O avisador filintista

01.- Está ben que todos os homes que desexen avantaxar os restantes seres vivos, co máximo empeño fagan por non pasaren a vida en silenzo como o gando que a natureza deseñou abaixados e escravos do ventre. Pero toda a nosa forza reside no espírito e no corpo; e máis ben usamos do poder do espíritu e da servidume do corpo: un énos común cos deuses, a outra coas bestas. Por isto paréceme que é máis correcto procurarmos a gloria máis coas forzas do intelecto que coas do corpo e, xa que a mesma vida da que gozamos é breve, facermos a memoria de nós o máis duradera posíbel. Pois a gloria das riquezas e da beleza é pasaxeira e fráxil; a virtude posúese preclara e eterna.
Pero durante moito tempo houbo entre os homes un gran debate sobre se as cousas militares progresan máis pola forza física ou polo valor do espírito. Pois non só antes que comeces cúpreche un pranexamento, senón tamén, cando teñas un proxecto, unha actuación rápida. Así, ambas as dúas cousas, sendo de seu incompletas, precisan a unha do auxilio da outra.

02.- Así pois, nun principio os reis – pois na terra este foi o primeiro nome do poder-, cada un ao seu xeito, os uns exercitaban o inxenio, os outro o corpo: tamén entón a vída dos homes pasábase sen ambición, a cada quen abondábanlle as súas cousas. Pero, despois de que Ciro en Asia, os lacedemonios e atenienses en Grecia encetaran a someter cidades e nacións, a ter por causa de guerra o pracer de dominar, a considerar a maior gloria no maior poder, só entón prevalecei na guerra o inxenio, adestrado no perigo e nas angueiras. E se a virutde de ánimo de reis e emperadores valese tanto na paz como na guerra, as cousas dos home manteríanse máis equilibradas e consistentes, e non verías nen trastocárense as cousas, nen mudar e mesturarse todo. Pois doadamente retense o poder con tales artes, xunto coas que desde o comezo foi parido. Pero cando irrumpen en troques do traballo a desidia, en troques da continencia e da equidade a ambición e a soberbia: a fortuna muda á par dos costumes. Así, o poder sempre pasa do menos válido a outro mellor.
O que os homes aran, navegan, edifican, todo obedece á virtude. Pero moitos mortais, dados ao bandullo e ao sono, pasan a vida como ambulantes, ignorantes e incultos: a estes realmente o corpo servíulles de pracer, o espírito de canga. Eu considero xustas as súas vida e morte, porque dunha e doutra gárdase silenzo. Pois en verdade penso que só vive e disfruta do espírito aquel que, dedicado a algunha actividade, procura a fama das fazañas ilustres ou das boas artes. Pero na gran abondanza das cousas, a cadaquén a natureza amosa o seu camiño.

03.- Fermoso é obrar a prol da república e tampouco é absurdo escreber ben: cumpre facerse ilustre ou na paz ou na guerra; e os que obraron e os que escreberon os feitos, moitos son louvados. E a min, certamente, aínda que non se dea igual gloria ao escritor e ao autor dos feitos, non obstante ante todo parece máis árduo escreber os feitos históricos: primeiro, porque os feitos deben de estar ao mesmo nivel que as palabras; e logo, porque a maioría considera o que reprendes como faltas, como dito pola malquerencia e a envexa; cando fas memoria da gran virtude e gloria dos bos, o que cadaquén pensa que lle é doado de facer, cólleo con espírito sereo; o demais considérao falso, tal que enteveadas.
Pero eu, rapazolo nos comezos, como case todos, dinme con dedicación á cousa pública, e aí moitas cousas fóronme contrarias. Pois en troques do pudor, en troques da abstinencia, en troques da virtude, prevalecían a audacia, o despilfarro, a avareza. Isto, aínda que o meu espírito, non afeito ás mas artes, desprezábao, non obstante entre tantos vicios a miña tenra edade mantíñase corrompida pola ambición: e, aínda que disentise dos maos costumes dos demais, non menos me maltrataba con faladurías e envexas a ambición do honor, xusto a mesma que aos demais.

