“Que país de perdedores”. A idea apoderouse de min cando comezaron a aparecer na pantalla grande os títulos de crédito, no intre mesmo en que a luz veu ferir sen piedade os ollos aínda húmidos. O desencanto xurdía, posiblemente, do choque entre as expectativas que eu chegara a albergar sobre o filme e a realidade que a propia cinta ofrecía.

Unha película de produción galega, rodada integramente na nosa lingua, con escenarios tan galegos como as aldeas e os montes de Valdeorras e que, ademais, toca de preto unha problemática que afecta a Galiza rural dos nosos días, debera implicarse máis firmemente na causa do seu protagonista, Martiño. Por que, en cambio, tantas concesións? Por que un personaxe aparentemente favorable á gandeiría e a agricultura ecolóxicas, o propietario dunha rede de casas rurais da zona, subliña o importante papel que as canteiras desempeñaron como medio de sacar da pobreza a numerosas familias? Por que se minimiza o impacto ambiental que as louseiras provocan e se fai fincapé na posibilidade de recuperación dos terreos por elas afectados? Por que ese intento de contentar a ecoloxistas e a empresarios? Había que devolver o favor aos directivos que permitiron gravar nas propias explotacións mineiras? Ou alguén cre realmente que sobre esa indefinición ideolóxica é posible construír a Galiza do futuro?

Ningún personaxe se salva. Nin Martiño, o amante protagonista de ollos gazos; nin Raquel, a amiga-amada; nin Armando, o amigo-rival.

Armando, fillo do dono da louseira, encarna todo o peor dos novos ricos, dos que esqueceron as súas raíces e buscan afastarse ostentosamente da sinxeleza do pobo (vivenda de grande superficie pero dubidoso gusto, sauna privada na que mamá mata o aburrimento, coches de luxo que resultan absolutamente grotescos sobre as corredoiras que acotío transitan...). Indisciplinado cos seus estudos —non ten necesidade—, Armando consome as súas enerxías perseguindo sexo doado, e remata cometendo a única falta que Martiño non poderá perdoarlle, ao romper o pacto feito con este e procurar unha relación con Raquel.

Raquel é unha moza fermosa, doce nas súas verbas e sa nas súas diversións, que pasa as tardes na lagoa cun libro entre as mans e mira con distancia as obsesións sexuais de Armando e outros compañeiros e compañeiras. Alumna brillante —obtén un 9 en selectividade—, admiradora do románico e posuidora dun forte sentido da amizade, do que ela representa ben podería vir a salvación para a comarca. Pero non. Porque Raquel e súa nai, profesora e investigadora apaixonada, non acaban de mesturarse co pobo, de participar dos seus gozos e das súas sombras. Teñen unha situación económica desafogada e viven no rural, si, mais nunha casiña primorosamente rehabilitada e dotada de todas as comodidades, tan distinta do fogar que coñece o seu amigo protagonista; ata a fonética de Raquel resulta aséptica e pouco enxebre ao lado da de Martiño, en cuxos beizos soan puras as sete vogais do galego. E a todo isto vén sumarse a principal “traizón” de Raquel: á volta do verán, ten pensado marchar a Barcelona estudar arquitectura. Non importa que sexa esa unha licenciatura que se pode cursar na Galiza, porque en determinados sectores sociais, por desgraza con demasiada frecuencia, o de fóra sempre foi mellor ca o do país. Raquel, como lle recrimina Martiño, terminará por olvidarse da terra e dos seres que a habitan.

Martiño, por último, simboliza o esforzo constante por facer realidade os seus desexos. Compaxina, non sen éxito, traballo e estudos, e non dubida en sacrificar as súas horas de ocio para coidar o gando, instalar un pastor eléctrico ou convencer os veciños da necesidade de unirse fronte ao inimigo común, aínda que todo iso lle custe o afastamento da rapaza que ama. Pero tampouco hai redención para el, que si a merecía. Seus irmáns prefiren cartos e pisos na vila, os seus amigos non sempre comprenden os seus motivos e, finalmente, os labregos danlle as costas e asinan a venda das fincas. Convertido en Ícaro galaico, Martiño fica sen ás antes aínda de aproximarse á calor do sol.

Perde Armando, perde Raquel e perde Martiño. Perde a terra e perde o espectador, ao que non lle queda moito lugar á esperanza. Vaia país de perdedores!

Leo nunha entrevista a Ignacio Vilar, director de Pradolongo, que a longametraxe é “a defensa dunha explotación racional da natureza”. Mais, se se frustran os plans de Martiño e gañan as louseiras, se se acaban as tardes de verán en Pradolongo e se imposibilita a posta en marcha de actividades de gandeiría ecolóxica, onde está a defensa da explotación racional da natureza? Que sería, entón, explotación irracional?

