Arredor de Lámbrica


Aliñamento arqueoastronómico no Santrocado
A capela do Santrocado. Arriba, esquema do aliñamento de dous penedos.
A capela do Santrocado (San Amaro) está orientada de Sur a Norte, mirando a porta de entrada cara o castro de San Cibrao das Las e de Ourantes, a menos de un quilómetro. A parede Leste da capeliña serve de límite parroquial entre Ourantes e As Las e, consecuentemente, tamén de límite municipal entre os concellos de Punxín e San Amaro. Eses límites están sinalados na propia parede Leste e, tamén, cun signo cruciforme e letras, nun penedo que hai na base do mesmo, pola parte exterior, moi cerca dun bidueiro que medra ó lado da parede.

No gráfico esta peneda nomeouse cun B, pero nesta fotografía non podemos vela porque está detrás do edificio. Esta peneda ten a curiosidade de conter un oco ou pía, de tamaño mediano, similar á Peneda da Saínza, entre Cenlle e San Amaro, aínda que esta última non posúe marcas cruciformes nin letras. Ademais das semellanzas coa peneda da Saínza (penedos baixos, de parte superior case plana e contendo unha pía máis o menos profunda) tamén existe a coincidencia de que ambas delimitan actualmente territorios parroquiais e municipais. No mesmo Santrocado, pero agora na parte suroeste da capela, a uns poucos metros, atopamos outra peneda de similares características, cunha pía algo profunda, que denominamos no gráfico cun A.

Podemos comprobar que a liña que marcan os dous penedos que citei ó principio está orientada, aproximadamente, a 59º e a 239º azimutais. As saídas de sol no solsticio de verán son ós 57º e os solpores do solsticio de inverno son os 238º azimutais, polo que as coincidencias, pese á falta dun estudo máis rigoroso, son evidentes.

Cómpre salientar que a construción da capela interrompeu esta liña visual, pero no esquema podemos ver cómo esa liña que une os dous penedos pasa exactamente polo punto medio da parede Sur, a cabeceira do edificio, onde, pola parte interior, está situado o altar.

Resumindo, a liña dos dous penedos do Santrocado apunta cara o abrente do sol no solsticio de verán, pasando polo lugar do Abeiro do Raposo, e, en sentido oposto, esa mesma liña prolongaríase cara o solpor do solsticio de inverno.

O Abeiro do Raposo está no concello de Amoeiro, e a súa existencia coñecémola grazas a que foi publicado en 2004 un traballo de García Quintela e Santos Estévez (GARCÍA QUINTELA V., SANTOS ESTÉVEZ, M.: “Alineación arqueoastronómica en A Ferradura (Amoeiro-Ourense)”. Complutum 15,. 2004. Páxinas 51-74), dispoñible en Internet.

O petroglifo do Abeiro do Raposo constitúe unha importante novidade no estudo da Arqueoastronomía pois nas datas do solsticio de inverno o sol alumea, no intre do solpor, un petroglifo existente nun abeiro de penedos, grazas a unha pequena fenda cara o suroeste. Ademais, o petroglifo parece debuxar, tamén pola parte suroeste, o contorno ou perfil do monte do Santrocado. Pero o máis destacable e que nesas datas do solsticio de inverno podemos ollar dende O Raposo, tamén no intre do solpor, como se deita o sol xusto polo cumio do monte do Santrocado, a 238º azimutais.

As coincidencias astronómicas de Santos Estévez e García Quintela poden verse, logo, completadas pola liña que as dúas pedras do Santrocado, posiblemente bases de postes, trazan cara o horizonte, e que coinciden plenamente co fenómeno do aliñamento do solsticio de inverno entre o Abeiro do Raposo, o cumio do Santrocado e o sol no intre da súa posta. É posible que nestes aliñamentos estean imbricadas tanto inquietudes astronómicas coma orográficas.

As preocupacións astronómicas, detectadas tamén no cumio do castro das Las e nos petroglifos da Ermida en Eiras, están a falarnos das preocupacións daquelas xentes polo establecemento de calendarios que regularían tanto as ocupacións e os traballos coma os actos de reunión de tipo ritual ou relixioso.

Serán estas reunións as que aproveitará o nacente Cristianismo, que seguirá levando en procesión ó cumio do Santrocado ás xentes do contorno cada quince de maio que “ ... coas súas bandeiras de cores, gabeaban polas duras encostas dun monte, esquecidas dos seus antergos castrexos, mais obedecendo ós mandados do seu espírito”, segundo afirmaba Cuevillas en Prosas Galegas.

As coincidencias territoriais poden verse tamén como unha preocupación polo reparto de territorios para a obtención de recursos, sexan agrarios, pecuarios ou mineiros. Estas tradicións de división do territorio serán herdadas, en non poucas ocasións, polas divisións eclesiásticas e, incluso, administrativas, como sucede na pedra B do Santrocado ou no penedo da Saínza.

A silueta do monte do Santrocado, destacando no val do Miño medio, é recoñecible dende lonxe e debeu servir como fito de referencia dos pobos que arrodeaban ó citado monte e á inmediata Cidade de Lámbrica. A distancia en liña recta dende o cumio do Santrocado, onde tamén houbo un castro, e o Abeiro do Raposo en Amoeiro é de case seis quilómetros, o que pode darnos unha idea das influencias que ese gran centro administrativo, Lámbrica, transmitía máis alá do seu contorno máis próximo.


