| A memoria secuestrada |
|
Con este traballo non pretendo facer moito máis que uns breves apuntamentos sobre o contexto represivo do 36 en Cuntis, que coido que pode resultar de interese para os cuntienses e tamén para as persoas alleas ao noso concello como modelo extrapolábel do que aconteceu noutras vilas do país, e ademais por considerar que sempre é de xustiza reproducir os nomes de moitos cuntienses que padeceron as tráxicas consecuencias da súa coherente lealdade e entrega á causa galeguista e republicana.
Aproveito ademais para incluír outros aspectos da historia local que considero que poden ter interese aínda que non estén relacionados directamente coa represión. |
|

|
| O meu perfil |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Alfonso Magariños Sueiro |
|
Profesor, escritor e historiador nacido en Arcos de Furcos (Cuntis). Licenciado en Xeografía e Historia, Ciencias Sociais e Teoloxía. Foi profesor de Socioloxía na Escola Universitaria de Relacións Laborais en Vigo e profesor de Xeografía e Historia en distintos Institutos da provincia de Pontevedra. Cofundador da revista Encrucillada e colaborador de múltiples publicacións: Berriak, Primera Plana, Grial, Mundo social, Religión y Cultura, Tiempo de Historia y Noticias Obreras, así como nos xornais Teleexpress, Faro de Vigo, El Pueblo Gallego, La Voz de Galicia... Colabora asiduamente na revista cultural A Taboada. Entre as súas obras destacar
-La Iglesia en la Galicia contemporánea: 1931-1936 (en colaboración con Francisco Carballo).
-Quienes somos los gallegos.
-A obra educativa e cultural dos emigrados.
-O monte comunal en Galicia: unha historia de resistencia (en colaboración con outros autores).
-A demografía na Galicia contemporánea 1900-1936.
|
|
|
|
|
| Roberto Blanco Torres. Artigos |
|
ENTRE PARÉNTESIS
Xa eu sabía que ti non eras platoniano, querido Risco, inda que non desconoces o seu valor verdadeiro, intrínseco, pois outro non ten. Platón parece unha cousa vella, porque desde entón xa choveu bastante e o mundo dou moitas voltas, e as cousas novas ao mesmo tempo que nos atraien con máis forza van desplazando as vellas; cousa humán, sin dúbida, que ocurre nas realidades someras de cada día e, de colmo, na mesma recatada e serea esfera do pensamento. Pero nas cousas vellas é cicais onde máis se nutre o pensamento e de onde arrinca con máis intensidade o que a propia personalidade ten de enerxía e de permanencia. Houbo un tempo en que a reacción contra o clasicismo, xa na cencia especulativa ora nas artes, invaden a Europa de tal xeito, que o anticlasicismo chegou a formar escola. Tamén nas ideas hay modas, ou -pra decilo máis acicaladamente- snobismos. Istas modas están circunscritas, naturalmentes, a aquelas zonas dos iniciados no campo das ideoloxías, dos que ollaron un día pró ceo e penduraron o seu esprito na nube errante dunha interrogación e xa endexamais puderon pechar a alma aos acenamentos da metafísica, isa astronomía de pensamento que nos consola do delor de haber nacido. Mais nesas mesmas zonas non ouro todo o que reluma, porque a filosofía ten tamén us traxes de similor e hai quen os axusta cun aire de petronismo de esterior prosopopcia. A través de todas as evoluciós; de todas as formas e de todas as especiosidades; a través de múltiples e novas filosofías, o platonismo terá de cote, eviternanente, un valor de permanencia, de incaducidade, porque esistirá sempre o conflicto entre a idea e a verdade, entre o pensamento e a forma, entre a materia e a "cousa" sensible, é decir, esistirá sempre a inquiedade do home por esplicarse o mundo e as razós derradeiras da vida, dando voltas ao redor do "fenómeno", mais sin estricar endexamais o "nóumeno". Platón é a verdade sensible, a única verdade que nos é doado conocer, e todo o que se soupo desde il non añadiu, neste senso, un ápice ao conocimento humano. Platón é a idea, a idea pura, que é a verdade subxetiva, independente das formas e das consecuencias pragmatistas, que non poden ter nunca un puro valor filosófico. No fondo de todas as especulaciós abstractas aparecerá sempre Platón. Onte, hoxe e mañán ...
