Arredor de Lámbrica


O Castelo das Laias (Cenlle, Ourense)
Fogar no Castelo de Laias (Cenlle, Ourense)
En outro artigo xa me teño referido á destrución do xacemento mineiro entre Laias e Barbantes. A desidia das administracións culturais, o descoñecemento do patrimonio que posúen moitos dos que nos gobernan e, por que non dicilo, o desprezo máis absoluto cara as nosas manifestacións culturais provocou a destrución case total do xacemento e unha eiva enorme sobre a contorna do futuro Parque Arqueolóxico da Cultura Castrexa de San Cibrao das Las. Os castros, as citanias coma a de Las, a posible Lámbrica se nos atemos á inscrición da ara romana de Eiras, non xorden en solitario coma se fosen cogumelos. Forman parte dun territorio ó que os de Lámbrica procurarían controlar para poder posuír e administrar os seus recursos económicos, agrarios, gandeiros e mineiros.

O cumio do monte do Santrocado forma un nexo de unión entre todos os poboamentos que foron establecéndose ó longo dos tempos da contorna. Os de maior entidade son o propio de Lámbrica e este do Castelo de Laias, formando co pequeno castro do Santrocado os tres vértices dun triángulo de 0,9 quilómetros cadrados. Non é posible negar a relación que os habitantes da contorna do Santrocado mantiveron entre si dende tempos moi antigos. Seguramente por iso as catro parroquias senten o monte Santrocado como seu e subían ata a cima aínda non hai moitos anos no día da romería, o 15 de maio, posiblemente rememorando antigas reunións de culto que foron hábilmente cristianizadas.

O xacemento das Laias está situado a uns 2,6 quilómetros ó sueste de Lámbrica, e a un quilómetro e medio, aproximadamente, do castro do Santrocado. Xa fora estudado por CHAMOSO LAMAS en 1956, relacionándoo coa minería do ouro, pero foi abandonado baixo unha febre de piñeiros repoboadores ata que a autovía A-52 lle pasou por enriba na década dos noventa do século XX.

Segundo ÁLVAREZ GONZÁLEZ e LÓPEZ GONZÁLEZ, o poboado de Laias xeográficamente "ocupa un promontorio formado por afloramientos graníticos que caen en forma abrupta hacia la ribera derecha del río Miño. Tiene una orientación general N-SE y una altitud máxima de 240 m. s. n. m.
Su localización, en una altura dominante sobre la vega, le proporciona a esta elevación granítica una gran visibilidad sobre el territorio que comprende un amplio tramo de la cuenca media del Miño, zona abundante en recursos agrícolas y también mineros, ya que existen yacimientos auríferos explotados en época romana en las inmediaciones".


Os autores citados danlle ó asentamento de As Laias unhas dimensóns superiores ás 10 hectáreas, dividíndoo en tres zonas:
a) Unha máis alta, delimitada "por una muralla de mampostería helicoidal, lo que le da un aspecto de recinto castreño, casi circular y mejor delimitado que el resto de los sectores, en cuyo interior se ha descubierto la existencia de una zona de almacenamiento formada por silos de cereal".
b) A "zona de media ladera" na que "se conservan restos de piletas, hoyos, escaleras, canales y depósitos tallados en la roca".
c) A zona baixa, que chega ata a beira do Miño, na que se documentaron materiais romanos nas fincas de cultivo. Na beira do río existe tamén un manancial de augas termais, onde hoxe está un coñecido balneario.

Segundo ÁLVAREZ GONZÁLEZ e LÓPEZ GONZÁLEZ, "la gran extensión de estos restos conforma un único núcleo de población de dimensiones considerables que nos lleva a reflexionar sobre el famoso municipio que el obispo Idacio destaca en su relato del Cronicón." Continúan decindo que se detectan no Castelo varias fases de ocupación "comenzando por los restos de un poblado más antiguo de final de la Edad del Bronce, la ocupación del poblado durante la I y II Edad del Hierro y finalmente un poblamiento residual en época romana (...)"

No famoso relato do Cronicón de Hidacio dise que no ano 469 pescáronse no río Miño, a unhas cinco millas do municipio de Lais, catro peixes de aspecto e figura nunca vistos que presentaban signos consistentes "en letras hebraicas y griegas, números latinos de eras, en esta forma CCCLXV, y un círculo con los meses del año, a igual distancia unos de otros. No lejos de dicho municipio, cayeron del cielo cierta especie de granos, a manera de lentejas, muy verdes, como la hierba, y sumamente amargos; y observáronse además muchos otros portentos que sería prolijo mencionar".

É destacable a aparición de silos no recinto amurallado superior do Castelo de Laias. Os silos presentan unha "estructura rectangular con unas medidas que, aunque oscilan, tienen una media de 1-1,5 m. Tienen el suelo muy protegido a base de una primera capa de entramado vegetal revestido de una arcilla muy decantada sobre el que colocan tablas de madera o corteza de alcornoque. Las paredes se construyen también a base de elementos vegetales trenzados y recubiertos de arcilla." Ademáis, existen neste recinto superior catro construcións circulares dispersas que se relacionaron tamén co almacenamento. Non se documentaron vivendas neste recinto superior.

