Arredor de Lámbrica


BANDVA, AEMILIVS REBVRRINVS e o asunto de Lámbrica
Ara de Bandua de Eiras e inscrición
Ver detalle da ara

Ver artículo en castellano


(ARTIGO ENMENDADO)

Moitos textos que se refiren ó castro de San Cibrán das Las-Ourantes en distintas publicacións difunden conclusións aínda non definitivas nin suficientemente contrastadas. É o caso de *LANSBRIGAE, lectura que fixo RIVAS FERNÁNDEZ hai algúns anos na inscrición da ara de Bandua de Eiras (San Amaro), e na que se tentaba ver a orixe do topónimo local Las 1. Esta lectura foi recollida por autores máis recentes, como PEREZ OUTEIRIÑO, sen demasiadas comprobacións e con fotografías intencionadamene repasadas. Lecturas posteriores de TRANOY e de RODRÍGUEZ COLMENERO ignoran o suposto S e leen, respectivamente, BANDU/A LANOBRIGAE (alegando que en céltico non existe S antes de –briga) e BANDU(ae) ALANIOBRIGAE.

Sabemos que entre os pobos prerromanos do Noroeste existía un topónimo, LAMBRICA, citado por autores antigos, entre eles Mela. Como non precisaron exactamente a sua ubicación, moitos autores tentaron localizala onde mellor lle pareceu, sen excesivo fundamento. Non é intención agora convencer a ninguén de que a LAMBRICA citada nos textos clásicos sexa o actual castro das Las e Ourantes. Será suficiente con decir, en principio, que se trata dun topónimo e que, como tal, é fácil que se repita en lugares distintos.

BANDVA é unha divindade (non está moi claro se deus, deusa ou ambos xéneros á vez)común ó Occidente da Península Ibérica, sendo permitido o seu culto pola relixión romana. Coñecemos na Península Ibérica cerca de trinta aras votivas que presentan un teónimo coa raíz Band-, case todas en Gallaecia e Lusitania, especialmente entre os ríos Texo e Miño. O teónimo, en dativo, presenta diferenzas dunhas a outras inscricións, o que pode obedecer ó xénero da deidade, usándose tanto o masculino coma o feminino, ou ó feito de tratarse dun nome de procedencia indíxena e posteriormente romanizado.

Imos centrarnos naquelas inscricións que están encabezadas ca palabra BANDV na primeira líña e con letras de maior tamaño. Podemos citar as seguintes, figurando entre paréntesis o número asignado na base de datos de HISPANIA EPIGRAPHICA e un vínculo á súa ficha:


- Bandu(e) / Rouda(e) / co… (nº 20352), de Madroñera (Cáceres).

- Bandu / Vorde / aeco… (nº 7195), de Carrazeda de Ansiaes, Bragança (Portugal).

- Bandu / e… (nº 249), de La Mezquitilla, Sonseca (Toledo).

- Bandu / e Corn /elius... (nº 24151), de Espinhosela, Bragança (Portugal).

Esta presenta unha lixeira variación, aínda que a posición do teónimo está tamén ó principio da inscrición:

- Bandei / Vircau / i ... / ... (Nº 25390) Antas, Penalva do Castelo, Viseu (Portugal).

BANDV figura ó principio da inscrición en 5 das 25 aras analizadas, arredor dun 20%. Poderíamos supoñer que o nome da deidade está completo na ara de Eiras, pero tamén é admisible que o teónimo termine en –ae debendo considerarse en tal caso que a terminación foi omitida. En calquera dos dous casos a tradución sería a mesma: A Bandua ou Para Bandua.

A palabra LAMBRICAE xa foi comentada noutros artigos, baseados nunha visita á ara en 2007 e nas fotografías tomadas, nas que pode verse un M antes do B na segunda liña, podendo lerse LAMB/RICAE. RIVAS, TRANOY e COLMENERO, entre otros, non viron a letra M. Só VIDÁN TORREIRA, curiosamente, fai unha lectura diferente, que non vén ó caso neste artigo, pero ten o mérito de que foi capaz de ver o devandito M (PALAMBRIGENSE, páx. 337).

Temos logo un teónimo, BANDV(ae), e un complemento LAMBRICAE (=de Lámbrica). Entre ambos termos faise necesario situar unha palabra, un novo elemento que, tras a análise das fotografías, creo ver e quero expor. Trataríase dunha palabra representada por unha letra, a primeira da segunda liña, posiblemente un R.