04.- Así pois, cando o ánimo acougou das moitas miderias e perigos e decidiu que había pasar o resto da vida lonxe da cousa pública, non foi a decisión perder un bo ocio na despreocupación e na desidia, nen tamén pasar a vida cultivando o campo ou cazando, dedicado a oficios servís; senón que, volto ao ese proxecto e afección do que me afastou a ma ambición, decidín escreber por capítulos os feitos importantes do pobo romano segundo como cada un deles parecía digno de memoria, pero por isto, porque para min o espírito estaba libre de esperanza, de medo, de banderías políticas. Así pois, falarei sobre a conxuración de Catilina, o máis verazmente que poida con poucas palabras, pois considero eu estes feitos memorábeis pola novidade do crime e do perigo. Dos costumes deste home cumpre explicar unhas poucas cousas antes de que dea comezo á narración.

05.- Lucio Catilina, nado de nobre caste, foi de gran forza de alma e corpo, pero de caràcter mao e depravado. Fóronlle gratos desde a adolescencia as loitas intestinas, as matanzas, as rapiñas, as guerras entre cidadáns, e nisto exercitou a súa xuventude. Uncorpo sufridor da fame, do frío, da vixilia, máis do que un poidese crer. Änimo audaz, enganoso, variábel, simulador, disimulador de calquera cousa, do alleo cobizoso, do proprio xeneroso, ardente nas ambicións, abondo de elocuencia, pouco de siso. O seu ánimo sen medida sempre desexaba cousas desmesuradas, increíbeis, demasiado altas. Despois da dominación de Sila, invadírao unha arela enorme de apoderarse do estado e non tiña límite ningún para os medios cos que acadar isto, mentres gañase para sí o poder. Axitábase máis e máis cada día o seu ánimo feroz por causa da carencia de peculio familiar e pola conciencia dos crimes, cousas unha e outra que aumentaran coas artes que máis arriba lembrei. Tamén contribuían os corruptos costumes da cidade que alimentaban males pésimos e diferentes entre sí: a luxuria e a avareza. O asunto mesmo parece exhortar, xa que a ocasión apuntou aos costumes da cidade, a volver atrás e narrar concisamente as institucións dos nosos devanceiros na paz e na guerra, como mantiveron o estado, e como de grande o deixaron, para que, mudado aos poucos, de ser o máis fermoso e mellor se fixera o peor e a máis criminal.

06.- A cidade de Roma, ao que sentín, fundárona e posuírona ao principio os troianos que, fuxidos, con Eneas como xefe, sen territorio certo, andaban a vagar, e con eles os aboríxenes, raza agreste de homes, sen leis, sen mando, libre e ceiba. Estes, despois de xuntárense nunha soa muralla, de raza dispar, de lengua distinta, vivindo cadaquén co seu costume, é incríbel lembrar o fácil que se mesturaron: así, en pouco tempo, unha moitedume diversa e errante por medio da concordio deu nunha soa cidade. Pero, despois que a súa cousa pública, crecida en cidadáns, costumes e terras de cultivo, semellaba próspera e abondo poderosa, tal como se presentan a maioría das cousas humanas, a envexa naceu da opulencia. Así pois, os reis e os pobos colindantes probaron coa guerra, poucos dos amigos valían de axuda: pois os demais, golpeados polo medo, afastábanse dos perigos. Pero os romanos, atentos tanto na paz como na guerra, apresábanse, preparábanse, animábanse uns aos outros, ían contra os inimigos, protexían coas armas a libertade, a patria, os pais. Despois, cando co valor tiñan rexeitado os perigos, levaban axudas a aliados e amigos e máis preparaban as amistades dando que recibindo beneficios. Tiñan un poder lexítimo, nome rexio do poder. Uns escolleitos, que tiñan o corpo feble polos anos, pero una mente poderosa pola sabedoría, coidaban do estado: eles, ou por edade ou pola semellanza do desvelo, eran chamados “pais”. Despois, cando o poder real, que no comezo servira para salvagardar a libertade e facer medrar o estado, rematou en en soberbia e dominación, logo de mudar o costume, crearon para sí poderes anuais e gobernantes dous de cada volta: coidaban deste xeito que en absoluto podería o espírito humano insolentarse no abuso.