No resto do poboado destacan as datas absolutas que se deron, que chegan ata o século IX antes de Cristo, continuando ata o século I d. C. As cabanas adáptanse ás rochas e os teitos son de elementos perecedeiros.

Entre os materiais que apareceron nas escavacións previas á destrución (pola construción da autovía) destaca abundante cerámica, pesas de cantos (da artesanía téxtil, posiblemente), muíños de granito e útiles líticos relacionados co tratamento do coiro.

Conclúen os autores catalogando o poboado como un centro produtor. Eu engadiría que máis que un centro produtor trataríase dun lugar de almacenamento dos recursos agrarios, gandeiros e mineiros da vertente sur do Santrocado. Falta relacionar este poboamento do Castelo co castro do cumio do Santrocado (550 m. sobre o nivel do mar) e coa Citania de Lámbrica, inmediata á ladeira norte do Santrocado, a 460 metros s. n. m. Istes tres importantes conxuntos (O Castelo, o Santrocado e Lámbrica) forman parte dun único territorio ó que as xentes de todos os tempos se foron adaptando. ¿Podemos negarlle relacións con Lámbrica, un asentamento de 9 hectáreas con máis de 2000 habitantes que queren illar das Laias e dos outros xacementos coetáneos da contorna?

As evidencias de poboación dende o propio Paleolítico, pasando pola Idade do Bronce (mámoas e petroglifos) ata as Idades do Ferro e a romanización, móstransenos por toda a contorna: mámoas en Ourantes e Eiras, petroglifos en Eiras, castros (ademáis dos xa citados de Las e Santrocado) de castro Martiño e Beariz, fonte romana de Razamonde, ara e vila romana de Eiras...

A Citania de Lámbrica ou castro de San Cibrao das Las non foi máis que un episodio temporal no que as xentes daquela contorna, que vivían alí dende o Paleolítico, sentiron a necesidade de fortificar a Cidade de Lámbrica, pero a vida, naquel e en todos os tempos, tamén existiu fóra dos muros da Citania. O Castelo de Laias é un exemplo. O xacemento do Castelo de Laias estaba moi cerca do porto fluvial da Barca de Barbantes, porto que estaba á súa vez unido a Lámbrica por unha calzada que cruzaba o Santrocado. De feito, moitos artigos refírense ó xacemento do Castelo co nome de Barbantes, tal é a súa cercanía. Trátase do mesmo lugar, nas ladeiras meridionais do monte do Santrocado, un xacemento prerromano que deu datacións do século IX antes de Cristo e que continuaba con actividade e poboación cando, no cambio de era, existía unha citania a menos de tres quilómetros, Lámbrica, que dominaba unha ampla contorna nas comarcas do Carballiño e do Ribeiro na que foron buscadas, dende a Idade do Bronce ata a romanización, as súas máis prezadas riquezas mineiras: ouro, estaño e, moi posiblemente, ferro.

O Castelo das Laias foi case totalmente destruído por unha obra pública, desaparecendo para sempre moitas posibilidades de estudo sobre a vida cotiá dos nosos devanceiros nunha terra que tivo unha das maiores fortificacións castrexas do noroeste, Lámbrica ou San Cibrán das Las, a menos de 3 quilómetros, escondida estratexicamente tralo cumio do Santrocado.







Bibliografía

ÁLVAREZ GONZÁLEZ, Y.; LÓPEZ GONZÁLEZ, F.: "La secuencia cultural del asentamiento de Laias: evolución espacial y funcional del poblado" en 3º Congresso de Arqueologia Peninsular. Actas. Vol. V. Proto-história da Península Ibérica. ADECAP. Porto. 2000.

VVAA: Gran Enciclopedia Gallega. T. XVIII. Santiago/Xixón. 1974.

Ver a Cova da Moura, na web do concello de Cenlle
Ver artigo A zona arqueolóxica Lámbrica-Santrocado non é BIC
Ver Arqueoloxía de Laias (en laias.net)
Categoría: A Cidade de Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 14-06-2013 17:17
# Ligazón permanente a este artigo
O tríscele, ou trisquel, de Lámbrica
Tríscele de LámbricaEsta preciosidade de peza foi atopada formando parte do sollado dunha cabana nas escavacións de X. Lorenzo Fernández en 1948, na citania de San Cibrao das Las e Ourantes, Lámbrica.

A súa forma, moi reiterada na plástica castrexa, está conseguida con rebaixes nunha superficie de granito moi ben traballada. Trátase dun trisquel, tríscele ou triskel, xa que posúe tres raios ou puntas que saen do centro do círculo.

Motivos similares en Galicia e Portugal, coas aspas no mesmo sentido de xiro (levóxiro, á esquerda partindo do centro), atopámolos no castro de Troña (Ponteareas), Armeá (Allariz), dúas en Outeiro de Baltar (Ourense); cinco na citania de Briteiros (Portugal), dúas en Castromao (Celanova, Ourense)...

Co mesmo motivo pero coas aspas en sentido contrario (destróxiras) podemos citar as do castro de Santa Trega (A Guarda), Santa Luzía (Viana do Castelo, Portugal), tamén en Armeá (Allariz), Briteiros, Castromao, Sabroso (Guimaraes, Braga, Portugal), Sanfins (tamén en Portugal)...