UNHA CONFERENCIA DE UNAMUNO
Don Miguel de Unamuno dou unha conferenza no Ateneo Mercantil de Valencia sóbor da autonomía. Como sempre, dixo nesa conferenza moitas cousas coesa orixinalidade que a pirmeira condición do seu pensamento, inquedo e paradoxico a cotío.
Temos de facerlle ao siñore Unamuno algúns reparos, anque desde logo respetemos o seu dereito a falar dunha maneira cuasi indiscutibre, sin coidar que as cousas teñen dúas caras e que cómpre ollalas detenidamente e sin présas. Como queira que na defensa dos nosos ideás non prestamos belixerancia a toda cras de persoas, pois de facelo tiñan estas que pórse á outura duns motivos que non entenden, e ademais obrigaríannos a baixar a un terreo de simprezas que deixamos ás mentalidades burguesas e xuizosas cheas de senso común, nesta ocasión temos de falar dabondo. Canto máis outos voan os pensamentos do contrario, en millores condiciós se nos oferce a polémica.
* * *
O siñore Unamuno, ao falar da autonomía de Cataluña, pronúnciase sóbor todo contra o uso da lingua catalana, tema no que máis se afinca, como si unha xenreira especial contra o idioma en que tantas fondas e nobres causas esquirbeu Maragall levárao a poñerse nunha actitude recalcitrante respeito ás libertades da nazón irmán. E todo se lle volve falar do idioma hespañol, do idioma comercial, da lingoa na que teñen que falar os que trafiquen mercantilmente con países extranxeiros: "Yo, que vengo a hablaros -dice- lo hago en castellano, porque es la lengua con que podeis conquistar al mundo". Este imperialismo de derradeira hora, nun cerebro de tan anchas circunvoluciós como o do siñore Unamuno, henos supetamete istrano. Esa frase de conquerir o mundo co castelán, repítea o mestre da xeneración do noventa e oito no desenrolo da súa peroración. ¡Conquerir o Mundo! Pro ¿que mundo siñore Unamuno, imos a conquerire? Xa sei que, ao decir eso, olla pró mundo americano, hispanoamericano millor dito. ¿E pra que conquerilo? Eu penso que sóbor de todo debéramos nós, os hespañoles, conquerirnos a nós mesmos, antes de desenrolar unha acción de conquerimento espritoal prá que non estamos preparados, porque Hespaña vén durmindo ao marxe dos problemas máis urxentes e transcendentaes do mundo dende fai longos anos non quer saír da súa preguiza sinón pra organizar xuntas patrióticas contra un separatismo patriótico e vital e botarse ás ruas con pendóns tarareando a marcha de Cádiz e gritando que vivan os mortos, os que están mortos de todos os xeitos, nas concencias craras, no tempo e no espazo. Di tamén o siñore Unamuno que os gallegos emigrados que fundan (?) en Galicia teñen encarregado que non se adeprenda nas escolas o idioma da terra. Non hay semellante cousa; informaron mal ao esgrevio esquirtor vasco. Ademais, o uso da lingua gallega entros gallegos non escruye o aprendemento da fala castelán: só un factor da concencia gallega, por estar máis preto da nosa estructura íntema; e porque así terían máis eficencia de expresión as cousas pensadas en gallego. Doutra maneira non somos unha cousa nin outra nin acabamos endexainais de descobrinos, de encontrarnos a nós mesmos.
Argumentareille, inda máis, ad hominem ao siñore Unamuno: Os hespañoles emigrados na América, por moito que falen castelán, non terán de facer conquerimentos de ningún xénero; polo contrario, eles, por non teren persoalidade, son os pirmeiros conqueridos, absorbidos por outro esprito e outras formas sociaes. En lugar de ir a "conquistar", siñore Unamuno, son "conquistados".