07.- Pero, nesta ocasión comezaron cadaquén a se enxalzar máis e a ter máis ao descoberto as súas facultades. Pois para os reis son sempre máis sospeitosos os bos que os maos e a virtude alea élles temíbel. Pero a cidade, é incríbel lembrar, logo de acadada a libertade, como medrou en pouco tempo: tan gran desexo de gloria ardía. Xa en primeiro lugar a xuventude, tan pronto como aguantaba a vida militar, aprendía as cousas da milicia por medio do traballo, por medio da práctica, e tiñan máis pracer con armas relucintes e cabalos de guerra, que con prostitutas e esmorgas. Así pois, para tales homes non había traballo extraño, nen lugar áspero ou dificultoso, ningín inimigo armado digno de temer: o valor vencía todo. Pero había entre eles unha gran competencia pola gloria; cadaquén se aplkicaba a ferrir o inimigo, a escalar a muralla, a ser visto mentres facía tal fazaña; consideaban isto riqueza, isto boa fama e gran nobreza. Ávidos de louvanzas, eran decorosos coa riqueza: querían unha gloria imensa, unhas riquezas honestas. Podería lembrar en que lugares o pobo romano cun pequeño destacamento estragou enormes tropas do inimigo, que cidades protexidas pola natureza tomou en batalla, se non fose que este asunto nos levaría máis lonxe do que pretendíamos.

08.- Pero realmente a fortuna domina en toda cousa; ela celebra e escurece todo segundo segundo o seu gosto, máis que segundo a verdade. As xestas dos atenienses, ao que eu penso, foron abondo grandes e magníficas, pero non obstante algo menos do que conta a fama. Pero, porque naceron alí grandes talentos de escritores, por todo o orbe da terra os feitos dos atenienses celébranse como os máis grandes. Así, tense en tanto o valor dos que fixeron as xestas, canto con palabras puideron enxalzalo talentos xeniais. Pero o pobo romano nunca tivo esta abondanza, porque os máis asisados eran os máis ocupados: ninguén exercitaba o inxenio sen o corpo; os mellores máis querían obrar que redactar, que as súas boas accións fosen louvadas por outros mellor que narrar eles mesmos as dos demáis.

09.- Así pois, na paz e na guerra cultivábanse os bos costumes: era máxima a concordia, mínima a avareza. A xustiza e o bo máis valían entre eles pola súa esencia que polo imperio da lei. Tiñan rifas, discordias, altercados cos inimigos; os cidadáns rivalizaban cos cidadáns en virtude. Eran magníficos nos sacrificios aos deuses, parcos na casa, leais cos amigos. Con estas dúas artes, audacia na guerra, equidade cando viña a paz, gardaban a república e eles proprios. Destas cousas teño eu polo máis grande proba o feito de que, na guerra, máis frecuentemente castigouse aqueles que, contra o ordenado, atacaran o inimigo e quen, despois de chamado á retirada, deixara o combate moito despois, e non tanto os que ousaran abandonar os estandartes ou ceder terreo logo de rexeitados; e na paz, no feito de que exercían o poder máis polos beneficios que polo medo, e, logo de recibiren unha inxuria, máis querían ignorala que perseguila.

10.- Pero cando medrou a república polo traballo e a xustiza, grandes reis foron dominados con guerra, sometidos feros pobos e enormes países. Cartago, émula do poder romano, desapareceu de raíz, e todos os mares e terras ficáronlle abertos, comezou a ser cruel a fortuna e a trabucalo todo. Quen tiñan tolerado traballos, perigos, situacións dubidosas e difíceis, a estes o ocio e máis as riquezas –por outra banda desexábeis- fóronlles unha canga e unha miseria. Así pois, medrou primeiro o desexo de riqueza, e logo de poder; este foi como materia de todos os males. Pois a avareza socavou a lealtade, a probidade e as restantes boas maneiras; en vez delas ensinou a soberbia, a crueldade, a descoidar os deuses, a considerar todo venal. A ambición obrigou a moitos mortais a volverse falsos, a ter unha cousa gardada no peito e outra pronta na lingua, a considerar amistades e enemistades non en sí senón pola comenencia a manter a bondade no rosto máis que na mente. Ao principio isto medraba lentamente, ás veces ; despois, cando o contaxio se espallou como a peste, a cidade foi mudada, o poder trocouse de xustísimo e óptimo en cruel e intolerábel.