As interpretacións sobre o seu significado son moi abondosas e a súa utilización, dende tempos moi antigos, fai pensar en símbolos canalizadores de enerxías positivas ou protectores contra factores negativos. Hai quen o asocia con símbolos solares, co número tres e con misterios e antigas relixións célticas, vinculados ós druídas e a triloxía divina Taranis, Esus e Téutates. Non podemos entrar nestes temas tan complexos nunha páxina de blog, pero sí hai que recordar que é un elemento moi repetido na plástica do Noroeste e moi coñecido no mundo celta.

En canto a Taranis, só indicar que era o deus do trono e do ceo, atribuíndolle os antigos o poder de controlar as tempestades e tormentas; tamén o encargado de vixiar os ciclos dos días e das noites. Representa a forza e o estrondo das tormentas, do vento e da choiva. Este deus adoita representarse como un home musculoso e barbado que leva nas mans unha roda, símbolo du seu poder sobre o tempo, e un raio.

PENA GRAÑA dinos que Taranus, Xúpiter/Taranis, era o vello deus indoeuropeo do raio e do fulgor e que "aparece na interpretatio celto-romana ora como Iuppiter Taraunucus, mencionado segundo Jan De Vries por unha inscrición de Scardona en Dalmacia, ora como I.O.M.Tanaro, mencionado por unha inscrición do 168 d. C. orixinaria de Chester, ora como Taraunucus, mencionado por dúas inscricións de Godranstein, preto de Landau e de Böckingen, xunto a Heilbronn, ambas en Alemaña".

A asociación Taranis/Xúpiter pode aínda intuírse en Lámbrica e no Santrocado. Xúpiter, foi o deus romano do raio, a romanización do Taranis céltico, estando presente na inscrición do alto da citania de Lámbrica (IOVI), moi cerca da cabana onde estaba o trisquel.

Hoxe existe unha romería no cumio do monte do Santrocado, o castro que defende a Lámbrica pola súa parte meridional. A romeria está dedicada a "San Torcuato" ou San Trocado, o bispo suplantador que dende a cristianización protexía a contorna contra as tormentas. Por iso se bendecían os campos dende a cima do monte, a onde acudían en solemne procesión as feligresías de Las, Eiras, Laias e Ourantes, divisións parroquiais nas que acabou fraccionado o antigo territorio que arrodeaba á citania de Lámbrica e ó monte do Santrocado.

Alguén na Idade Moderna soupo ver neste santo "torcuatus", con torque, indicios de cultos precristiáns, por iso se promocionou o culto a San Isidro, canonizado en 1622 polo papa Gregorio XV. San Isidro fora labrador, actividade moi familiar á vida cotiá dos habitantes daquelas terras de Ourantes, Laias, Eiras e Las, e coincidía a súa celebración no día da romería do San Trocado, o 15 de maio.

Quen sabe se non foi tamén por iso, para esquecer ó suplantador Torquatus, o roubo da súa antiga imaxe nos anos sesenta do século XX, cando un bispo de Ourense prohibiu a continuación dos cultos na capela e a celebración da romería.


Ver Esquema do trisquel de Lámbrica

Ver artigo El mosaico romano de Eiras (San Amaro) y el santuario del Santorcuato

Ver artigo A ruta terrestre polo Santrocado entre Lámbrica e a Barca de Barbantes

Ver O país de Lámbrica







Bibliografía

CALO LOURIDO, F. A Plástica da Cultura Castrexa Galego-Portuguesa. F. Pedro Barrié de la Maza. A Coruña, 1994. ISBN 84-87819-66-4

PENA GRAÑA, A.: "O misterio do trisquel na relixión celta ancestral: monoteísmo trinitario antecedente do presente cristián" en Cátedra: Revista Eumesa de Estudios, Nº. 15, 2008, páxs. 167-236. Pontedeume. ISSN 1133-9608







Ver fotografías de Lámbrica (San Cibrao das Las e Ourantes, Ourense)
Triskel celta. Mitología, arte y magia (blog de esoterismo)
Comprar trisquel de Lámbrica (talismanesyamuletos.com)
Categoría: A Cidade de Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 11-05-2013 10:43
# Ligazón permanente a este artigo
Lansbrica non existe / Lansbrica no existe
Ara de Bandua de Eiras (San Amaro)
A interpretación do epígrafe da ara de Bandua de Eiras non é fácil. Non imos deternos en varios problemas que plantexa, quedándonos só con que está adicada por AEMILIVS REBVRRINVS a BANDVA e que fai mención dunha cidade ou territorio que chamaban LÁMBRICA.

A primeira noticia escrita que fala da ara de Bandua de Eiras foi dada por XAQUÍN LOURENZO FERNÁNDEZ en 1968 (Inscripciones romanas de Galicia IV, Provincia de Ourense). A fotografía que el acompañaba fora feita a un vaciado de xeso que había no Museo de Ourense.