Ver artigo posterior sobre o aliñamento no Santrocado.












Ver artigo de García Quintela e Santos Estévez
Ver a parede Leste da capela do Santrocado
Ver as pedras A e B do Santrocado
Artigo publicado o 01-11-2009 21:41
# Ligazón permanente a este artigo
Eiras: minas, petroglifos e mámoas
Petroglifo principal da Ermida, en Eiras (á dereita).
A riqueza de estaño no subsolo é apreciable na caída sur cara o val do río Miño, pois alí existen, nunha franxa que ven desde A Barca (chamada Barbantes-Estación) ata Razamonde restos de minas, algunhas delas tan antigas como as escavadas na ladeira Sur do Santrocado antes de que a autovía a Vigo estragase todo, onde estaba o poboamento prerromano e romano das Laias.

En Eiras, aínda que hai minas de estaño no contorno da Ermida, non se coñece a existencia de minaría antiga. Pero sabemos que no mundo antigo, antes da Idade do Ferro, o estaño era un metal imprescindible para conseguir o bronce co que se fabricaban armas e obxectos. É aí onde pode estar a orixe dos poboamentos e das explotacións mineiras do noso contorno, que continuarían no tempo ata a época romana, que coñecemos algo mellor. Pero para os romanos o estaño era un produto secundario comparado co ouro que se podía obter das nosas terras, tanto do subsolo coma dos leitos dos ríos.

Á par das posibles actividades mineiras, os pobos anteriores á Idade do Ferro destacaban polas súas ocupacións gandeiras. A relación cos pequenos vales do contorno, onde o gando atoparía alimento nas épocas menos húmidas, parece entreverse cando superpoñemos o esquema dos petroglifos da Ermida enriba dun mapa do contorno. Dous dos petroglifos sinalan case con precisión o lugar de nacemento de correntes de auga.

Ademais, ese esquema que superpomos parte do punto A, nome co que denominamos o petroglifo principal da Ermida, pero situámolo no plano dous quilómetros máis ó nordeste, no outeiro onde hoxe están os restos do castro de San Cibrao das Las. Dende alí, o solsticio de verán que na Ermida pon en liña dous petroglifos co sol, poría en liña o castro (onde estaría o observador), o nacemento dun regato e o sol do solpor.

Elo lévanos a pensar que o poboamento ou a referencia ó outeiro onde se edificará o castro das Las xa procede de datas anteriores á Idade do Ferro, cuestión que tamén parecen demostrar as pedras orientadas (unha delas “romanizada” coa inscrición IOVI) que están a rentes dunha muralla do propio castro das Las. Se sostemos que a orientación das pedras cara os equinoccios e cara a Pena Corneira é intencionada temos que retrotraer tal orientación algún tempo antes da época castrexa, da Idade do Ferro, pois a muralla que alí se construíu non permitiría apreciar o horizonte.

Os petroglifos de Eiras poden ser datados na Idade do Bronce, cando menos, e supoñer que constitúen un “mapa” no que o petroglifo principal, con liñas radiais e maior tamaño que os outros, representaría ó outeiro da Cidade de Lás. Elo non entraría en contradición coa maioría das datacións que se soen facer de petroglifos con tipoloxía semellante ós de Eiras, pero aportaríanos a novidade de que na Idade do Bronce se fan referencias a un lugar que hoxe só consideramos castrexo ou da Idade do Ferro, o castro de San Cibrán das Las e Ourantes.

Corroboran este razoamento que nos levou á Idade do Bronce, ou incluso antes, a existencia de dúas mámoas, unha pegada ó mesmo Castro das Las, no límite entre as parroquias de Las e Ourantes, ó sur do xacemento. A outra está a uns douscentos metros da pedra dos petroglifos da Ermida, na parroquia de Eiras, onde aínda hoxe din algúns que “están enterrados os mouros”.

Penso que co tempo han de aparecer probas de que o outeiro da Cidade das Las e Ourantes, inseparable do veciño Santrocado, foi xa un lugar de importancia moito antes de que os castrexos comezaran a poñer, unha a unha, as pedriñas da Cidade da que aínda hoxe admiramos os alicerces.










Mámoa no monte do Couto, a carón da Ermida



Mámoa do Couto ou da Ermida desde o lado Noroeste



A peneda dos petroglifos da Ermida (Eiras)






A pedra furada na Ermida







Unha das pedras erosionadas do monte da Ermida de Eiras, levada ILEGALMENTE para a citania de san Cibrao das Las.

Ver máis


Ver fotografía dos petroglifos da Ermida (Eiras, San Amaro)
Ver aliñamentos con fitos orográficos
Ver superposición do esquema dos petroglifos sobre un mapa do contorno
Artigo publicado o 28-10-2009 16:40
# Ligazón permanente a este artigo
Arredor da citania ourensá de San Cibrao das Las e do monte do Santorcado: deuses, mouras, mámoas, petroglifos, castros, pedras, xentes...

 Imprescindibles
 Índice cronolóxico de artigos
 Pescudar nos artigos

© by Abertal