11.- Pero ao principio máis que a avareza excitaba os ánimos dos homes a ambición; vicio que, non obstante, estaba máis perto da virtude. En efecto, a gloria, o honor, o poder deséxanos para sí igual o bo que o malo; pero aquel vai polo camiño verdadeiro, este, xa que lle faltan as boas artes, loita con enganos e mentiras. A avareza consiste na ansia de riqueza, cousa que ningún sabio arelou; esta, como rechea de maos velenos, abranda o corpo e o ánimo viril, é insaciábel, sempre infinda e non mingua coa abondanza nen coa escaseza. Pero despois de que L. Sila, despois de ganada a república polas armas, tivo uns maos resultados para uns bos comezos, todos roubaban, saqueaban, un cobizaba unha casa, outro terras de labor, os vencedores non tiñan medida nen moderación, cometían contra os cidadáns horríbeis e crueis crímenes. A isto engadíase o feito de que L. Sila, contra o costume dos devanceiros, para facelo máis leal mantivera o exército que levara a Asia no luxo e na excesiva libertade. Lugares engaiolantes, voluptuosos fácilmente abrandaran no ocio os feroces ánimos dos soldados. Alí por primeira vez afíxose o exército do pobo romano a amar, a beber, a admirar estatuas, cadros, vasos labrados, a roubalos no público e no privado, a espoliar os templos, a profanar todo o sagrado e o non sagrado. Así pois, os soldados, cando acadaron a victoria, nada de sobra deixaron aos vencidos. Xa as cousas favorábeis relaxan os ánimos dos sabios, como para que eles, de corruptos costumes, se moderasen na victoria.

12.- Despois que as riquezas comezaron a ser un honor e conlevaban a gloria, o mando, o poder, comezou a afrouxar a virtude, a terse a pobreza como un oprobio, a inocencia a ser considerada malevolencia. Así pois, a luxuria e a avareza xunto coa soberbia infestaron a xuventude a través das riquezas: roubaban, dilapidaban, tiñan en pouco o seu, cobizaban o alleo, con todo o humano e divino trabucado nada de consideración nin de moderación tiñan co pudor, coa dignidade. Paga a pena, cando teñas coñecido casas urbanas e rurais edificadas a medida de cidade, visitar os templos dos deuses que fixeron os nosos devanceiros, os máis piadosos mortais. En verdade, eles adornaban os templos co amor polos deuses, as súas casa con gloria, e non lle tiraban aos vencidos nada agás a posibilidade de faceren dano. Pero estes, os máis malvados dos homes, pola contra, co maior dos crímenes tíranlles aos seus aliados todo o que legaran homes heroicos na vitoria; exactamente como se cometer inxustiza fose relamente usar o poder.

13.- Pero, para que hei de lembrar o que non sería críbel para ninguén, non sendo que o tivese contemplado, que os m ontes foron esbroados por varios particulares, que rechearon os mares. Paréceme que a estes as riquezas fóronlles xoguetes, xa que das que podían posuír honestamente, procuraban abusar torpemente. Pero, non menor, aparecera un gosto polo estrupo, pola taberna e polas demais voluptuosidades: os homes soportaban sexo como mulleres, as mulleres tiñan as vergonzas ao descoberto, buscaban todo para comer por terra e mar, dormían máis do que desexaban, non satisfacían a sede nen o frío ou a canseira, senón que todo isto facíano por luxo. Isto incitaba aos mozos, cando faltara facenda familiar, ao crime. O ánimo cheo de mas artes, non carecía de praceres resignadamente; por isto máis profusamente dábanse por todos os medios a gañar cartos e a gastalos.

14.- En tan grande e tan corrompida cidade Catilina tiña ao seu redor grupos de todas as infamias e crímenes como satélites, cousa que era facilísima de conseguir. En efecto, todo canto impúdico, adúltero, tabernario dilapidara os bens paternos coa man, co bandullo, co carallo, os que amoreaban grande cantidade de diñeiro alleo co que redimiren a infamia ou o crime, ademais, e de todas partes, todos os parricidas, sacrílegos, condeados nos xuízos ou os que temían un xuízo polos seus actos, ademais os que mantiñan a man e a lingua polo perxurio ou polo sangue dos cidadáns, por último todos os que alteraban o crime, a pobreza, o remorso: estes eran os amigos e achegados de Catilina. E se aínda algún libre de culpa entrase na súa amistade, co trato diario e cos incentivos con facilidade facíase igual e semellante aos outros. Pero máis que nada apetecía a amistade dos rapaces; os seus ánimos moles e frouxos cos enganos eran collidos sen dificultade. En efecto, tal como ardía a paixón de cada ún segundo a edade, a uns ofrecía prostitutas, a outro compraba cans e cabalos, en fín, non reparaba nen no gasto nen no seu decoro, mentres os fixese fieis e obrigados. Sei que houbo algúns que pensaban que a xuventude que frecuentaba a casa de Catilina tiña o pudor pouco honesto; pero este rumor mantíñase por outros motivos, máis que porque algún o poidese ter visto.