Os que enxergamos a conservazón do noso idioma non predicarnos a excrusividade. O que ocurre é que, antes de ser outra cousa, arelamos ser nós: pasar do simpre ao composto. Neste caso a Natureza non pode ter saltos. E sóbor todo, xa que de fóra non vén a nosa redenzón, desexamos nós traela sin que ninguén teña dereito a poñernos pechos no camino. Unha das razóns máis poderosas dos nazonalismos ibéricos militantes é non querer quedar á zaga dos demais pobos do mundo, levar propiamente o ritmo dos adiantos universales, e non querer seguir xunguidos ao carro dun Estado hético e ineficente que, por moito que se chame "símbolo de unidade", (unha unidade crebada de feito e que, despois de todo, non quer decir nada), non debe, non pode facer morrer a quen quer vivir, a quen sinte pulos de progreso e de forteza. Xa estamos fartos de ser rabo dun pobre can hortelán, que non come e, o que e pior, non deixa comer aos que teñen fame de vida. Contra esa infamia repersentada por un fato de políticos que perpetúan no solar de Iberia o cinismo, a desaprensión e o fracaso, en quen se axunta a iñorancia, a cativez y a ousadía, érguense os espritos nobres, as almas alumeadas polo destelo do ben y os pobos conscentes. E non vai botar man de rechinchíns patrióticos e sentimentalisinos de vellas histericosas.
Unamuno di que xa se crebou a unidade. Non. A unidade está rota fai tempo, pro era unha rotura pasiva, que ahora trócase nunha actividade que fará forte e fecunda a crebadura. ¿Dende cando houbo realmente en Hespaña unha unidade espritoal, de intereses ou de outro calquera xeito?
Como a montana non ven a nós, porque diante se pon Hespaña, nos queremos ir á montana, y esta actitude salvará todas as terras do chan ibérico.
¡Conquerir o mundo! O mundo conquírese con esprito e con vountades libres -nun fondo senso de libertades, con almas ateigadas de vida e outras espranzas, non con verbas valeiras nin barullos de patriotismo africán.
¿Non será millor que Hespaña se conquira antes a si mesma?...
EN TORNO AL DÍA DE GALICIA
Transcurrió el Día de Galicia, y no transcurrió en vano. Adviértase claramente que la conciencia regional, bajo la advocación del signo izquierdista, comienza a despertar ostensiblemente de su secular marasmo. Las reivindicaciones galleguistas- bandera hasta hace poco de una minoría selecta- van infiltrándose en las masas y haciendo nacer en ellas nuevos y salvadores núcleos. Mas a medida que el tiempo pasa, la realidad de cada día acusa con dramática insistencia la falta de limpieza y claridad que se respira en el ámbito total de nuestra política. Si la idea que motiva estas líneas no percute en nuestro país con la vibración amplia e intensa que merece, la culpa sólo es imputable a que la mayor parte de las facciones políticas están bajo la férula del oportunismo y la cuquería.
Como los que condicionan la vida de muchos de los partidos- soi disant- de izquierdas están por modo exclusivo atentos al logro de sus personales provechos, buscan deliberadamente la turbiedad y confusión para no comprometer nada y enmascarar sus bajos propósitos. Todos lanzan como señuelo la tímida bandera de una autonomía que no sienten. Pero lo lanzan , no con carácter de consignas concretas, no bajo la forma de compromisos efectivos inmediatos, sino como un vago deseo que, si para algo sirve, es para desdibujar los contornos de la idea y sembrar el escepticismo entre las gentes. En una palabra, existe un abismo entre lo ofrecido en determinados manifiestos y programas y la actuación de los hombres que los redactan. Aparte el Partido Galeguista e Izquierda Republicana no hay nadie que realice cotidianamente una labor viva y franca cerca del pueblo. La actuación de muchos hombres y partidos es una suerte de coquetería. Se ofrecen de una manera huidiza a la autonomía y dan tiempo al tiempo para salir con la suya.
