Arredor de Lámbrica


Luís Tizón e a Casa Grande de Eiras
A Carballa de Eiras
O 24 de agosto de 1920, día de San Bertomeu e festa na parroquia, saía para Cuba un veciño de Eiras, Luís Tizón, que nunca voltará á súa terra. A Danza dos Millóns, o éxito de moitos dos que marcharan anteriormente e a miseria animaron a este veciño da Casa Grande de Eiras a emigrar. Alí, en Cuba, formou a súa familia e, andando o tempo, o escritor cubano Emilio Comas Paret, casado cunha filla de Luís, conseguirá debullar a historia vital do vello nunha noveliña titulada Da vendima á Zafra. Crónica dun emigrante galego en Cuba. Unha historia curiosa e persoal, pero paralela á de moitos emigrantes anónimos da terra, especialmente daqueles que, por circunstancias da vida, se viron impedidos a voltar.

Na introdución, o novelista fálanos de como fixo para arrincarlle os datos da súa vida ó vello Tizón, nado en Eiras, na Casa Grande, onde había unha enorme carballa "que non podían abrazar nin tres homes xuntando as súas mans": En 1987 Comas Paret visitou casualmente Galiza e Eiras. As noticias que lle levou de volta ó vello, "agradables unhas e desagradables outras", e unhas fotos da aldea, da Casa Grande, da Carballa e do hórreo, animaron ó señor Luís a contar a súa historia. Así naceu "Da vendima á zafra. Crónica dun emigrante galego en Cuba".

Estamos acostumados a escoitar historias de pazos, de fidalgos, de xenealoxías, de brasóns, foros, pleitos e misas. Pero a cotío esquecemos que nesas familias fidalgas non todo é grandilocuencia nin fartura. Aquí a historia dun Tizón que vivía na Casa Grande, descendente de fidalgos pero traballador, obrigado polas circunstancias e polas necesidades.

O pazo, chamado a Casa Grande, estaba naquela época dividido. Os seus habitantes procuraban vivir, como podían, do seu traballo, como os demais da aldea, alleos ós brasóns, ás xenealoxías e ós santos de pedra que adornaban as fachadas das súas casas. Algúns chegaron a emigrar á Arxentina.

Anos despois, Avelino Tizón, un afortunado emigrante, precisamente da Arxentina, reunificará a maior parte do pazo para facer unha reforma moi sonada, que levará a Ángel del Castillo a describilo así: "Destrozado su típico aspecto por modernas y desgraciadas construcciones, todavía conserva los dos edificios antiguos o cuerpos que lo forman, entre los cuales va la escalera principal de acceso; tiene una buena solana de balaustres sobre algunos arcos de medio punto, así como su portalada con almenas. Se tiene por fundado en 1600 por Juan Vázquez de Castro" (Inventario monumental y artístico de Galicia).

De seguido, grazas a Emilio Comas Paret e a uns cantos parágrafos extraídos literalmente das primeiras páxinas da súa obra "Da vendima á zafra", poderemos achegarnos a unha descrición da aldea de Eiras a principios dos anos vinte do século pasado. Unha verdadeira fonte oral recollida e transmitida por Comas Paret. Hai que precisar que os recordos son os dun rapaz de quince anos, que eran os que tiña Luís cando marchou para Cuba, polo que hai que tomar con prudencia algunhas das afirmacións que realiza.

Escoitemos, logo, a Don Luís Tizón:

