Arredor de Lámbrica


O cruceiro, a carballa e o pazo de Eiras
Entrada ó Pazo de Eiras
Entre 1929 e 1932 editáronse unhas carpetas con información de pazos galegos. Na séptima da serie encontramos unha fotografía e un texto sobre un dos pazos de Eiras, chamado entre os veciños A Casa Grande. Reprodúcense algúns fragmentos nos parágrafos seguintes:

"En Eiras se encuentran tres pazos interesantes, entre ellos, y a la salida del pueblo, el de los Tizón, antiguo de Castro.

Da entrada al pazo una portalada almenada, portalada que se levanta en un ensanchamiento del camino, casi una plaza, a la que da sombra un roble varias veces secular, hermosísimo ejemplar que conservan y cuidan con verdadera veneración los dueños del pazo y los vecinos de Eiras. Un antiguo crucero, uno de esos cruceros gallegos, tan bellos y tan románticos, que tanto abundan en el país, sobre todo en las regiones y aledaños de la costa atlántica, centra la plaza.

El pazo fue, y aún es, un verdadero tipo de pazo en sus elementos y construcción, dispuesto con una escalera central que une las dos alas del edificio.

Este fue objeto recientemente de una desgraciada restauración en la que desapareció la escalera de piedra, la teja romana, sustituida por sistema exótico de cubierta, en la que fue hecho un torreón un tanto original, en la que se abrieron huecos inadecuados, y en la que el cemento, prodigado con poca estética, desnaturalizaron el pazo, sin hacerle perder su hermosa grandiosidad (...)

En cambio, se han sabido conservar muchas cosas y muy bien los jardines de mirtos y flores antiguas.

El pazo fue fundado en 1600 por Don Juan Vázquez de Castro, de la Casa de Sabariz y su oíslo, Doña Mariana Rodríguez de Camba, de la que no tuvo sucesión, y sí de Dona Ana Vázquez de Toubes, de la Casa de Outeiro de Riobóo, su segunda mujer".


O cruceiro, aínda visible a principios dos anos setenta, está desaparecido. A carballa, queimada a mediados do século XX, renovou, pero pola falta de coidados está a piques de desaparecer. O pazo, coas súas atrevidas reformas dos anos trinta, esmorece entre a vexetación. Se ninguén acude a pór remedio, o cruceiro, a carballa e o pazo non serán, en pouco tempo, máis que unha lenda.



BIBLIOGRAFÍA

MARQUÉS DE QUINTANAR, OZORES PEDROSA, X., CAO MOURE, J. Los Pazos Gallegos. Cuaderno VII. Editorial PPKO. Vigo. 1932.
Ver artigo: Luis Tizón e a Casa Grande de Eiras
Categoría: Recursos culturais en perigo - Publicado o 30-03-2015 16:05
# Ligazón permanente a este artigo
Luís Tizón e a Casa Grande de Eiras
A Carballa de Eiras
O 24 de agosto de 1920, día de San Bertomeu e festa na parroquia, saía para Cuba un veciño de Eiras, Luís Tizón, que nunca voltará á súa terra. A Danza dos Millóns, o éxito de moitos dos que marcharan anteriormente e a miseria animaron a este veciño da Casa Grande de Eiras a emigrar. Alí, en Cuba, formou a súa familia e, andando o tempo, o escritor cubano Emilio Comas Paret, casado cunha filla de Luís, conseguirá debullar a historia vital do vello nunha noveliña titulada Da vendima á Zafra. Crónica dun emigrante galego en Cuba. Unha historia curiosa e persoal, pero paralela á de moitos emigrantes anónimos da terra, especialmente daqueles que, por circunstancias da vida, se viron impedidos a voltar.

Na introdución, o novelista fálanos de como fixo para arrincarlle os datos da súa vida ó vello Tizón, nado en Eiras, na Casa Grande, onde había unha enorme carballa "que non podían abrazar nin tres homes xuntando as súas mans": En 1987 Comas Paret visitou casualmente Galiza e Eiras. As noticias que lle levou de volta ó vello, "agradables unhas e desagradables outras", e unhas fotos da aldea, da Casa Grande, da Carballa e do hórreo, animaron ó señor Luís a contar a súa historia. Así naceu "Da vendima á zafra. Crónica dun emigrante galego en Cuba".

Estamos acostumados a escoitar historias de pazos, de fidalgos, de xenealoxías, de brasóns, foros, pleitos e misas. Pero a cotío esquecemos que nesas familias fidalgas non todo é grandilocuencia nin fartura. Aquí a historia dun Tizón que vivía na Casa Grande, descendente de fidalgos pero traballador, obrigado polas circunstancias e polas necesidades.

O pazo, chamado a Casa Grande, estaba naquela época dividido. Os seus habitantes procuraban vivir, como podían, do seu traballo, como os demais da aldea, alleos ós brasóns, ás xenealoxías e ós santos de pedra que adornaban as fachadas das súas casas. Algúns chegaron a emigrar á Arxentina.