Algún lector informado podería dicirme agora que o triunfo de Martiño resultaría inverosímil no desenvolvemento da trama. O protagonista só é un rapaz de dezaoito anos con escasa marxe para cambiar as cousas. De acordo. Pero ás veces é preciso soñar. Se se dá cabida no filme a outras circunstancias certamente pouco cribles ou, cando menos, non xeneralizables (adolescentes que frecuentan prostíbulos ou que proxectan románticas viaxes a Europa co “lóxico” consentimento dos seus proxenitores), por que non permitir que Martiño poida acadar as súas aspiracións de vivir dignamente na aldea, en comuñón coa natureza e cos seus conxéneres?

O cinema galego tivo poucas oportunidades no período comprendido entre Chano Piñeiro e a actualidade. Dende Sempre Xonxa ata hoxe pasaron vinte anos. Serán precisas dúas décadas máis para que o audiovisual galego se comprometa decididamente co medio, a cultura e as xentes que retrata?

Ana R. Barreiro

1. Fala galego en todas as situacións da túa vida cotiá: con amigas/os, coñecidas/os, familiares… Fai o propósito de usares o galego con quen sabes que te entende, aínda que até o de agora non o fixeras.

2. Amosa respecto por quen fala outra lingua, mais esixe ti tamén o mesmo respecto para a túa.

3. Diríxete en galego con naturalidade a todo o mundo: pola rúa, no centro de ensino, no traballo, de marcha… Verás que te entenden. Séguelles falando en galego aínda que che respondan en castelán.

4. Axuda as túas coñecidas e coñecidos a que entendan o galego coloquial con aquelas palabras que non entendan; explícalles o seu significado e por que deben ser usadas e axúdaos a ampliaren o seu vocabulario.

5. Coñece e respecta as variedades dialectais da túa e doutras zonas. Son, como en todas as linguas, parte fundamental da súa riqueza.

6. Comeza usando o galego nas pequenas accións de todos os días, mesmo naquelas que non che parezan importantes: tomar apuntamentos, escribir cartas, notas e correos electrónicos… Dá o paso de comezar a usar o teu nome e apelidos galeguizados e fai mudar os teus documentos oficiais: o DNI, o pasaporte, o carné de conducir, os impresos oficiais… É un trámite moito máis sinxelo do que parece.

7. Consume produtos en galego: subscríbete a revistas, xornais e outras publicacións que empreguen o galego. Le libros, escoita música, asiste a espectáculos… onde se use a nosa lingua.

8. Esixe de todas as entidades das que sexas clienta/e e usuaria/o que usen o galego na súa atención e comunicación contigo. É un dereito que che asiste ao que non se poden negar. Esíxello ao teu banco ou caixa de aforros, á túa empresa de telefonía móbil ou fixa… Mais faino dun xeito amable; se non fan caso non te metas en leas e limítate a denuncialo: hai organizacións no país, como por exemplo A Mesa, que te poden asesorar.

9. Interésate pola historia e a realidade sociolingüística da nosa lingua e do noso país. Informa no teu contorno deses datos e desas realidades para rematar coas desinformacións e descoñecementos que tanto dano fan ao idioma e tanto contribúen a afortalar determinados prexuízos.

10. Se che custa falar en galego con quen sempre usaches o castelán e te sentes bloqueada/o usa outro camiño: comeza por falalo con persoas descoñecidas e vaino introducindo en ambientes novos para, por aí, acostumarte a empregalo na túa vida habitual. Sobre todo, non te avergoñes dos defectos das primeiras veces (as linguas só se aprenden ben usándoas!) nin te preocupes polas seguras situacións de estrañeza que cause ao teu arredor a túa actitude: verás como se a xente te ve segura/o de ti acostúmase rapidamente. E, quen sabe!, quizás consigas que a xente do teu contorno comece a perder o medo a usar o galego.

Artigo da revista Guieiros, coa autorización da mesma

A vida de Galileo Galilei (Pisa, 1564 - Florencia, 1642) foi impresionante tanto polos seus descubrimentos como polos seus estudos sobre a caída dos corpos, entre outras cousas. Tamén polos seus inventos e o perfeccionamento doutros que non eran del, como é o caso do telescopio e do microscopio, os cales, aínda que eran inventos flamengos, perfeccionou engadindo lentes para aumentar a súa capacidade de visión.