"Naquela época a miña casa era Galicia e eu era campesiño. Da miña infancia teño pouco que contar. Non ricos, pero tampouco pobres de pasar fame. Noutros séculos a miña familia, aínda que non foron condes nin marqueses, si deberon ter propiedades e algún mando, porque viviamos nunha boa vivenda, a Casa Grande lle dicían, e era como un castelo pero pequeno e con moitos anos. Había ata escudo da familia no frontal da casa e un santo, creo que un San Roque e un Sagrado Corazón, todo feito na mesma pedra na fronte da casa.
Eiras era unha aldea pequena chea de mofo e humidade, de rúas estreitas, lamacentas, moi escuras pola noite, e tiña cinco igrexas e cento cincuenta habitantes.
Nunha soa tenda de víveres que lle chamaban O Adrio e era do meu tío don Emilio, podíanse mercar patacas, garavanzos, fabas, touciño, algún xamón da Cañiza, o mellor de todos, e viño branco do Ribeiro.
A miña familia tiña unha boa posición e algunhas terras. No "castelo" vivíamos todos.
Eiras tiña cinco barrios e era o centro daquilo. Pertencía ao partido xudicial do Carballiño. A pesar de que chovía arreo e estaba sempre cuberta de brumas, celebrábanse moitas festas. Recordo que viñan músicos de Beade e tocaban moi ben, cantaban airiños e muiñeiras e bailábase a xota galega.
O día do patrono, santo Antonio de Padua, era o 13 de xuño e celebrábase cunha gran festa, onde vendían chulas e pan centeo, e os curas medalliñas e escapularios. En maio era a festa das Flores, e logo a das Fillas de María e o 24 de agosto a de san Bertomeu. Traballo non había moito, pero as festas sobraban. A máis grande duraba dous días e bebíase viño en grandes cantidades, e ata xenebra. Iso era no verán, porque no inverno non había que aguantase o frío e o orballo persistentes.
A aldea parecía un cemiterio probe á luz da lúa. As noites eran moi escuras, aburridas e só servían para conversar, oír e contar mentiras e que se fixesen contos para meter medo, contos de lobos, de fantasmas, de trasnos que aparecían á media noite e meigas que saían en lúa chea para facer os seus encantamentos. (...)
En Eiras as rúas eran de terra e algunha laxe. Como en toda Galicia o verdín cubría as paredes das casas. Cando chovía, o lamazal que se facía era tremendo. Había que saír da casa con zapatos de madeira, deses que lle chaman zocos, para vadear a lama. Nas rúas plantábanse vides, que logo se cruzaban por enriba e facían como un teito. Era moi bonito e daba sombra e uvas. Alí a propiedade é moi respectada e de fronte á túa casa non había que cortase un acio.
(...)
Iamos a Ourense vender viño e augardente. Había cinco leguas e eran dous días de camiño nun carro de bois. Pero as autoridades non deixaban fabricar a augardente e había que levala clandestina. Por iso enchoupábamos ben de viño o tapón do barril de augardente e así pasabamos a revisión da Garda Civil. Cando destapaban o barril de augardente, o tapón ulía a viño. Nunca nos colleron.
(...)
Papá liquidou o capital da familia. Foise para Arxentina e, en vez de buscar máis diñeiro, hipotecou as terras que tíñamos. Ata a casa familiar, a Casa Grande de Eiras, como lle chamaban, perdeuse tamén.
(...)
O 24 de agosto de 1920 saímos para A Coruña. A viaxe fixémola en tren. Era a primeira vez que montaba nun tren. Sentín unha cousa estrana por aquí, pola barriga, porque era campesiño, do interior, e vía pasar as cousas e as árbores coma se fosen correndo, e ao principio quedaba mirando a ver se chocaban, pero nunca chocaron. Vira o tren pero non subira nel. Collémolo nun lugar chamado Barbantes, que quedaba como a unha legua da casa. Había unha estación de ferrocarril e moitos almacéns.




EMILIO COMAS PARET: "Da vendima á zafra. Crónica dun emigrante galego en Cuba"
Traducido por Xosé M. García Crego e Gustavo Luca de Tena
ISBN: 978-84-7824-539-0
Edicións Sotelo Blanco.
Compostela. 2007.
Categoría: Despois de Lámbrica - Publicado o 22-03-2015 10:51
# Ligazón permanente a este artigo
O Castro Martiño
Parcelario do Castro MartiñoNo concello de San Amaro está a parroquia de Eiras. Unha das aldeas da parroquia é Xinzo, que se ergue na ladeira Suroeste do Santrocado, mirando ó val do río Miño.

A escasos douscentos metros da aldea está o Castro Martiño, un castro que é visitable con dificultade, que non mostra practicamente nada das súas estruturas por inexistencia de escavacións e de limpeza.

A vexetación descontrolada impide que poidamos facernos unha pequena idea do que foi o xacemento, pero podemos dar uns poucos datos: grandes defensas, naturais, cara o Oeste e o Suroeste, con grandes pendentes que baixan ata o val do regueiro de Farcixo.

En algúns tramos podemos ver lenzos do que puido ser unha muralla, concretamente na ladeira Sur da croa. Tamén existen labouras antrópicas nas rochas e pequenos petroglifos, concretamente, algunhas coviñas circulares nunha das rochas da súa croa.