Anos despois, Avelino Tizón, un afortunado emigrante, precisamente da Arxentina, reunificará a maior parte do pazo para facer unha reforma moi sonada, que levará a Ángel del Castillo a describilo así: "Destrozado su típico aspecto por modernas y desgraciadas construcciones, todavía conserva los dos edificios antiguos o cuerpos que lo forman, entre los cuales va la escalera principal de acceso; tiene una buena solana de balaustres sobre algunos arcos de medio punto, así como su portalada con almenas. Se tiene por fundado en 1600 por Juan Vázquez de Castro" (Inventario monumental y artístico de Galicia).

De seguido, grazas a Emilio Comas Paret e a uns cantos parágrafos extraídos literalmente das primeiras páxinas da súa obra "Da vendima á zafra", poderemos achegarnos a unha descrición da aldea de Eiras a principios dos anos vinte do século pasado. Unha verdadeira fonte oral recollida e transmitida por Comas Paret. Hai que precisar que os recordos son os dun rapaz de quince anos, que eran os que tiña Luís cando marchou para Cuba, polo que hai que tomar con prudencia algunhas das afirmacións que realiza.

Escoitemos, logo, a Don Luís Tizón:

"Naquela época a miña casa era Galicia e eu era campesiño. Da miña infancia teño pouco que contar. Non ricos, pero tampouco pobres de pasar fame. Noutros séculos a miña familia, aínda que non foron condes nin marqueses, si deberon ter propiedades e algún mando, porque viviamos nunha boa vivenda, a Casa Grande lle dicían, e era como un castelo pero pequeno e con moitos anos. Había ata escudo da familia no frontal da casa e un santo, creo que un San Roque e un Sagrado Corazón, todo feito na mesma pedra na fronte da casa.
Eiras era unha aldea pequena chea de mofo e humidade, de rúas estreitas, lamacentas, moi escuras pola noite, e tiña cinco igrexas e cento cincuenta habitantes.
Nunha soa tenda de víveres que lle chamaban O Adrio e era do meu tío don Emilio, podíanse mercar patacas, garavanzos, fabas, touciño, algún xamón da Cañiza, o mellor de todos, e viño branco do Ribeiro.
A miña familia tiña unha boa posición e algunhas terras. No "castelo" vivíamos todos.
Eiras tiña cinco barrios e era o centro daquilo. Pertencía ao partido xudicial do Carballiño. A pesar de que chovía arreo e estaba sempre cuberta de brumas, celebrábanse moitas festas. Recordo que viñan músicos de Beade e tocaban moi ben, cantaban airiños e muiñeiras e bailábase a xota galega.
O día do patrono, santo Antonio de Padua, era o 13 de xuño e celebrábase cunha gran festa, onde vendían chulas e pan centeo, e os curas medalliñas e escapularios. En maio era a festa das Flores, e logo a das Fillas de María e o 24 de agosto a de san Bertomeu. Traballo non había moito, pero as festas sobraban. A máis grande duraba dous días e bebíase viño en grandes cantidades, e ata xenebra. Iso era no verán, porque no inverno non había que aguantase o frío e o orballo persistentes.
A aldea parecía un cemiterio probe á luz da lúa. As noites eran moi escuras, aburridas e só servían para conversar, oír e contar mentiras e que se fixesen contos para meter medo, contos de lobos, de fantasmas, de trasnos que aparecían á media noite e meigas que saían en lúa chea para facer os seus encantamentos. (...)
En Eiras as rúas eran de terra e algunha laxe. Como en toda Galicia o verdín cubría as paredes das casas. Cando chovía, o lamazal que se facía era tremendo. Había que saír da casa con zapatos de madeira, deses que lle chaman zocos, para vadear a lama. Nas rúas plantábanse vides, que logo se cruzaban por enriba e facían como un teito. Era moi bonito e daba sombra e uvas. Alí a propiedade é moi respectada e de fronte á túa casa non había que cortase un acio.
(...)
Iamos a Ourense vender viño e augardente. Había cinco leguas e eran dous días de camiño nun carro de bois. Pero as autoridades non deixaban fabricar a augardente e había que levala clandestina. Por iso enchoupábamos ben de viño o tapón do barril de augardente e así pasabamos a revisión da Garda Civil. Cando destapaban o barril de augardente, o tapón ulía a viño. Nunca nos colleron.
(...)
Papá liquidou o capital da familia. Foise para Arxentina e, en vez de buscar máis diñeiro, hipotecou as terras que tíñamos. Ata a casa familiar, a Casa Grande de Eiras, como lle chamaban, perdeuse tamén.
(...)
O 24 de agosto de 1920 saímos para A Coruña. A viaxe fixémola en tren. Era a primeira vez que montaba nun tren. Sentín unha cousa estrana por aquí, pola barriga, porque era campesiño, do interior, e vía pasar as cousas e as árbores coma se fosen correndo, e ao principio quedaba mirando a ver se chocaban, pero nunca chocaron. Vira o tren pero non subira nel. Collémolo nun lugar chamado Barbantes, que quedaba como a unha legua da casa. Había unha estación de ferrocarril e moitos almacéns.