A súa ambición non é algo de ocultar. Galileo preocupouse máis por gañar diñeiro a través dos seus aparellos que por intentar inventar cousas útiles para o avance científico.

Tamén me gustaría comentar o comportamento que tivo cara aos seus familiares, xa que, aínda que nunca os deixou de lado por completo, afastouse algo deles. Outro momento importante é cando humilla a Ludovico delle Colombe, que o cuestionaba. Destacable tamén é a crítica de Galileo ao reloxo para a navegación proposto por Kepler, xa que el di que é máis práctico fixarse nas lúas de Xúpiter. A pesar das diferencias que tivo con moitas persoas, foi un home de máis amigos ca inimigos.

Un comportamento que si é censurable é o do Papa Urbano VIII polo que lle fixo a Galileo sendo amigo del, ao deixarlle publicar un seu libro para posteriormente prohibilo e condenar a Galileo a cadea perpetua. Neste caso vese a importancia e poderío da Igrexa na época.

O papel da Igrexa inflúe nas decisións e mais nas formas de pensar de Galileo, como tamén na súa traxectoria científica e na súa vida social e familiar; estes dous últimos aspectos vense reflectidos cando Galileo interna as súas dúas fillas para que sirvan a Deus, facéndoas monxas case en contra da súa vontade.

Na biografía do inventor obsérvase a influencia da igrexa en dúas grandes ocasións. A primeira, polo medo que ten á Inquisición á hora de apoiar a Copérnico na idea do movemento terrestre e non do sol, cando recibe a noticia de que o científico Giordano Bruno fora queimado vivo en Roma por apoialo (a terra xa non é o centro do Universo, senón que está xirando arredor do sol). A segunda ocasión é cando o condenan a cadea perpetua polo seu libro Diálogos. Isto ten ocorrido así en numerosas ocasións tanto na vida de Galileo como en toda a historia.

Na miña opinión, se a Igrexa non tivese encadeado ou condenado os científicos en moitas ocasións innecesarias, os avances científicos e tecnolóxicos actuais estarían moito máis desenvolvidos.

Eu só son unha palabra común. A miña vida podía ir mellor ou tamén peor. Gústanme os diminutivos afectivos e non me levo nada mal cos números. Nacín aquí, hai xa bastantes anos, e as cousas desde que eu era unha palabra nova cambiaron moito. En fin, que estou para o que faga falta. Aprendín moi cedo que son única, que ningunha outra palabra pode substituírme, como nos pasa a todas as palabras do mundo.

Coñecín moitas palabras que desapareceron e todos os días me cruzo na rúa con algunha que acaba de nacer.

Mais hai uns quince días sucedeume algo preocupante. Acababa de acordar e estaba saíndo da ducha cando soou o timbre da casa. Vestinme apurada e abrín a porta. Cando vin que era un castelanismo fechei a porta con medo. E respirei fondo. Que quede claro que non teño nada contra as palabras estranxeiras. Na miña vida coñecín moitas que viñan aquí facendo turismo. Pasei bos momentos con algunhas palabras italianas e francesas e unha alemá e mais eu mesmo tivemos unha historia de amor hai algúns anos.

Tamén fixen algunhas viaxes a outros países e nunca tiven problemas para me facer entender e comprender as palabras coas que me atopei en Grecia e Turquía ou en Exipto. Todo o contrario. Sempre me gustou coñecer as palabras doutros idiomas, contarlles cousas da miña lingua e escoitar as súas aventuras.

Mais a palabra que chamou á porta da miña casa non viña facer turismo. Viña quedarse. As palabras da miña lingua levamos pasando por isto desde hai anos xa. De súbito chegamos á nosa casa ou ao noso traballo e hai un castelanismo ocupando o noso lugar, facendo súa a nosa vida.

E que quede claro que tampouco teño nada contra as palabras inmigrantes, que chegan para vivir como calquera de nós, que eu teño moi boas amigas que chegaron de América hai algún tempo e agora son como da casa, vivindo neste país que sempre foi hospitalario con todo o mundo.

Mais isto é diferente: aquel castelanismo que me fixo suar de medo na miña propia casa viña coa intención de me facer desaparecer. É un temor que teño desde hai algúns anos, cando comenzou lentamente a invasión dos castelanismos.

Ao primeiro eran poucas. Vivían en grandes pazos nas aforas ou nas casas ricas ou nos cuarteis do exército. Axiña se descubriron as súas intencións, cando comenzaron a ollarnos por riba do ombro, e a ocupar os mellores traballos e a facerse con privilexios á custa de nós e a substituírnos, pouco a pouco. Ao final moitas de nós acabaron desaparecendo e doutras xa case ninguén se acorda. O resto, resistimos.