Finalmente, a presenza de lendas na contorna, que falan dunha serpe que "chegaba ata o Santrocado", o castro do Monte do Santrocado, coñecido en Xinzo como "A Cidade".

A imaxe que se mostra déixanos entrever os límites curvos en algunhas fincas do parcelario, que poderían axudarnos a debuxar os llenzos de antigas murallas, foxos ou terrapléns.

A súa cercanía a Lámbrica, ós petroglifos de Eiras, ó castro do Santrocado e ó xacemento perdido de Laias fan que urxa, cando menos, unha correcta sinalización, limpeza e difusión para evitar o destino doutros xacementos arqueolóxicos, que foron vítimas de repoboacións forestais agresivas, maquinaria pesada, obras públicas, autovías, devasas, etc.

Sería interesante tamén o seu estudo para comprender mellor a constelación de castros que arrodean á citania de San Cibrán das Las, Lámbrica, e que significaron, na súa época, o soporte da súa existencia.



Páxina web Arredor de Lámbrica
Categoría: Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 16-03-2015 20:44
# Ligazón permanente a este artigo
O Sol nos Chaos
Petroglifo do Abeiro do Raposo (Amoeiro)
Está á disposición pública “O sol nos Chaos”, un interesante documental sobre o patrimonio arqueoastronómico do concello de Amoeiro (Ourense) e dos seus arredores. Amoeiro está situado ó Leste de Punxín e San Amaro. A orografía e lixeiramente elevada pero tendente á planicie, se desbotamos algunhas pequenas formacións graníticas. Por iso se chaman Os Chaos.

Os chaos tamén se atopan na microtoponimia de San Amaro, onde temos un exemplo no monte do Chao en Eiras. As superficies planas en altura están reflectidas igualmente noutro microtopónimo, no mesmo monte da Cidade, castro de San Cibrao das Las, A Chaira. Incluso o que se supón nome do antigo castro, Lámbrica, podería ter reminiscencias dun antigo nome que aludiría ás formas chairas na cima dos montes: A Cidade da Chaira ou dos Chaos.

Os autores do documental inciden nas relacións arqueoastronómicas de formacións graníticas con petroglifos que están no concello de Amoeiro, relacionándoas coa posición do Sol en certas épocas do ano e, tamén, coa posición no horizonte dos castros de San Cibrao das Las (A Cidade ou Lámbrica) e do Santrocado. Obviamente, o nome de Lámbrica, como en tantas publicacións e reportaxes, está ausente, mentras a ara de Eiras (San Amaro), onde está escrito o topónimo, espera á intemperie ser algún día rescatada e estudada adecuadamente.

Queda moito por decir. Tamén faltan alusións ós petroglifos da Ermida e a outras moitas sorpresas que aínda nos agardan nas bocarribeiras do Miño central, arredor de Lámbrica, arredor dun dos maiores castros de Galiza.

Aínda así, trátase dun bo documental. Esperemos que, no futuro, os outros concellos implicados, San Amaro, Cenlle e Punxín, recollan o testigo de Amoeiro e aposten por dar a coñecer e valorar as manifestacións arqueolóxicas que xacen esquecidas polos seus montes.


O petroglifo do Abeiro do Raposo (Amoeiro) e as serpes
Categoría: Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 18-02-2015 21:51
# Ligazón permanente a este artigo
A lenda da moura de Lámbrica
Lámbrica
"N-iste castro hai unha moura que sai en figura de unha cobra levando unha fror na boca. Pra desencantala hai que lle tirar cos beizos a fror que leva na boca".


CUEVILLAS e BOUZA BREY recolleron esta lenda en Eiras, no concello de San Amaro, relatada por Segundo González (CUEVILLAS, F. e BOUZA BREY, F.: Os Oestrimnios, os Saefes e a Ofiolatría en Galiza. Seminario de Estudos Galegos. Páx. 145. Ed. Nós. A Coruña, 1929).

Trátase dunha lenda relativa ó castro da Cidade, unha Citania máis coñecida hoxe como Castro de San Cibrán das Las, que poderíamos chamar Lámbrica, se nos atemos a unha atenta lectura do epígrafe da ara de Bandua de Eiras.