15.- Desde o comezo, sendo novo, Catilina cometera moitos estupros, cunha virxe nobre, cunha sacerdotisa de Vesta, e outros polo estilo contra a lei humana e contra a lei divina. Por fin, pillado polo amor de Aurelia Orestila, da que ningunha persoa decente alabou nada, agás a beleza, e xa que ela dubidaba en casar con ele ao ter medo dun fillastro seu de edade adulta, tense por certo que, despois de asasinado o fillo, ofreceu unha casa valeira para unhas nupcias criminais. Certamente, seméllame este caso unha das primeiras causas de madurar o seu crime. Pois o seu ánimo impuro, odioso a deuses e homes, non podía acougar nen nas vixilias nen nos descansos. Así, a conciencia devastaba a súa mente atormentada. Así, tiña a cor esmorecida, os ollos atravesados, o paso xa rápido xa tardo; realmente a maldade instalárase na súa cara e no seu aquel.

16.- Pero ensinaba á xuventude que, como antes dixemos, atraíra crimes malvados de múltiplas maneiras. Entre eles: facilitaba testemuñas e asinantes falsos; tiña por cousas ruíns a lealtade, a fortuna, os perigos; despois, cando xa estragara a súa fama e o seu pudor, ordenaba outras cousas de máis entidade. Se non aparecía de momento un motivo para delinquir, non menos axexaba, degolaba tanto inocentes como culpábeis; por suposto, para que non se entorpecesen mans e ánimo a causa da inactividade, era máis mao e cruel sen motivo. Confiado nestes amigos e aliados, Catilina porque había gran cantidade de diñeiro alleo por todo o país e á vez porque a maioría dos soldados silanos, logo de malgastaren o seu, na lembranza da antiga vitoria e as rapiñas, arelaban unha guerra civil, tomou a decisión de enseñorear a república. Ningún exército en Italia; Cn. Pompeio dirixía a guerra en terras moi lonxanas; para ele proprio, aspirante ao consulado, grandes perspectivas; o senado na ocasión nada atento; seguras e tranquilas todas as cousas, pero estas en realidade oportunas para Catilina.

17.- Así pois, polas calendas de xuño, sendo cónsules L. César e C. Fígulo, primeiro chamábaos un por un, a uns exhortaba, a outros tentaba, amosaba as súas forzas, a república desprevenida, os grandes premios da conxuración. Cando tivo abondo sondeado os que quixo, convoca todos á vez os que tiñan a máxima necesidade e moito de audacia. Xuntaronse alí: da orden senatorial L. Léntulo Sura, P. Antonio, L. Casio Lonxino, C. Cetego, P. e Ser. Sila, fillos de Servio, L. Vargunteio, Q. Annio, M. Porcio Leca, L. Bestia, Q. Curio; a máis destes, moitos das colonias e municipios, nobre nas súas terras. Había tamén varios nobres que participaban nesta conspiración un pouco máis ás agachadas, aos que animaba máis a esperanza de dominio que a pobreza ou algunha outra necesidade. Polo demais, a meirande parte da xuventude, sobre todo da nobreza, apoiaba os proxectos de Catilina; estes que tiñan a posibilidade de vivir magnífica ou relaxadamente máis querían o incerto en troques do certo, a guerra en troques da paz. Houbo tamén nesta ocasión quen pensase que M. Licinio Craso non foi ignorante deste proxecto, xa que Cn. Pompeio, quen lle era odioso, comandaba un gran exército, e que quería que as forzas que que fose medrasen contra o poder deste, confiado tamén en que ele sería o xefe entre eles se triunfase a conxuración.