¿Cómo obviar este gravísimo inconveniente? Entendemos que la única fórmula eficaz es continuar con desvelo la marcha emprendida, elaborar aquellas consignas que la realidad de cada instante nos plantee, y señalar sin vacilaciones a aquellos que, teniendo la autonomía en su programa, se opongan a ella con su conducta diaria. La fidelidad al espíritu que informó las Constituyentes, reclama inexorablemente la aceptación de la estructuración regional autonómica. Los tibios o remisos están, pues, incursos en pecado de anti-revolucionarismo. ¿Qué hubiera sido de la República sin el baluarte de Cataluña? Los republicanos gallegos tienen el deber de alzar una fortaleza del Régimen en esta punta de España. Mas hasta ahora, los más de ellos realizan lo contrario de lo que debieran hacer para conseguirlo. ¿Por qué? Por falta de ética, por carencia de fé liberal y democrática. Y también por exceso de cuquería.
Va a sonar la hora de enrolarse en un mismo afán. Pronto nos veremos forzados a dictar consignas concretas. Nosotros no vacilaremos en poner en la picota a los que intenten traicionarlas o servirse de ellas para sus particulares provechos. Es más, comenzaremos a cumplir este deber desde hoy mismo.
Por todo lo que va dicho. Por causa de los tibios, de los frigios y de los vividores de la política, el Día de Galicia no fue lo que debió ser en esta coyuntura tan decisiva para el Régimen.
CASTELAO
Tiempo ha que por un hondo sentimiento de admiración y a la vez de buen orgullo, pensaba trazar un artículo en justo loor de un hombre que vale, de uno de esos hombres artistas exentos de ambiciones y llenos de ingenio, que en el silencio de su modestia realizan labor espléndida y altamente simpática.
Por cierto que estas líneas tendrán, ya que ningún otro, siquiera el mérito de la sinceridad, cosa extraña en estos tiempos de adulación y servilismo, en que se prodigan alabanzas a granel, sin tino y sin tasa, y se encumbra y ensalza a verdaderas mediocridades, lisonjeándolas a diestro y siniestro con los más sonoros adjetivos de nuestro rico léxico.
Ese hombre artista a quien personalmente no conozco, que sólo he visto una vez en efigie de líneas fáciles, es Alfonso Castelao, a quien me complazco en tributar hoy mi humilde homenaje de admiración y simpatía, homenaje tan sentido y desinteresado como el de las plumas que sólo aplauden siguiendo un impulso del sentimiento.
Porque ¿es acaso necesario que yo presente aquí a Castelao, ese inimitable caricaturista gallego que, aunque joven, ha sabido captarse en breve tiempo, en Cuba y España, numerosas simpatías, alimentando su legítima fama sobre la sutileza y la prodigiosidad de su lápiz, sobre la inspiración y la clarividencia de su genio? ¿Precisa por ventura de presentación quien por sus cualidades privilegiadas, por sí solo se presenta, siendo casi generalmente reconocido y elogiado por todos los amantes de arte?
En “Vida Gallega”, la gran revista que dirige en Vigo nuestro antiguo compañero Jaime Solá, periodista de gran cultura y de espíritu batallador, comenzó Castelao a adquirir la popularidad y la fama que hoy aureola su nombre, y eran buscadas sus producciones como lo mejor, como la más sugestivo e interesante de todo cuanto exornaba las páginas de la citada publicación. No son pocos los que pueden recordar aquellos trabajos del imponderable caricaturista, a quien se reputa como sin rival en su género, y en quien vemos con gozo y satisfacción, “por lo que nos toca”, a una no lejana gloria de Galicia, madre de tantos literatos, poetas y artistas de las viejas y nuevas generaciones: los Vicenti, los Valle Inclán, los Murguía, los Pardo Bazán, los García de la Riega, los Rey Soto, los Barcia Eleizegui, los López Aidillo, los Canitrot, etc., etc...