As lendas de mouras con forma de serpe que procuran ser desencantadas mostrando unha flor na súa boca repítense noutros lugares da nosa xeografía, aínda que non demasiados. Atopei as seguintes:

Unha está ubicada en Francelos (Ribadavia), e parece que tamén foi recollida por CUEVILLAS. Obtida no blogue La Luna que se mece eternamente: No lugar chamado Chan da Moura, unha moura preséntase con figura de serpe cun caravel na boca ó home que queira desencantala. Para conseguir o desencantamento, o home deberá retirar o caravel cos seus propios beizos. O relato continúa dicindo que o mozo que pretendía desencantala, preso de medo ou de asco ó verse abrazado pola serpe, soltouse violentamente tremendo o monte cun ruído enorme.

Miño abaixo, volvemos atopar outra lenda moi semellante as de Lámbrica e de Francelos en Currás, no concello de Tomiño, lenda recollida dunha veciña por MANUEL VIDAL VILLAVERDE:

“A nosa guía indicou que a este sitio sempre se chamou o Adro, e, da outra banda do muro, a uns trinta ou cincuenta metros aló, coñécese polo nome de Campo da Moura.

Seica había neste campo unha moura trocada en cobra, que se desencantaría si algún home lle dese un bico. A un que pasou por aquí presentóuselle a cobra, e díxolle que si lle daba un bico o facía rico. E tal foi. Contan que os portugueses levaron o ouro de aquí, e tamén os franceses”
(VIDAL VILLAVERDE, M.: “Encol da vila romana e necrópole de Currás”. Grial 21. Páx. 501-502. 1983).


En Redondela, no Castro de Negros, atopamos outra lenda curiosa dunha moura, moi semellante ás anteriores pero máis completa. Foi obtida da páxina web La Galicia Encantada. Esta moura de Negros “sae todas as mañás a recibir o sol nacente (a cavidade está orientada ao leste) e fai rezos e invocacións ao astro solar”. Polas noites toma forma de serpe e sobe ata o curuto do castro. Na "Cadeira da Moura", unha rocha ao bordo do precipicio, senta, tomando forma de muller moi fermosa, e peitea o seu cabelo cun peite de ouro baixo o luar.

A moza garda un gran tesouro, e só aquel que sexa capaz de romper o feitizo poderá casar con ela e acceder ás riquezas gardadas pola moura.


Conclusións

Non é a intención agora a de comentar nada sobre a posible identidade das mouras ni sobre a interpretación deste tipo de lendas, nas que sempre están presentes a riqueza, a fermosura, a valentía e, tamén, o medo, que fai fracasar os proxectos. Por outro lado, a figura da serpe tamén pode ser obxecto de interpretacións variadas, case sempre condicionadas, ou contaminadas, pola cultura cristiano-occidental, o que conducirá a conclusións erróneas.

Só queremos deixar constancia de que podemos completar a pobre declaración do veciño de Eiras que encabeza este artigo, recollida por CUEVILLAS e BOUZA BREY en 1929, sendo evidente de que non se trata dunha lenda completa, pois faltan datos do relato. Non nos imaxinamos ó señor Segundo de Eiras contándolle ós nenos arredor la lareira unha lenda tan breve.

A moura das Las, ou de Lámbrica, ten forma de serpe diante da persoa que quere desencantala, pero o propio nome de moura suxire que tería forma de muller en outras ocasións, tal e como lle sucede na lenda de Redondela.

Sería case obrigado pensar que a lenda da Cidade de Lámbrica comezara cun relato sobre a beleza da moura e algunha pequena descrición das riquezas que gardaba, normalmente ouro.

A cadeira ou Silla da Reina presente no Castro de Negros ten o seu paralelismo na Silla do Rei que está no castro de Lámbrica. Da Silla do Rei de Lámbrica non existen referencias bibliográficas pero sabemos que estivo, e debe estar aínda, presente na tradición oral.

Outro aporte das outras lendas é a caste de flor que porta a serpe: poderíamos aventurar que a moura de Lámbrica levaría tamén un caravel.