18.- Pero antes xa conspiraran contra a república, e entre eles estivo Catilina; disto falarei o máis verazmenteque poida. Sendo cónsules L. Tulo e M. Lépido, os cónsules designados P. Antonio e P. Sila, acusados de corrupción electoral, foron condeados. Pouco despois Catilina, acusado de concusión víase impedido de aspirar ao consulado, por non poderse presentar en prazo. Había pola mesma época un mozo, Cn. Pisón, nobre de enorme audacia, necesitado, faccioso, a quen a pobreza e os maos costumes estimulaban para perturbar a república. Xunto con este Catilina e Antonio, polas nonas de decembro, preparaban cunha decisión común asasinar os cónsules L. Cotta e L. Torcuato no Capitolio nas calendas de xaneiro e tamén enviar, despois de apoderárense dos fasces, enviar a Pisón cun exército ás dúas Hispanias. Descoberto este asunto, trasladaran o plano do asasinato para as nonas de febreiro. Entón xa maquinaban a perdición non só dos cónsules senón tamén da meirande parte dos senadores. E se Catilina non se tivese adiantado a dar o sinal aos cómplices diante do senado naquele día, teríase perpetrado o peor crime desde a fundación da cidade de Roma. Xa que aínda non se xuntaran armados abondo, este detalle desfixo o plano.

19.- Despois Pisón foi enviado como cuestor con rango de pretor á Hispania Citerior, co apoio de Craso xa que o sabía inimigo odioso para Pompeio. Con todo, non lle dera o senado a desgosto a provincia, xa que quería que home tan inmoral estivese lonxe da república; e tamén porque moitos homes de ben considerábano unha defensa e xa entón o poder de Pompeio era temíbel. Pero este Pisón foi morto cando facía unha viaxe na sú provincia por uns cabaleiros hispanos que levaba no exército. Hai quen diga así: que os bárbaros non podían sofrer as súas ordes inxustas, soberbas, crueis; outros en cambio: que aqueles cabaleiros, vellos e fieis clientes de Pompeio, atacaron a pisón por desexo deste, que nunca antes, fóra deste caso, cometeran tal crime os hispanos, senón que toleraran antes moitas ordes crueis. Nós deixaremos indeciso este asunto. Da anterior conspiración vai dito abondo.

20.- Catilina, cando ve que se reuniran aqueles que pouco antes lembrei, aínda que xa tratara con cada un deles moitas cousas moitas veces, non obstante, crendo que sería conveniente para o asunto chamalos e exhortalos a todos por xunto, retírase á parte recollida da casa e alí, afastados lonxe todas as testemuñas, pronunciou un discurso desta maneira:
“Se eu non tivese contemplado o voso valor e fidelidade, en van acaecería unha ocasión oportuna; en van estaría nas nosas mans unha gran esperanza, a dominación, nen tomaría eu por cobardía ou por mente va o incerto polo certo. Pero, porque en moitas e grandes ocasións vos coñecín fortes e fieis a min, por iso o meu ánimo ousou encetar o máis grande e máis fermoso feito, e tamén porque comprendín que para vós eran boas ou mas as mesmas cousas que para min: pois querer o mesmo e non querer o mesmo, isto para min realmente é unha firme amizade.
“Pero as cousas que eu lidei na mente, xa todos antes as ouvíchedes cada un en privado. Polo demais, encéndesemo o ánimo cada día máis, cando considero cal hai ser a condición futura da nosa vida, se nós mesmos non nos reclamamos para a libertade. Pois despois que a república caeu na lei e sumisión duns poucos poderosos, sempre lle foron súbditos reis, tetrarcas; pobos, nacións pagábanlle tributos; todos os demais valentes, bos, nobres e innobres, fumos vulgo sen creto, sen autoridade, submetidos a aqueles para quen, se a república valese, seríamos temíbeis. Así pois, todo creto, poder, honor, riquezas está entre eles ou onde eles queren; para nós deixaron oa perigos, os desprezos, os xuízos, a necesidade. Isto, até cando o tendes que aturar, homes valentísimos? Acaso no presta máis morrer con valor que perder con vergoña unha vida miserábel e indecorosa, cando foches xoguete para a soberbia allea? Sen dúbida algunha, pola fe de deuses e homes!, a vitoria está nas nosas mans, a edade é vigorosa, o ánimo é valente; pola contra, para eles todo avellentou co tempo e as riquezas. Só cumpre encetar, o demáis xa chegará. Porque, que mortal que teña unha mente viril pode tolerar que a eles lles sobren riquezas, que as afundan en construír no mar e en achandar montes, e que a nós nos falte facenda até para o necesario? que eles ergan casas máis grandes ou de dúas en dúas, que para nós non haxa un lar familiar en ningures? Aínda que compran cadros, estatuas, vasos, derruban o novo, edifican outras cousas, en fin, tiran cos cartos de moitas maneiras, fan mal uso, e non obstante con tan gran pracer non poden acabar as súas riquezas.
“Pero nós temos pobreza na casa, fóra débedas; ma situación, moito máis dura esperanza; en fin, que temos alén dunha vida miserábel? Así pois, por que non acord ades? Velaí aquela, aquela libertade que tantas veces desexáchedes, polo demais riquezas, honor, gloria están diante dos nosos ollos. A Fortuna puxo todas estas cousas como premio para os vencedores. O asunto, a ocasión, os perigos, a necesidade, os magníficos espolios da guerra máis vos animarán que o meu discurso. Usádeme como xefe ou como soldado; nen o meu ánimo nen o meu corpo estarán lonxe de vós. Isto mesmo, como espero, fareino como cónsul a unha con vós, a non ser que quizais me engane o ánimo e vós esteades máis dispostos a servir que a mandar”.