A seguinte publicación corresponde a JUAN CARLOS RIVAS FERNÁNDEZ en 1973 (“Nuevas aras romanas orensanas”, en Boletín Auriense III). Nesta publicación apareceu o problema: BANDV / A LANSB / RICAE AE / MILIUS RE / BURRINUS. O topónimo que RIVAS plantexa é *Lansbrica ou *Lansbriga.

En 1977 ANTONIO RODRÍGUEZ COLMENERO (Galicia Meridional Romana) acepta a interpretación anterior, por parecerlle “la más acertada”, pero rectificará en 2000 vendo un O entre o N e o B: "En todo caso, la gran S, clarísima para Rivas, de Lansbricae, se convierte en una O suficientemente nítida para Tranoy y para mi." Este último, ALAIN TRANOY, publicara en 1981 (La Galice Romaine): BANDV / A LANOB / RICAE AE / MILIVS RE / BURRINVS. O topónimo convertérase en *Lanobrica e será seguido polo citado RODRÍGUEZ COLMENERO.

En 1987 BIEITO PÉREZ OUTEIRIÑO en "A Cidade de San Cibran de Las. Objectivos e resultados das ultimas intervencións arqueológicas" publica unha fotografía da ara de Eiras que non se corresponde coa realidade, á vez que continúa na teima orixinada en 1973 de que o topónimo do castro de San Cibran das Las é *Lansbriga.

En 2000, como xa dixen, RODRÍGUEZ COLMENERO, seguindo a TRANOY, asegura que o topónimo é *Alanobriga ou *Alaniobriga.

En 2004, MANUEL VIDÁN TORREIRA publica un artigo no que o máis destacable para min é a exposición diacrónica da historia da interpretación da ara de Eiras. Na derradeira páxina do artigo trae unha ilustración coa fotografía do vaciado de xeso de XAQUÍN LOURENZO. Tamén trae outra ilustración dunha publicación de RODRÍGUEZ COLMENERO. VIDÁN TORREIRA, que visitou a ara, viu claramente a letra M, aínda que a súa interpretación é moi diferente das anteriores.

Eu visitei a ara en 2007, grazas á amabilidade da persoa que custodiaba a casa neses anos, Alfredo Lima. Puiden facerlle fotografías á ara de Bandua, estando o resultado á disposición de todos en diversas direccións web. Fixen isto para combater ás meigas de Lámbrica, que confunden a moitos dos que se achegan a pescudar nos misterios da ara de Bandua.

Van alá seis anos e a ara segue á intemperie, sen acordarse ninguén dela, pese a que as administracións culturais da Xunta de Galicia teñen escritos ó respecto. Pero nas publicacións, sexan libros, artigos ou páxinas web séguese a falar de *Lansbriga e de *Lansbrica, cando ningunha destas palabras, topónimos, existiron en ningún lado. Só na imaxinación de RIVAS FERNÁNDEZ, onde se coceu toda esta confusión.

Son incontables os autores que falan do castro de San Cibrao das Las chamándolle *Lansbrica: Rivas Fernández, Fariña Busto, Rodríguez Cao, Xusto Rodríguez, Pérez Outeiriño, Castro Pérez, Otero Janeiro, Manuel Gago... e moitas, demasiadas, páxinas web. As meigas de Lámbrica deberon traballar arreo para que o topónimo que se ve na inscrición non poidese ser lido correctamente e para que o falso nome *Lansbrica fose espallado por ducias de investigadores que se alonxaron, inexplicablemente, dos procedementos científicos máis básicos que deben seguirse en calquera investigación ou traballo.

Se é así, se é unha maldición das meigas, non terei moito que facer. Sen embargo, para contrarrestar o meigallo, eu quero pedir que se protexa e se ensine o epígrafe, que se difunda e que se facilite o acceso á ara de Bandua de Eiras. Que todos poidan vela, admirala, estudala, que poidan saber que tivo relación co castro das Las, pero que non hai noticias de que proceda de alí. Que poidan tamén saber que en Eiras houbo unha vila romana, seguramente dependente politicamente da Cidade Fortificada das Las, onde o máis natural do mundo sería que tivesen, cando menos, un altar ou ara. Que saiban que un home de Eiras chamado Emilio Reburrino ergueu este altar a Bandua, un deus ou deusa tradicional prerromano que seguía recibindo culto cando na nosa terra xa se falaba e escribía en latín. Don Emilio podería, logo, descansar tranquilo pois *Lansbriga, para él, era totalmente descoñecida.

Que viva Lámbrica!







Lansbrica no existe

La interpretación del epígrafe del ara de Bandua de Eiras no es fácil. No vamos a detenernos en otros problemas que plantea, quedándonos sólo con que está dedicada por AEMILIVS REBVRRINVS a BANDVA y que hace mención a una ciudad o territorio que llamaban LÁMBRICA.

La primeira noticia escrita que conocemos del ara de Bandua de Eiras fue publicada por JOAQUÍN LORENZO FERNÁNDEZ en 1968 (Inscripciones romanas de Galicia IV, Provincia de Ourense). La fotografía que acompañaba había sido hecha a un vaciado de yeso que había en el Museo de Ourense.