Eu, como sempre fun unha palabra común, ao principio non me preocupei demasiado, penso que por egoísmo. Non me afectaba. Aínda que cando as miñas veciñas do 3ºA e 2ºB desapareceron e comencei a ver saír e entrar dos seus pisos dous castelanismos, comecei a pensar que preocuparse polo que pasaba ao meu redor era necesario, porque todo nos afectaba a todas. E así foi.

Así que fechei a porta e preguntei cara afora:

- Que queres?

O castelanismo díxome que eu xa non era necesaria, que por favor abrise a porta, que non me resistise, que todo acabara para min e que regresaría o día menos pensado para quedar coas miñas cousas, a miña casa, o meu traballo e o resto.

Esa mañá non saín da casa. O mundo veume encima. Acovardeime e non fun traballar. Sei que cando unha palabra non sae á rúa, ou non vai ás cafeterías, aos colexios, as oficinas, en fin, aos lugares de sempre, para esa palabra comenza o principio da fin.

Estiven chorando medio día ata que me dixen: Chorando non se amaña nada. E collín as miñas cousas e saín decidida a facer o meu traballo, coa cabeza ben alta, ergueita. E traballei até ben entada a noite e, cando regresei á casa, seguía sendo a miña casa.

Desde que o castelanismo que me quere substituír veu ameazarme non tiven un minuto de descanso. Sinto como se tivese que traballar por todas as palabras que desapareceron, que hai moito por facer. Traballo día e noite e descanso satisfeita porque estou facendo todo o que podo. Nunca me sentín con tantas ganas de vivir.

A situación é moi preocupante aínda que ultimamente somos moitas as palabras que decidimos enfrontarnos a esta colonización da mellor maneira que sabemos: saíndo da casa todos os días, ocupando as nosas rúas, as nosas fábricas, as escolas, os autobuses, as prazas, as empresas, os mercados, as librerías, as tendas de música, os cibers, e todos eses lugares onde realmente somos necesarias.

Porque eu, aínda que son unha palabra común, síntome unha palabra útil. Eu son unha palabra imprescindíbel, como todas e cada unha das palabras do meu idioma. E sempre estarei aquí, Para o que faga falta.



* Este relato pertence ao libro de Séchu Sende Made in Galiza (Vigo: Galaxia, 2007). Reprodúcese coa autorización do autor.

Hai unha páxina en Internet que pode ser do voso interese. A pesar do que aparentemente indica o enderezo, www.recursosmatematicos.com/galego, ofrece algo máis que recursos matemáticos.

Atopamos nela documentos e ligazóns a páxinas con contidos científicos: botánica, matemáticas, medicina, artes gráficas, etc. Pero tamén podemos acceder a outros sitios relacionados coa educación, a historia, a hostalaría, a xeografía, o dereito ou a vestimenta tradicional. Teñen en común que son en galego e de utilidade, tanto para o ámbito educativo como para o desempeño dunha actividade profesional.

Podemos conectarnos a sitios de software libre, a páxinas da Xunta, das Universidades galegas, permite utilizar e descargar tradutores, correctores e mesmo un sintetizador de voz a partir dun texto escrito, que, como pouco, é curioso.

Paga a pena dar unha volta por ela. A ver que vos parece.

"En galego, tes todo por dicir", reza un lema que vimos lendo e escoitando estes meses nos medios de comunicación. E é certo, pois a nosa lingua, aínda que de orixe tan antiga como o castelán ou o portugués, compañeiros de viaxe que, en troques, gozaron unha sorte descoñecida para o galego, viuse privada durante demasiado tempo (os Séculos Escuros, a longa noite de pedra do franquismo...) da normalidade de xerar textos, orais e escritos, referidos a calquera ámbito da vida pública e privada. Todos os anos que o galego leva ás súas costas non foron suficientes para encher este idioma de experiencias, de usos, de ese estatus de que o cremos merecente. Vella en historia, a lingua do país está aínda en cueiros en tantos outros aspectos...!

E, xa que temos todo por dicir, aproveitemos esta conxuntura para berralo alto, claro e -por que non?- coa maior corrección posible. A cultura do sms, do messenger, dos chats, etc. estanos acostumando a apreciar especialmente a economía lingüística, a rapidez na comunicación, a inmediatez. Non son menores estes valores, sen dúbida, pero debemos aprender a diferenciar cuidadosamente os distintos rexistros da lingua (formal vs. coloquial) e os contextos situacionais aos que mellor lles acaen aqueles: o que vale para unha mensaxe de móbil non parece que sexa sempre apropiado para unha entrevista de traballo ou unha intervención académica.