EMILIO COMAS PARET: "Da vendima á zafra. Crónica dun emigrante galego en Cuba"
Traducido por Xosé M. García Crego e Gustavo Luca de Tena
ISBN: 978-84-7824-539-0
Edicións Sotelo Blanco.
Compostela. 2007.
Categoría: Despois de Lámbrica - Publicado o 22-03-2015 10:51
# Ligazón permanente a este artigo
O Castro Martiño
Parcelario do Castro MartiñoNo concello de San Amaro está a parroquia de Eiras. Unha das aldeas da parroquia é Xinzo, que se ergue na ladeira Suroeste do Santrocado, mirando ó val do río Miño.

A escasos douscentos metros da aldea está o Castro Martiño, un castro que é visitable con dificultade, que non mostra practicamente nada das súas estruturas por inexistencia de escavacións e de limpeza.

A vexetación descontrolada impide que poidamos facernos unha pequena idea do que foi o xacemento, pero podemos dar uns poucos datos: grandes defensas, naturais, cara o Oeste e o Suroeste, con grandes pendentes que baixan ata o val do regueiro de Farcixo.

En algúns tramos podemos ver lenzos do que puido ser unha muralla, concretamente na ladeira Sur da croa. Tamén existen labouras antrópicas nas rochas e pequenos petroglifos, concretamente, algunhas coviñas circulares nunha das rochas da súa croa.

Finalmente, a presenza de lendas na contorna, que falan dunha serpe que "chegaba ata o Santrocado", o castro do Monte do Santrocado, coñecido en Xinzo como "A Cidade".

A imaxe que se mostra déixanos entrever os límites curvos en algunhas fincas do parcelario, que poderían axudarnos a debuxar os llenzos de antigas murallas, foxos ou terrapléns.

A súa cercanía a Lámbrica, ós petroglifos de Eiras, ó castro do Santrocado e ó xacemento perdido de Laias fan que urxa, cando menos, unha correcta sinalización, limpeza e difusión para evitar o destino doutros xacementos arqueolóxicos, que foron vítimas de repoboacións forestais agresivas, maquinaria pesada, obras públicas, autovías, devasas, etc.

Sería interesante tamén o seu estudo para comprender mellor a constelación de castros que arrodean á citania de San Cibrán das Las, Lámbrica, e que significaron, na súa época, o soporte da súa existencia.



Páxina web Arredor de Lámbrica
Categoría: Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 16-03-2015 20:44
# Ligazón permanente a este artigo
O Sol nos Chaos
Petroglifo do Abeiro do Raposo (Amoeiro)
Está á disposición pública “O sol nos Chaos”, un interesante documental sobre o patrimonio arqueoastronómico do concello de Amoeiro (Ourense) e dos seus arredores. Amoeiro está situado ó Leste de Punxín e San Amaro. A orografía e lixeiramente elevada pero tendente á planicie, se desbotamos algunhas pequenas formacións graníticas. Por iso se chaman Os Chaos.

Os chaos tamén se atopan na microtoponimia de San Amaro, onde temos un exemplo no monte do Chao en Eiras. As superficies planas en altura están reflectidas igualmente noutro microtopónimo, no mesmo monte da Cidade, castro de San Cibrao das Las, A Chaira. Incluso o que se supón nome do antigo castro, Lámbrica, podería ter reminiscencias dun antigo nome que aludiría ás formas chairas na cima dos montes: A Cidade da Chaira ou dos Chaos.

Os autores do documental inciden nas relacións arqueoastronómicas de formacións graníticas con petroglifos que están no concello de Amoeiro, relacionándoas coa posición do Sol en certas épocas do ano e, tamén, coa posición no horizonte dos castros de San Cibrao das Las (A Cidade ou Lámbrica) e do Santrocado. Obviamente, o nome de Lámbrica, como en tantas publicacións e reportaxes, está ausente, mentras a ara de Eiras (San Amaro), onde está escrito o topónimo, espera á intemperie ser algún día rescatada e estudada adecuadamente.

Queda moito por decir. Tamén faltan alusións ós petroglifos da Ermida e a outras moitas sorpresas que aínda nos agardan nas bocarribeiras do Miño central, arredor de Lámbrica, arredor dun dos maiores castros de Galiza.

Aínda así, trátase dun bo documental. Esperemos que, no futuro, os outros concellos implicados, San Amaro, Cenlle e Punxín, recollan o testigo de Amoeiro e aposten por dar a coñecer e valorar as manifestacións arqueolóxicas que xacen esquecidas polos seus montes.


O petroglifo do Abeiro do Raposo (Amoeiro) e as serpes
Categoría: Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 18-02-2015 21:51
# Ligazón permanente a este artigo
Prehistoria, protohistoria e arte nas comarcas do Carballiño, do Ribeiro e de Ourense, na contorna da Cidade de Lámbrica (San Cibrao das Las)

arredordelambrica@hotmail.com
 Buscar en Lámbrica
 Categorías de artigos
 Artigos destacados
 Artigos anteriores
 Galerías de imaxes
 Ligazóns de interese

© by Abertal