La siguiente publicación corresponde a JUAN CARLOS RIVAS FERNÁNDEZ en 1973 (“Nuevas aras romanas orensanas”, en Boletín Auriense III). En esta publicación apareció el problema: BANDV / A LANSB / RICAE AE / MILIUS RE / BURRINUS. El topónimo que RIVAS plantea es *Lansbrica o *Lansbriga.

En 1977 ANTONIO RODRÍGUEZ COLMENERO (Galicia Meridional Romana) acepta la interpretación anterior, por parecerle “la más acertada”, pero rectificará en 2000 viendo una O entre la N y la B: "En todo caso, la gran S, clarísima para Rivas, de Lansbricae, se convierte en una O suficientemente nítida para Tranoy y para mi." Este último, ALAIN TRANOY, había publicado unos años antes, en 1981, (La Galice Romaine): BANDV / A LANOB / RICAE AE / MILIVS RE / BURRINVS. El topónimo se había convertido en *Lanobrica y será seguido por el citado RODRÍGUEZ COLMENERO.

En 1987 BENITO PÉREZ OUTEIRIÑO en "A Cidade de San Cibran de Las. Objectivos e resultados das ultimas intervencións arqueológicas" publica una fotografía del ara de Eiras que no se corresponde con la realidad, continuando con la tendencia originada en 1973 por RIVAS de que el topónimo del castro de San Cibran de Las es *Lansbriga.

En 2000, como ya se ha dicho, RODRÍGUEZ COLMENERO, siguiendo a TRANOY, asegura que el topónimo es *Alanobriga o *Alaniobriga.

En 2004, MANUEL VIDÁN TORREIRA publica un artículo en el que lo más destacable para mí es la exposición diacrónica de la historia de la interpretación del ara de Eiras. En la última página del artículo trae una ilustración con la fotografía del vaciado de yeso de JOAQUÍN LORENZO. También trae otra ilustración de una publicación de RODRÍGUEZ COLMENERO. VIDÁN TORREIRA, que visitó el ara, vió claramente la letra M, aunque su interpretación es muy diferente de las anteriores.

Visité el ara en 2007, gracias a la amabilidad de la persona que custodiaba la casa en esos años, Alfredo Lima. Pude fotografiar el ara de Bandua, estando el resultado a disposición de todos en diversas direcciones web. Hice esto para combatir a las meigas de Lámbrica, (habelas, hainas) que confunden a muchos de los que se acercan al ara de Bandua para descubrir sus misterios.

Pasaron seis años y el ara sigue a la intemperie, sin acordarse nadie de ella, pese a que las administraciones culturales de la Xunta de Galicia han recibido escritos al respecto. Pero en las publicaciones, sean libros, artículos o páginas web continúa hablándose de *Lansbriga o de *Lansbrica, aún cuando ninguna de estas palabras, topónimos, existieron en ningún lado. Sólo en la imaginación de RIVAS FERNÁNDEZ, en donde se originó toda esta confusión.

Son incontables los autores que hablan del castro de San Cibran de Lás llamándole *Lansbrica: Rivas Fernández, Fariña Busto, Rodríguez Cao, Xusto Rodríguez, Pérez Outeiriño, Castro Pérez, Otero Janeiro, Manuel Gago... y muchas, demasiadas, páginas web. Las meigas de Lámbrica debieron de trabajar mucho para que el topónimo que se ve en la inscrición no pudiese ser leído correctamente y para que el falso nombre de Lansbrica fuese difundido por docenas de investigadores que se alejaron, inexplicablemente, de los procedimientos científicos más básicos que deben seguirse en cualquier investigación o trabajo.

Si es así, si es una maldición de las meigas, no tendré nada que hacer. Sin embargo, para contrarrestar la maldición, yo quiero pedir que se proteja y se enseñe el epígrafe, que se difunda y que se facilite el acceso al ara de Bandua de Eiras. Que todos puedan verla, admirarla, estudiarla, que puedan saber que tuvo relación con el castro de Lás, pero que no hay noticias de que proceda de allí. Que puedan también saber que en Eiras hubo una villa romana, seguramente dependiente politicamente de la Ciudad Fortificada de Lás, donde lo más natural del mundo sería que tuviesen, al menos, un altar o ara. Que sepan que un hombre de Eiras llamado Emilio Reburrino levantó este altar a Bandua, un dios (o diosa) tradicional prerromano que seguía recibiendo culto cuando en nuestra tierra ya se hablaba y escribía en latín. Don Emilio podría, si esto se consigue, descansar tranquilo pues *Lansbriga, para él, era totalmente desconocida.

¡Que viva Lámbrica!






Bibliografía

GONZÁLEZ IGLESIAS, F.:"O patrimonio, esquecido, no San Amaro. Análise da situación do patrimonio nun concello rural na provincia de Ourense". en Ágora do Orcellón 17. Páx. 38-52. Vigo. Marzo de 2009. ISSN 1577-3205.

PÉREZ OUTEIRIÑO, B.: "A Cidade de San Cibran de Las. Objectivos e resultados das últimas intervencións arqueologicas (1982-1983)", en Lucerna, segunda série-vol. II. Centro de Estudos Humanísticos. Porto, 1987.