21.- Despois que ouviron isto homes para os que todos os males se daban abondantemente, pero nen cousa nen esperanza boas, aínda que lles parecía gran recompensa alterar o orden, non obstante a maioría pediu que explicase como serían as condicións de loita, que premios acadarían coas armas, que medios ou esperanzas terían en cada momento. Entón Catilina promete novos rexistos de debedores, a proscripción dos millonarios, maxistraturas, sacedocios, rapiñas e todo o demáis que conleva a guerra e o desexo dos vencedores. Ademais, que estaba Pisón na Hispania Citerior, na Mauritania cun exército P. Sitio Nucerino, partidarios do seu plano: que pedía o consulado Caio Antonio, quen esperaba ter por colega, home íntimo seu e abafado por todas as necesidades; que xunto con este daría ele comezo aos acontecementos sendo xa cónsul. E aínda máis, increpaba con maldicións a todos os homes de ben, chamando polo nome a cada un dos seus louvábaos; a un lembráballe a miseria, a outro a súa cobiza, a bastantes os riscos e as infamias, a moitos as victorias de Sila que lles fora ocasión de botín. Despois que viu alegres os ánimos de todos, despois de lembralles que que mirasen pola súa elección, disolveu a reunión.

22.- Houbo naquela ocasión quen dixese que Catilina, rematado o discurso, co fin de obrigar a xuramento aos cómplices do seu crime, fixera circular sangue dun corpo humano mesturada con viño nunha copa; que despois, cando tras a execración todos beberon, como adoita facerse nos sacrificios solemnes, revelou o seu plano e que así o fixo para que fosen máis leais entre eles, coñecedores os uns do gran crime dos outros. Algúns coidaban estas cousas e moitas máis finxidas, especialmente aqueles que crían que se acalmaba u odio contra Cicerón, que naceu despois pola atrocidade do crime daqueles que foran condenados. Para mín este asunto está pouco claro para a súa importancia.

23.- Pero nesta conxuración estivo Q. Curio, nado en preclaro berce, coberto de vergoñas e crimes, que os censores botaran do senado por mor da deshonra. Este home tiña non menos lixeireza que audacia: non calaba o que ouvira e nen sequera ele agachaba os seus proprios crimes; en realidade non tiña nada nos miolos, nen que dicir nen que facer. Tiña con Fulvia, muller nobre, un vello costume de estupro; a esta, cando menos grato lle era porque non podía facerlle regalos por mor da pobreza, de súpeto, fachendeando, prometíalle mares e montes e, de cando en vez, ameazábaa coa espada se non lle era sumisa, en fín, tratábaa con máis ferocidade do que era habitual. Pero Fulvia, coñecida a causa da insolencia de Furio, non mantivo oculto tal perigo para a república, senón que, sen dicir a fonte, contou a varios cousas da conxuración de Catilina, que foi o que escoitara e como. Máis que nada este asunto encendeu os desexos dos homes de darlle un consulado a M. Tulio Cicerón. Pois antes a meirande parte da nobreza ardía en antipatía e case que crían que o consulado se contaminaba se un home novo, aínda que distinguido, o alcanzase. Pero cando chegou o perigo, a envexa e a soberba ficaron atrás.