Con estes datos atrevinme a reelaborar a lenda da Moura de Lámbrica, completando o relato do señor Segundo de Eiras cos datos das outras lendas semellantes recollidas en Currás, Francelos e Redondela. Esta reelaboración poderíamos transmitirlla tranquilamente ós nosos fillos e netos se non tivesen o pasatempo das redes sociais e dos videoxogos:


A MOURA DE LÁMBRICA

A citania de Lámbrica está en Ourense, entre os concellos de Punxín e San Amaro, e foi unha cidade moi rica en tempos dos mouros. Quedou neste castro unha moura moi fermosa que gardaba os seus tesouros. A moura saía a peitearse todos os abrentes soleados, sentándose na Silla do Rei, na parte máis alta do castro, rendéndolle pleitesía ó Sol.

Contan que esta fermosa moura foi vista en certas ocasións, estendéndose pola contorna os comentarios sobre a súa beleza. Era cobizada por todos os afoutos mozos de Ourantes, Andrade, A Torre e Cristimil, e tamén por algúns, os máis valentes, de Xinzo, Alemparte, Eiras e Beariz.

Un deses mozos, veciño de Cristimil, atopouna no camiño cando volvía cun carro cheo de toxos do monte comunal. A moza era realmente fermosa, cuns cabelos louros e longos que peiteaba cun peite de ouro que reflectía os raios de sol.

Tras un intercambio de palabras, a moza propúxolle que o faría rico se seguía as súas instrucións, asentindo o garrido mozo.

A proba consistía en volver pola primeira noite do seguinte novilunio ó curuto do castro, onde debería esperala no mesmo penedo da Silla do Rei para darlle un bico, sacándolle un caravel da boca, para poder desencantala. A moza casaríase con el e vivirían das riquezas gardadas no castro.

Pasara o que pasase o mozo non debería recuar, dándolle a súa palabra á moura de que así o faría.

Pasada a media noite do novilunio, o noso valente mozo diríxese á croa do castro, despois de meterlle ó corpo unha copiña de herbas para escorrentar o medo e o frío da noite.

Cando empeza a subir, ó pasar a fonte de Cristimil, víase valente, pero a escuridade da noite facía, de cando en vez, estarrecer o seu corpo. Chegado á cima, sentouse na Silla do Rei esperando que aparecese a súa amada.

Mentras esperaba víñanlle ó maxín as historias que se contaban na aldea das moreas de ouro que os mouros deixaran baixo o castro. Uns decían que estaban gardados por unha grande serpe, que impediría que ningún humano se apropiara dos tesouros. Outros falaban de dúas grandes trabes que había debaixo do monte, unha de ouro e outra de alquitrán. Pero sería temerario poñerse a picar para topar a de ouro co risco de picar na de alquitrán, que sería fatal para toda a comarca.

Por fin, escoitou un ruído de follaxe e imaxinouse á moura acercándose. Pero o que acadou a ver foi unha serpe noxenta e longa que levaba un caravel na boca e que se dirixía ós seus pés. O mozo recordou as palabras da moura, de non recuar pasara o que pasase, e permaneceu inmóbil. A serpe comeza a subir polo seu corpo, enroscándose e mostrándolle o caravel na súa horrible boca. Un grande estarrecemento, provocado polo medo e o noxo, sacudiu ó afouto mozo de Cristimil, que, esquecéndose das promesas dadas á fermosa moura do día anterior, tentou sacudir ó réptil con todas as súas forzas. Non foi fácil, pero, tras dunha forte losqueada, a serpe caeu finalmente ó chan provocando unha grande sacudida da montaña. O mozo escapou para a súa casa e nunca máis tivo azos para achegarse polo monte.

Os segredos e o ouro de Lámbrica quedaron ocultos para sempre. Ninguén máis puido ver á fermosa moura peiteando os seus louros cabelos naquela peneda da cima do castro. Hoxe está cerrado con aramio para cobrarlle entrada a todos os que queiran visitar a Silla do Rei, pero só a moura e o mozo de Cristimil sabían onde se atopaba.







Web Arredor de Lámbrica
Categoría: Lámbrica e o seu territorio - Publicado o 26-12-2014 20:20
# Ligazón permanente a este artigo
Prehistoria, protohistoria e arte nas comarcas do Carballiño, do Ribeiro e de Ourense, na contorna da Cidade de Lámbrica (San Cibrao das Las)

arredordelambrica@hotmail.com
 Buscar en Lámbrica
 Categorías de artigos
 Artigos destacados
 Artigos anteriores
 Galerías de imaxes
 Ligazóns de interese

© by Abertal