RIVAS FERNÁNDEZ J. C.: “Nuevas aras romanas y rectificaciones interpretativas en torno a otros epígrafes galaico-romanos ya conocidos”. Boletín Ariense, III. 1973.

RODRÍGUEZ COLMENERO ANTONIO, Galicia meridional romana. Universidad de Deusto, 1977.

RODRÍGUEZ COLMENERO, A.: Aquae Flaviae I. Fontes epigráficas. Universidad de Chaves. 1987.

RODRÍGUEZ COLMENERO A.: "Sobre un supuesto error epigráfico-histórico. Correcciones al ara de Bandua Aetobricus de Codesedo (Ourense) y a otros epígrafes de su amplio entorno". Cuadernos de Estudios Gallegos (Ver página 6 del documento en PDF). Tomo XLVII, Fascículo 113, Santiago 2000.

VIDÁN TORREIRA, M.: "Pambre y el enigma del ara de Eiras", en Nalgures, tomo I. Pág. 335. A Coruña, 2004 (Ver página 338 del documento)






ARREDOR DE LAMBRICA (http://arredordelambrica.webnode.es)
Ver artigo Lámbrica sempre
Ver artigo M de Lámbrica
Categoría: A Cidade de Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 16-04-2013 17:14
# Ligazón permanente a este artigo
M de Lámbrica
Detalle da inscrición da Ara de Bandua de Eiras
Unha das razóns que motivaron a creación do blog Arredor de Lámbrica é a aclaración de certas incorreccións que soen producirse na bibliografía de autores, algúns eminentísimos, que contribúen á creación de falsas ideas que serán, a súa vez, recollidas por outros autores posteriores, engordando así o bulo e confundindo ós lectores, aínda que non exista mala fe.

*Lansbriga é un topónimo que non existe en ningún lugar. Non se coñece. Sería único, o que fai dudar moito da súa veracidade. Os topónimos soen repetirse, aínda que teñan unha lixeira variación fonética. Por razóns que xa se comentaron noutros artigos deste blog, o topónimo *Lansbrica non é correcto, pero espallouse por canles diversas e acadou tal universalización que podemos esperar que sexa o nome futuro do xacemento castrexo de San Cibrao das Las.

As lecturas da ara de Eiras, de onde procede tal topónimo, non son aínda definitivas. Parece que a ninguén lle preocupa tal situación, permitindo que unha peza de tanta importancia siga á intemperie erosionándose inverno tras inverno.

Na fotografía adxunta, sin ánimo de convencer a ninguén -vexo que é imposible- vai remarcado cunha circunferencia vermella a letra discordante, tan clara que poucos se atreven a ver, a que diferenciaría LáMbrica de *LaNSbriga. O lector opinará.





Una de las razones que impulsaron a la creación del blog Arredor de Lámbrica es la aclaración de ciertas incorrecciones que suelen producirse en la blibliografía de autores, algunos eminentísimos, que contribuyen a la creación de falsas ideas que serán, a su vez, difundidas por otros autores posteriores, engordando así el bulo y confundiendo a los lectores, aún cuando no exista mala fe.

*Lansbriga es un toponimo que no existe en ningún lugar. Sería, por tanto, único, lo que hace dudar mucho sobre su veracidad ya que los topónimos suelen repetirse, aún cuando se diferencien por ligeras variaciones fonéticas. Por razones que ya se comentaron en otros artículos de este blog, el topónimo *Lansbriga es incorrecto, pero se difundió alcanzando tal universalización que podemos esperar que sea el nombre futuro del yacimiento castreño de San Cibrao das Las (Ourense).

Las lecturas del epígrafe de Eiras, de donde procede el imaginario topónimo, no son aún definitivas. Pero parece no interesarle a nadie tal situación, permitiéndose que una pieza de tanta importancia siga a la intemperie y abandonada, erosionándose invierno tras invierno.

En la fotografía que adjunto, sin ánimo de convencer a nadie -veo que es imposible- se ha señalado con una circunferencia roja la letra de la discordia. La M tan clara que pocos se atreven a ver, la que diferencia LáMbrica de *NSbriga. Los lectores juzgarán.

Pomponio Mela en el siglo I, se refiere a una ciudad con ese nombre (De Chorografía, Libro III). Si no se tratara de nuestra Lámbrica, al menos sabemos que existía ese topónimo:

"Totam Celtici colunt, sed a Durio ad flexum Grovi, fluuntque per eos Avo, Celadus, Nebis, Minius et, cui Oblivionis cognomen est, Limia. Flexus ipse Lambriacam urbem amplexus recipit fluvios Laeron et Ullam".


A continuación reproduciré unos párrafos extraídos de la voz Lámbrica en la GRAN ENCICLOPEDIA GALLEGA, que pueden darnos una idea de la clarividencia que han tenido los investigadores para dar la ubicación exacta de la ciudad de Lámbrica:

“Desde la recuperación de los textos clásicos en el Renacimiento, diversos autores se han ocupado de la localización de Lámbrica y han propuesto distintas ubicaciones y emplazamientos. Con frecuencia la han confundido con Talabriga, de la que habla Appiano al relatar las campañas de Décimo Junio Bruto, lo cual lleva a muchos a situarla en Portugal, entre el Vouga y el Duero, e incluso al norte del Duero, como Huerta, para quien estaría entre Viana y Valença.