A maioría dos autores ven nesa primeira letra da segunda liña un A. RODRÍGUEZ COLMENERO e TRANOY len BANDU(ae) ALANIOBRIGAE, integrando o suposto A como letra inicial do segundo termo. A opción que quero propoñer parte de aislar esta primeira letra da segunda liña tanto do teónimo que lle precede, BANDV, ou BANDV(ae), como do complemento, LAMBRICAE.

Unha análise exhaustiva, comparando esta letra con resto de letras A do texto, permitiranos ver que difire delas por dous rasgos principais (ver fotografía):


a) A liña dereita fai unha doble curvatura hacia o exterior, cunha inflexión hacia el interior, na mitade do recorrido.

b) A parte superior das letras A do texto é puntiaguda, a diferenza desta primera letra da segunda liña, con parte superior claramente curvada.

Con elo poderíamos inferir que a primeira letra da segunda liña non pode ser un A, sendo necesario sustituíla por outra. A dirección que sigue o tramo inferior da "pata" dereita, separándose da liña esquerda, fai pensar nun R. A súa parte superior –redondeada, como xa se dixo- corrobora esta opción.

Xustamente debaixo da letra que estamos analizando hay outra R (de –RICAE, na terceira liña), coa que podemos tentar sacar analoxías. O parecido destas dúas letras é moito maior entre ellas –salvo no tamaño- que con calquera das letras A do resto da inscrición.

Outra particularidade que se debe destacar da R que vemos na segunda liña é o trazado da súa liña vertical –a esquerda- desplazada á arista da ara, cara a esquerda do texto. Entendemos que se trata dun recurso ó que se ve obrigado o gravador para que a parte superior da letra non tivese un ángulo agudo e non fose confundida cun A.

Creemos que se o gravador quixera facer un A non tería necesidade de “estirar” a letra cara a esquerda, pois tiña espazo suficiente para rematala pola súa parte superior cun ángulo agudo.

Parece clara a existencia do R, pero é máis complicado atoparlle sentido. Podería considerarse (só é unha hipótese) como resultado da apócope de REI. Res, rei significa en latín "cousa", "feito", "ser"... con significados variables, incluso pode omitirse en algunhas traducións Así, R(ei) LAMBRICAE podería ser traducido como "poara o asunto", "para o feito"... de Lámbrica, ou, simplemente, "para Lámbrica", indicando a finalidade do voto.

Sen embargo, faltan o verbo e o complemento directo. Podemos pensar que, de non estar elípticos, figurarían representados nalgún tipo de abreviatura, posiblemente ó final da inscrición.


A tradución que se propón neste artigo, DE CARÁCTER PROVISIONALÍSIMO, sen deixar de ser unha mera hipótese, é a seguinte: Emilio Reburrino cumpríu o voto a Bandua para o asunto de Lámbrica:

BANDV(ae?)
R(ei?) LAMB
RICAE AE
MILIVS RE
BURRIN V S /div>


RECTIFICACIÓN DA LECTURA DA ARA: ARTIGO ENGADIDO 14-1-2017: BANDV ALAMB RICAEAE MILIVSRE BURRNVS




Reburrinus, así como outras formas semellantes (Reburrinia, Reburrios, Reburrus o Reburra) son moi coñecidos na época romana e considéranse nomes hispánicos. Aemilius sería un nome claramente latino.

Non existen datos que proben que a ara de Eiras proceda de Lámbrica, pero si hay noticias de que na contorna na que se conserva, onde se atopan os pazos de Eiras, houbo construcións romanas.

RODRÍGUEZ COLMENERO fálanos dun párroco de Eiras (concello de San Amaro, non de Punxín onde él ubica a parroquia) que atopara un mosaico romano na sua viña, apresurándose a recubrilo de novo. Tamén nos di que apareceu no lugar abundante cerámica romana e grandes tégulas na contorna da Igrexa de Eiras, situada a pouca distancia da casa na que se garda a ara.