Las tradicionales costumbres gallegas plenas de la dulcedumbre céltica; las pláticas familiares a carón do lar en las heladas noches de invierno; los animados paliques de las matronas de la típica era, a la hora crepuscular de los meses estivales; la parola amorosa de los mozos y las mozas, con sus cuentos de hadas y su jovialidad y su alegría infantiles; los bailes característicos en las grandes romerías y las bellezas y los primores de los paisajes galaicos, recuerdo cabal de la Naturaleza suiza, parece que palpitan con vida en esos trabajos de lápiz en que Castelao pone toda su alma de artista, toda su conciencia psicológica, todo su corazón de gallego de cepa rancia, saturado de un amor íntimo a su tierra de oro, compenetrado con sus cosas y personas y poseedor por don innato de una clara, perfectísima visión de la tonalidad estética y peculiar de su pueblo.
Ha tenido y tiene Galicia sus dibujantes pintores y caricaturistas muy celebrados por todo el mundo, y para los cuales tuvo la crítica aplausos y encomios. Unos hicieron los contornos de un puente en que épicas contiendas se libraron, o bien diseñaron la tonalidad vetusta de un poblado rincón aldeano; otros trasladaron al lienzo, con la magia de su pincel y la intuición artística, un cuadro de costumbres, una escena típica en que sólo falta para que el milagro sea completo que hablen los personajes y se muevan los objetos; y muchísimos más copiaron los encantos de la campiña gallega, la poesía de una tarde de verano al esconderse el sol tras la penumbra del ocaso. Pero ni unos ni otros, con ser dueños de un espíritu artístico refinado y haber alcanzado lauros y honores, han superado al divino Castelao, y estoy por decir que no se le han igualado: tan hermosa y perfecta es la labor de nuestro talentoso paisano.
Nuestro caricaturista colabora en la actualidad en “Mi Tierra”, la nueva publicación gallega que tantos éxitos está obteniendo apenas nacida. A aquellas escenas que Castelao con la memoria de un fisonomista y la perspicacia de un psicólogo consumado, sobrepujan estas otras, sugestivas y pletóricas de un colorido propio y naturalísmo, con que “Mi Tierra” regala a sus lectores, sobre todo a los lectores gallegos, en quienes hace revivir dulces recuerdos de la tierra querida. Que lo digan si no los que hayan admirado sus últimas producciones, entre ellas “O parvo, ¡Hay que casarse!”, “Noche de pesar!... y otras que en este instante no acuden a mi memoria.
Alfonso de Castelao prepara ahora un álbum de sus mejores caricaturas; nuevos trabajos le imprimirán ese interés de las cosas excelentes no vistas. Será una bellísima colección de esas escenas enxebres que a los ausentes nos alientan y confortan. ¿Quién será capaz de resistirse a adquirido?
¡Laureles verdes ciñan las sienes del insigne artista a quien su lápiz eleva a las altas cumbres de gloria!
AS DÚAS COUSAS: HETERODOXIA E ORTODOXIA
Non me esquencía, querido Risco, ao falar someramente do patriotismo, das dúas formas que adoita: ortodoxa i heterodoxa. Tampouco das dúas actividades que mostra: positiva e negativa. Aínda que o eufemismo e a perífrasis, dous ortopédecos artefactos retóricos que teñen hoxe unha gran eiscelencia, non refrexan sempre a nidia craridade cobizable, crein habelo dado a entender por aquelo de intelligentibus pauca.
E ao apelarme eu mesmo "patriota heterodoxo" non fixen outra cousa. Heterodoxo porque aínda ademitindo que se poidan ter espritualmente moitas patrias -aquelas que por similitude coas propias arelas espirituales merecen selo- non hai, de certo, máis que unha: a que nos arroula coa dor e coa ansiedade, a que nos fai loitar por ela mentres non é ceibe e merecente de figurar polo seu propio valor no concerto dos demais pobos; a patria natural e biolóxica. Como eu non estaba falando desto, velahí a miña heterodoxia.