Recientemente, X. C. Bermejo Barrera la emplaza entre el Limia y el Miño. Frente a otras opiniones (Vossio, sin asegurarlo, la ubica en Muros), el Padre Sarmiento sostiene que su emplazamiento debe ser A Lanzada, hipótesis compartida por Cornide y Saavedra, mientras que para el Padre Fita y García de la Riega –e incluso el propio Sarmiento en algún momento- estaría en Pontevedra.

S. Golpe y Couceiro Freijomil la sitúan en la región de los ártabros, hacia Bergantiños. El Padre Flórez y Juan Sotelo, hacia Baiona; Cuevillas, Bouza Brey y Monteagudo se inclinan por la ría de Arousa; García Bellido por A Lanzada, basándose en los hallazgos aquí encontrados; Murguía, sin especificar razones, la ubica en la desembocadura del Umia, y Verea de Aguiar, identificándola con Talabriga, en Portugal.

En cuanto a su nombre, cabe relacionarlo con otros topónimos de la Península Ibérica, como Langobriga (en la Lusitania) y Flavia Lambris (en la costa cantábrica).”
(Gran Enciclopedia Gallega, t. XVIII)


Una de las fuentes clásicas que tenemos para conocer las campañas de Roma en la Península Ibérica es la Historia Romana de Appiano, escrita hacia mediados del siglo II con datos recogidos de Polibio. Polibio había viajado por Hispania hacia el año 133 a. de Cristo.

Son bastantes los autores en los siglos XIX y XX se han basado en estos textos para hablar de Lambrica, Labrica o Talabriga citada en la descripción de la llegada de Décimo Junio Bruto en el 139 antes de Cristo. Se supone que tal expedición no superó el límite del Miño, "aínda que ben puido sobrepasalo, chegando a pisa-la orilla dereita do río" 1 (MARTÍNEZ MERA). Expondré a continuación tres ejemplos:

JUAN DE MARIANA:
"Decio Bruto (…) sosegó las alteraciones de los gallegos y lusitanos, y forzó a que se le rindiesen los labricanos, pueblos que por aquellas partes se alborotaban muy de ordinario. Púsoles por condición que le entregasen los fugitivos, y ellos dejadas las armas se viniesen para él. Lo cual como ellos cumpliesen, rodeados del exército, los reprendió con palabras tan graves que tuvieron por cierto los quería matar; pero él se contentó con penarlos en dinero, quitarles las armas y las demás municiones que tanto daño a ellos mismos acarreaban. Por estas cosas Decio Bruto ganó el sobrenombre de Galaico o Gallego. Esto sucedió en el consulado de Mancino y Lépido."
En nota a pie de página dice: "En las mejores ediciones de Appiano se llama esta ciudad Talabriga y no Labrica, y así debe decir los talabrigenses en el caso que los demás pueblos fuesen del distrito de Talabriga, porque Appiano no lo dice. App. De Bell. Hisp. Pág 501." (Historia General de España. Tomo II. Página 241. Madrid 1817.)


FELIX ALVES PEREIRA:
"Talabriga, escreve Appiano, era uma das cidades (da Lusitania) que mais frequentemente se revoltava. Esta falta de resignação, este, direi eu, germen de patriotismo ou melhor de municipalismo, não podia tranquillizar Decimo Junio Bruto, que julgou que o caso era de reclamar a sua presença no local da cidade. Partiu com numerosa gente, e ao seu apparecimento responderam os irrequietos Talabrigenses com supplicas e o seu incondicional abandono á discrição do conquistador. Então J. Bruto foi energico e insaciavel, mas ao mesmo tempo teve um lanço inesperado de generosidade. Quis fazer-lhes sentir primeiro a dureza cruel do seu braço de guerreiro, e para isso impôs-lhe a immediata entrega dos transfugas das hostes d'elle, certamente alliados dos romanos, a dos prisioneiros, a de todo o armamento e ainda por cima exigiu refens. Depois chegou a ordenar-lhes que abandonassem a cidade com suas mulheres e filhos. Parece que o prestigio militar de J. Bruto não valia menos que seu tino de politico e conquistador. Os Talabrigenses aprontaram-se para obedecer alli mesmo. Mas o capitão romano queria compor-lhes um quadro que lhes impressionasse perduravelmente a imaginação. E ia espreitar o effeito produzido.
Desdobrou em circulo as suas tropas e, agglomerando dentro a chusma dos habitantes humilhados, arengou-lhes. Fez-lhes perceber que não receava a sua turbulencia indomita, porque quantas vezes desertassem, outras tantas elle viria combatê-los e reduzi-los com a necessaria firmeza, incutido assim o receio e a convicção de que no momento adequado, J. Bruto cairia sobre elles com toda a energia, o general romano quebrantou a sua ira, satisfeito com estas objurgatorias. Mas não sem que lhes tomasse os cavallos, os mantimentos, os dinheiros da cidade com todo o outro material publico. Isto era claramente{36} deixá-los na impotencia e até na penúria. E por fim J. Bruto, contra tudo quanto os Talabrigenses podiam já esperar (pratter spem), restituiu-lhes a cidade para nella continuarem a habitar. Isto passava-se já meado o sec. II, antes de Christo (138 a. C). Feito isto, o conquistador regressou a Roma.
" (...)