Nunha superficie de aproximadamente 15 hectáreas existen actualmente catro grandes fincas contiguas, de maior tamaño cas do resto da aldea. Nelas están situadas dúas casas fidalgas, unha casa rectoral e a igrexa da parroquia. A permanencia, ó traverso dos séculos, das herencias fidalgas e dos bens eclesiásticos e a contigüidade que manteñen entre si, sen apenas disgregarse, fan pensar nun remoto posuidor común de tales bens.

Emilio Reburrino puido ser un deles, cunha vila adornada con mosaicos nalgunha das súas estancias entre os séculos I e II.

O Cristianismo, que aparecerá bastante máis tarde, procurará asimilar algunas das prácticas e crenzas religiosas anteriores, adaptándoas á nova doutrina. Moitas desas crenzas aínda poden hoxe rastrexarse en lendas e en vidas de santos, encargados de recibir as atribuciones de tantos deuses pagáns precristiáns. Incluso é posible que algún dos santos venerados na parroquia recibira atribucións de Bandua.

O Cristianismo tamén utilizará ás elites locales para o seu establecemiento, recibindo dos descendentes ou herdeiros das propiedades do Reburrino algún tipo de donación piadosa que segregaría da finca inicial da vila de Eiras o Diestro ou finca da Igrexa. Nesa doazón edificaríanse a igrexia parroquial e a casa reitoral.

Actualmente aínda podemos ver a finca do Diestro , que garda o segredo dun mosaico romano enterrado e os restos dunha construción romana a carón da igrexa, xusto no límite das fincas dos pazos de Eiras, nunha das cales sería gardada a ara de Bandua ata os nosos días.



Bibliografía

CASTRO PÉREZ LADISLAO: Sondeos en la arqueología de la religión en Galicia y norte de Portugal: Trocado de Bande y el culto jacobeo. Universidade de Vigo. 2001.

GARCÍA FERNÁNDEZ-ALBALAT, B.: Guerra y religión en la Gallaecia y la Lusitania antiguas. Edicións do Castro. Sada, A Coruña, 1990.

GONZÁLEZ IGLESIAS, F.:"O patrimonio, esquecido, no San Amaro. Análise da situación do patrimonio nun concello rural na provincia de Ourense". en Ágora do Orcellón 17. Páx. 38-52. Vigo. Marzo de 2009. ISSN 1577-3205.

PÉREZ OUTEIRIÑO, B.: "A Cidade de San Cibrán de Las. Obxectivos e resultados das últimas intervencións arqueolóxicas (1982-1983)" en Lucerna. Centro de Estudos Humanísticos. Porto (Portugal), 1987.

RIVAS FERNÁNDEZ J. C.: “Nuevas aras romanas y rectificaciones interpretativas en torno a otros epígrafes galaico-romanos ya conocidos”. Boletín Ariense, III. 1973.

RODRÍGUEZ CAO, C.; RODRÍGUEZ XUSTO, M.; FARIÑA BUSTO, F.: A Cidade. San Cibrán de Lás. Guías do Patrimonio Cultural 4. Fundación Caixa Galicia e Grupo Marcelo Macías. Vigo. 1993.

RODRÍGUEZ COLMENERO, A.: Aquae Flaviae I. Fontes epigráficas. Universidad de Chaves. 1987.

RODRÍGUEZ COLMENERO, A.: Galicia Meridional Romana. Universidad de Deusto. 1977.

VIDÁN TORREIRA, M.: "Pambre y el enigma del ara de Eiras", en Nalgures, tomo I. Pág. 335. A Coruña, 2004 (Disponible en Internet. Incluye un interesante resumen que permite conocer la historia de la interpretación de la inscripción del ara, desde X. Lorenzo Fernández hasta A. Colmenero).




(1) ^
Sobre o nome da parroquia, ver artigo neste blog: San Cibrao das Las e as laxas.








Ver El topónimo Lambrica en el ara de Bandua de Eiras
Ver El mosaico romano de Eiras (San Amaro) y el santuario del Santorcuato
BANDV ALAMB RICAEAE MILIVSRE BURRNVS
Artigo publicado o 04-07-2011 12:05
# Ligazón permanente a este artigo
Chuza! Meneame
Arredor da citania ourensá de San Cibrao das Las e Ourantes e do monte sacro do Santrocado: deuses, mámoas, petroglifos, castros, pedras, xentes...

 Artigos destacados
 Outros enlaces, blogues ou webs
 Procurar en Lámbrica

© by Abertal