Polo demais, non compría escrarecer coas salvedades do caso a miña actitude escéptica didiante do patriotismo de uso e abuso, é decir, do patriotismo negativo, do que non ten trais de si nin unha arela conscente, nin un esforzo costructivo, nin a quentura dun pensamento. Ese patriotismo bizantino non só é estéril; é funesto.
Hai tamén outra cras de patriotismo: o que erra de boa fe, o que, por incomprensión, sacaría se poidera a patria dos baixíos de Scila pra botala sobre as sirtes de Caribdis. Isto acontece a miudo naqueles seitores sociales onde -volvo a citar a Spencer- o ocio está organizado.
Vexa, pois, o amigo Risco de compaxinar isa aparente antinomia da miña ortodoxia i heterodoxia patriótica, isa duplicidade conceptual que se resolve facilmentes, nunha afirmación única, según o punto de vista en que nos poñamos.
Como decía o difunto Maura, ¿está esto claro? –
EL ANHELO DE UN PUEBLO
Si antes de ahora no fuera un hecho cierto, indiscutible, la orfandad de Galicia en cuanto a su representación en Cortes, la actualidad bastaría para darnos una sensación definitiva de esta triste certeza.
Plantéase en España el problema autonomista como una necesidad de las regiones que no quieren resignarse a seguir unidas al nefasto centralismo, que quieren incorporarse a la renovación universal y se rebelan, con perfecto libérrimo derecho, contra quien pone trabas y escollos ante su desenvolvimiento vital.
Cataluña, con su fuerza biológica, con sus eficiencias propias, pone sobre el tapete la cuestión en una forma que aterroriza a los vejestorios usufructuarios del Poder en España , y suscita algaradas patrioteras entre la turbamulta simplista de tenderos.
Vasconia hace lo mismo, seguida de otras regiones y pueblos que piden el régimen autonómico, la solución más inmediata para la iniciación de España en un camino de próspero y fecundo dinamismo.
Galicia, harta su vida miserable, aherrojadas todas sus libertades, hipotecada por un caciquismo afrentoso y repugnante, no sólo su actividad vital, sino también su espíritu, se incorpora a los deseos autonomistas y que hombres conscientes y sus instituciones libres – que son por desgracia bien pocos – dan fe de estos anhelos de una actuación constante y entusiasta.
Galicia también pide la autonomía. Acaso más que alguna otra región, dada la organización consuetudinaria del caciquismo que la oprime, necesita urgentemente una liberación amplia en el orden oficial y un ancho cauce propicio al desarrollo de sus energías y a la intensificación de sus valores propios, luengos años sofocados por la concupiscencia del partidismo de la política indígena (si a esto pudiera llamarse política) y por la pretensión y abandono del Poder central, al que no llegan más voces que las del cunerismo desaprensivo y las de los cacicazgos funestos.
Pero, en esta hora, los diputados gallegos no recogen estas férvidas ansiedades de la región, y mientras cada pueblo deja oír sus anhelos de justicia, esos hombres continúan burlándose de la representación de esta pobre tierra irredenta. Es verdad que no representan la soberanía del pueblo, pero lo representan.
Esa es la realidad.
Lo representan de derecho no de hecho.
Y en los momentos más culminantes callan desentendiéndose de los problemas palpitantes de Galicia, cual lo es el de la autonomía, y de los intereses que exigen más pronta solución.
La responsabilidad del Estado actual no tiene nombre. En Galicia, de una parte a otra, fermenta vibrantemente, traduciéndose de diversas maneras, un vivo anhelo de reivindicación. Contra los viejos caciques se alza en la hora actual una juventud llena de arrestos, capaz de hacer oír su voz como sea preciso. Cuando en los pueblos el derecho a la vida se hace cuestión de dignidad, el pleito se agudiza y adquiere aristas ásperas y serias. Galicia está ya en este caso. Y el dilema supremo es ser o no ser.