Así as cousas, animo a todos os usuarios deste blog, e especialmente aos que lle dan vida cos seus comentarios, a reflexionar sobre a calidade da lingua en que verten as súas opinións. Son realmente necesarias as abreviaturas do tipo "k" (no canto de que) ou "cd" (por cando) nun medio en que non temos limitacións de espazo e en que, ademais, non se factura por número de caracteres? Non son evitables boa parte das faltas ortográficas que acotío se cometen? Que foi das maiúsculas e dos signos de puntuación?

Pola miña banda, non teño maior problema en seguir corrixindo canto se reciba neste foro, pero aledaríame profundamente saber que alguén, do outro lado, comprende que a nosa particular aportación ao galego do futuro, ese galego que queremos posuidor do prestixio de que careceu noutrora, quizais comece por cuestións tan pequenas como o xeito de escribirmos nun blog. Como tantas outras veces, isto só é un símbolo; pero un símbolo revelador: o do noso compromiso.

Para moitos, dicir música galega é dicir muiñeira pero, sen renunciar a ela, hoxe podemos atoparnos no panorama musical galego con cousas variadas, modernas… e EN GALEGO!

Non pretendo, nin podo, facer unha análise exhaustiva da música que se está a crear en Galiza (ou fóra dela pero coas raíces de aquí). A miña intención é contarvos que ultimamente chegaron ás miñas mans bastantes cousas que me gustaron, e animarvos a vós a que reflictades aquí os vosos gustos e os vosos achados, máis alá de Bisbal e compañía, de xeito que poidamos difundir e gozar do que cada quen coñeza e atope. A partires de aquí xa xogan os gustos persoais.

Hai algúns sitios en Internet especializados na creación en galego (música, fotografía, poesía…) de onde se poden descargar gratuitamente algunhas cousas que non se atopan no mercado convencional. Estou a falar de www.aregueifa.net e www.komunikando.net.

E, ó que ía, que levo escoitado e que me gustou? Un dos que máis, Marful: pasaron case desapercibidos en xullo polo Carballiño e foi una delicia escoitalos. Tamén Nordestinas, Sete Saias e Xavier Díaz. Con outros estilos máis movidos, gustoume o ritmo festeiro de Lamatumbá ou o hip-hop de Dios Ke Te Crew (DKTC). Destes últimos tendes que escoitar "Profecía". E, xa para rematar, cabe mencionar The Homens, Ruxe-Ruxe, Loretta Martin e NARF ("Fran" ó reves, de Fran Pérez), dos que só escoitei algunha canción pero que poden ser interesantes.

Que música en galego che gusta ou che chamou a atención?

O 17 de decembro do 2007 os alumnos de 5º e 6º de Primaria, así como os da ESO, tivemos una charla da fiscal e do xuíz do Carballiño, Carmen e Luís.

Comenzaron dicíndonos onde viven e de seguido contáronnos en que consisten os seus traballos. Logo comentáronnos o que significa para eles o galego, que o coñeceron desde pequenos e que sempre o falan, tanto cando van comer cos amigos como no xulgado, se a xente coa que están fala galego. Tamén nos dixeron que o estrañaran moito cando estiveran fóra de Galiza e á hora de estudar as súas carreiras. Aseguráronnos que o tópico que di que os galegos somos uns paletos non é certo, e eu penso que teñen razón!! Porque nós temos dúas linguas, cousa que moitos non teñen.

Remataron a charla e tocounos a nós o turno de facer preguntas.

“Para que serve o mazo co que se peta na mesa?”. O xuíz contestou que el non o tiña (ríndose) pero que servía para pór orde e mandar calar.

Tamén houbo preguntas serias que espertaron moito interese.

“Por que nos casos de malos tratos non se mete na cadea ó maltratador e se espera a que o home mate á muller?”. A esta pregunta contestou a fiscal, dicindo que iso se debe a que en moitos casos a muller retira a denuncia ós poucos días porque non quere velo na cadea, disculpándoo porque só lle pegaba “cando estaba borracho”.

Fixemos moitas preguntas de tódolos tipos e contestáronnos con moito interese e humor.

Ó remate da charla agasallámolos cun libro a cada un e con dous bicos.

Por se vos animades a ler algo, entre lírico e técnico (moito máis o primeiro có segundo), sobre a situación da nosa lingua, aí van unhas liñas redactadas hai tempo por unha servidora... Só tedes que pinchar no enlace inferior, onde di "Sinfonía en galego maior". Que vos guste!

1 [2]