso a enumerar estes legajos : En primeiro lugar un foro que fixo o comendador Fray Gaspar de Anaia no ano 1575 a Gonzalo da Touza , do lugar e casal da Reguenga , feligresía de San Fiz de Navío o cal componse de catro follas de papel común e pasou ante o escribano Marcos Pallares .
Outro legajo con citas do lugar de Calve , feligresía de San Fiz de Navío , componse de sete follas útiles de papel común e dentro del outro legajo do que da principio o foro que o comendador Fray Pedro Albarez de Anaia fixo no ano 1552 ante Gonzalo de Bóveda a Juan Presas dos bens correspondentes o lugar de Calve , composto o devandito foro de duas follas de papel común . A este foro síguenlle tres follas de citas e outro foro que no ano 1566 fixo ante Marcos Pallares a Bartholomé González do Mato , veciño de Salamonde , dos bens do lugar de Calve , en tres follas de papel común , e síguenlle as posesions . Tamén contén este legajo outro foro que fixo Fray Gaspar de Anaia , comendador de Beade a Bartholomé González de Salamonde do lugar de Calve e bens que conteñen , e síguelle outro medio pliego de citas e despois deste outro foro que otorgou o comendador a Rodrigo de Calve . Dentro diste citado legajo , que según a sua cuberta , sin duas minutas , dos bens dos foros antiguo e moderno da Iglesia de San Fiz de Navío , da que se vale a casa da Touza e os seus caseiros , cuias minutas constan de sete follas sin incluir a cuberta .
Aparecen tamén outras once follas de papel simple con citas e anotacions do lugar de Sobrado , feligresía de San Fiz de Navío , e dentro delas outro caderno cosido e na primeira folla tras a cuberta atópase o foro do devandito lugar , o poder que diron os veciños do citado lugar a Juan de Calve , para que no nome dos demais conveciños obtivese novo foro do señor comendador de Beade , según que dito poder pasou ante Marcos Pallares , escribano, no ano 1575 , e que consiste en medio pliego de papel común seguido do cal atópase algunhas anotacions e a continuación encóntrase o foro que fixo Fray Gaspar de Anaia do lugar de Sobrado a Juan de Calve como apoderado dos seus consortes , ante Marcos Pallares no ano 1576 . E dita copia do foro , que no ano 1602 , ante Pedro Jiraldez otorgou o comendador D.Fernando Manuel a favor de Lorenzo do Sobrado , e outros bens e que consiste en catro follas de papel común.
Por último outro legajo e que dice na primeira folla : " Memorial de los bienes que se compone el lugar llamado Quintan , propio del directo dominio de la encomienda de Beade , que su tenor es como sigue ... "
- A 4ª folla deste legajo contén o memorial dos bens ,nombrado , Da Reguenga
- A 6ª folla contén os bens de Sobrado
- A 13ª folla o memorial de Calve
- A 32ª folla do citado legajo encóntrase a razón do foro que fixo D.Gaspar de Anaia a favor de Juan de Calve
- A 35ª folla a razón do foro do lugar de Sobrado que fixo Fray Fernando Manuel a favor de Lorenzo do Sobrado
- A 36ª a razón do foro do lugar da Quintá
- A 37ª folla a razón do foro do lugar da Reguenga
- A 39ª folla a razón do foro do lugar de Calve ,
coa que dá por finalizado este citado mazo , correspondiente o partido referido de ABIA ALLÁ .
Con esta toda documentación queda mais ca demostrado o paso dista orden militar de San Juan de Xerusalen por as nosas terras .
Nota .- A razón de que aparezan algunhas faltas de ortografía , especialmente nos nomes e apelidos , e que me limitei a transcribir literalmente o que decías eses legajos .
Documentación sacada do libro " Las encomiendas gallegas de la orden militar de San Juan de Jerusalen..." de Isidro García Tato . |
|
|
|
|
| Un veciño de San Fiz na árbore xenealóxica dos Franco |
|
 No indice de insertos en XXV anos da Revista " Hidalguía " escrito por Adolfo Barredo de Valenzuela , aparece D. Francisco Antonio de Toubes e Ordóñez , nacido no ano 1761 no pobo de San Felices de Naveco , curiosidade que tamén aparece noutros documentos da época .
Despois de infinitas consultas atopei a solicitude de pleito de hidalguía , e dita información foi feita no Coto de Sandulces por a sua orixe , e na que proba ser da rama dos Toubes da casa da Touza e da de Rioboo , coa heráldica que ostenta esta linaxe , e por último xustifícase tamén estar incluído nos padróns de nobles nos anos 1737 e 1767 .
Pois ben este D.Francisco Antonio de Toubes e Ordóñez nacido no ano 1761 na Touza en San Fiz de Navío , foi Tenente de fragata e morreu en Montevideo o 07/XII/1811 .Casa con Doña Jerónima Franco y Sánchez nacida no Ferrol o 26/VII/1771.
Dista forma entronca na Xenealoxía do Ortegal cos Franco do século XVII - XX .
A muller de D. Francisco de Toubes , Jerónima , ten un irmán chamado Nicolás Franco y Sanchez que casa en terceiras nupcias con Josefa Vietti Bernabé e ten varios fillos entre eles está D.Francisco Franco y Vietti que casa con Hermenegilda Salgado Pérez e teñen un fillo chamado Nicolás Franco Salgado que a sua vez casa con Pilar Bahamonde y Pardo de Cela de dito matrimonio teñen cinco fillos : Nicolas , Francisco , Pilar , Ramón e Mª de la Paz Franco Bahamonde .
Os datos familiares do apelido Franco foron sacados da Xenealoxía do Ortegal |
|
|
|
|
| Documento do ano 1244 . |
|
Despois de incansables paseos polo boletín da Real Academia Gallega , no índice de documentos que perteneceron o Mosteiro de Melón , atopei o que hasta ahora e o documento mais antigo no que aparece o pobo de San Fiz . Trátase dunha permuta que no ano 1244 fixo o Mosteiro de Melón con D. Fernando Yáñez e a sua muller Dª Teresa Gil , por o cal éstos cedéronlle o lugar do Adrio e outros lugares de San Fiz de Navío e o Mosteiro lles deu a cambio outras propiedades no partido de Sanín .
Aparece no boletín nº 6 - 7 do autor Cesar Vaamonde Lores . |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