"Entrevejo pois para a archeologia portuguesa este problema: sondar o jazigo de Talabriga, verdadeiro simbolo do nosso sentimento de independencia territorial e figura-se-me que mostrei onde com toda a probabilidade elle se deve encontrar. Espero ter eu mesmo ensejo de averiguar se o simples e frio raciocinio me guiou, sem desvio, até as trincheiras historicas, que occultam os miserandos restos de Talabriga.
Conservar-se-ha ainda evolucionado este toponimo? Responderá o onomastico, paternalmente assistido pela philologia, não se dando o caso mais provavel do verso susodito de Vergilio:
Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae!"
(Paginas Archeologicas. III Situaçâo conjectural de Talabriga. Lisboa, 1907.)

VICENTE RISCO:
"Llegado el Cónsul al río Miño (“Nimius” o “Niben” en Appiano) los brácaros le cortaron el aprovisionamiento, y tuvo que volverse. De los galaicos que luchaban contra Bruto, hace Appiano una pintura heroica: “Iban a la guerra con sus mujeres, marchaban alegres hacia la muerte, no volvían la espalda en las batallas, no se lamentaban por los muertos. Las mujeres, cuando las cogían, se mataban por su mano y mataban a sus hijos”.

Bruto tomó hasta 30 castros, pero la ciudad de Lámbriga, que por dos veces hiciera paces con él, después de rebelarse, se negó la segunda vez a entregar a los desertores de las legiones de Bruto, así como las armas y rehenes. Al fin, se avinieron. El Cónsul los mandó salir de sus muros, y cuando los tuvo indefensos, los rodeó y les concedió el perdón, pero les llevó los caballos, los frutos y el dinero del común.
Valerio Máximo dice que Bruto atacó después a “Cinninia”, Cinnania” o “Cinginnia”, ciudad rica, que se empeñaba en sostener ella sola la guerra. Sitiada y habiéndosele ofrecido la libertad, mediante un crecido rescate, los ciudadanos dieron la respuesta clásica: “Nuestros padres nos dejaron hierro para defender la patria, no oro para comprar la libertad a un general avariento”. Y Bruto tuvo que levantar el cerco.
Livio y Orosio hablan de otras batallas, y Floro dice que Bruto recorrió victorioso las orillas del océano, y desde ellas, no sin temor de haber cometido sacrilegio, vio ocultarse el Sol en las aguas del mar.

Vuelto a Roma, obtuvo los honores del triunfo y el nombre honorífico de “Callaico”, por ser el primero en vencer a los gallegos (...)"
(Manual de Historia de Galicia. Pag. 31. Galaxia. Vigo, 1971.)

Del supuesto topónimo *Lansbriga no hay rastro en ningún sítio. ¿Un topónimo singular?. Desde los años setenta unos autores siguen a otros con un inexplicable afán de relacionar Lans- con el topónimo local actual de Lás, opción que considero desacertada.

No puede demostrarse que la Lámbrica de los textos clásicos sea la misma que figura en el ara de Eiras, pero es indiscutible que el epígrafe del ara alude a una Lámbrica, un nombre conocido en la Antigüedad. Por cercanía al castro existen muchas posibilidades de que se trate del nombre del mismo. El microtopónimo A Chaira, existente en el monte del castro, puede darnos pistas de cara a un futuro estudio etimológico.



(1) En la orilla derecha del Miño, a 2 o 3 Km., está nuestra Lámbrica.^




Bibliografía

ALVES PEREIRA FELIX: Paginas Archeologicas. III Situaçâo conjectural de Talabriga. Lisboa. 1907.

JUAN DE MARIANA. Historia General de España. Tomo II. Página 241. Madrid 1817.

MARTÍNEZ MERA, J.: "Expedicións militares a Gallaecia na época republicana" en Gallaecia, ISSN 0211-8653, Nº 20, 2001 , págs. 297-316.

RISCO V.: Manual de Historia de Galicia. Pag. 31. Galaxia. Vigo, 1971.

VVAA: Gran Enciclopedia Gallega. Tomo XVIII. Santiago/Gijón. 1974.

GONZÁLEZ IGLESIAS, F.:"O patrimonio, esquecido, no San Amaro. Análise da situación do patrimonio nun concello rural na provincia de Ourense". en Ágora do Orcellón 17. Páx. 38-52. Vigo. Marzo de 2009. ISSN 1577-3205.





Ficha del ara de Eiras en HISPANIA EPIGRAPHICA
Ver artigo A Lámbrica de Mela?
Ver artigo Lámbrica sempre
Categoría: A Cidade de Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 13-04-2013 13:38
# Ligazón permanente a este artigo
Prehistoria e protohistoria nas comarcas do Carballiño e do Ribeiro (Ourense)

arredordelambrica@yahoo.es
 Índice de artigos
 Categorías
 Galerías de imaxes
 Ligazóns de interese
 Procurar neste blog
 Blogs galegos
 Arquivo

© by Abertal