ANTONIO VILLAR PONTE
Es preciso sobreponerse a la consternación que nos produce la noticia. Y es preciso también darle ese cauce expresivo a nuestro dolor, para que el silencio, abriendo internamente una exploración entre las sombras del misterio, no acucie demasiado la meditación sobre el enigma que encubre las causas por las cuales siempre, con reiteración sañuda, la muerte descarga su guadaña implacable sobre los mejores, corta las vidas que decoran la vida, respeta con sarcástico desconcierto, como una burla diabólica, tantas vidas miserables que quisieran extinguirse porque nada las anima y tantas otras vidas estériles y nocivas que nada significan en el esfuerzo humano por la superación ideal, hito supremo que sólo por él se concibe racional y sentimentalmente el destino del hombre sobre la tierra.
Antonio Villar Ponte ha muerto, y al decir esto sabemos lo que significa una vida como la de él , que se apaga y lo que pierde Galicia y de qué manera tan trágica la muerte tiene preferencias por los hombres que en lo mejor de sus años dejan interrumpida una tarea fecunda que habían contraído consigo mismo. La deuda de honor de darle a un pueblo lo mejor de sus energías, la grandeza con que soñaban. Muere el ilustre periodista en plena madurez, cuando su obra de escritor ganaba en la conciencia de su pueblo, cuando su pueblo le había conferido nuevamente la investidura parlamentaria, en prenda de adhesión y como recompensa a una ejecutoria ciudadana en que resplandecían de consuno el desinterés, la austeridad, la perseverancia en la lucha , la abnegación y el sacrificio.
Una vida votada a todas las altas inquietudes fue la de Villar Ponte. Gladiador que en edad temprana saltó al circo para no abandonarlo nunca, a través de los avatares de la contienda, a despecho de los desmayos que la indiferencia o la incomprensión o la ingratitud infligen, hasta que la muerte heló su voz de apostol y paralizó su pluma que fue piqueta para todo lo corrupto, espada flameante que en pelea dinturna jamás volvió al cinto. Treina años de periodismo, en América y en Galicia, con la fatiga de todas las noches al pie de la platina, con el afán de todos los días renovado despues de cada batalla. El amor de Galicia en las entrañas, la preocupación incesante por su regeneración moral y material, la inquietud constante en el espíritu por labrar en su pueblo el surco de un ideal fecundo, ganando palmo a palmo en cada combate contra el enemigo, la servidumbre, la ignorancia y la miseria, una posición en el territorio ideal al que había consagrado toda su vida.
¡Qué poco sabe Galicia lo que le debe! Para que cobrase conciencia de sí misma, de sus derechos, de sus valores sociales, de su categoría ontológica, no conoció la tregua el pensamiento ni reposó un instante la pluma del periodista muerto. De este pensamiento vigoroso y energético con vasto vuelo ideal, surgió en Galicia en nuestro tiempo, despues de casi apagarse totalmente la voz profética de Faraldo y de malograrse el impulso. juvenil de Alfredo Brañas, la medulación de un movimiento nacionalista que en pocos años, ante el panorama desolado de la política española y el yermo ideal de la vida gallega, había de ganar las voluntades más generosas de la región y establecer un nexo robusto entre el espíritu de los precursores y las generaciones juveniles que desde hace veinte años asumieron con un gesto de catecúmenos fervorosos, responsabilizados con su deber ante el espectáculo de un pueblo aherrojado, plantel de todas las experiencias de la abyección civil, la empresa de instilar en la conciencia pública un ideal y dar a sus contemporáneos una misión y un destino. El fruto de esta obra, no reconocido aún en su valor original, por la insensibilidad ambiente para percibir ciertos matices de índole espiritual, está ahí como testimonio de la fertilidad de todo esfuerzo impulsado por un aliento ideal.
Vidas paralelas a la del camarada que se nos va, en el amor a Galicia, en la faena tenaz por su bien, en la pugnacidad de ya largos años por las ideas republicanas al fin triunfantes, sabemos lo que pierde el periodismo y en qué grado sufre hoy Galicia una baja en la fila de sus defensores.
Antonio Villar Ponte ha muerto, como todos los periodistas honrados, pobre. Pobre ha vivido siempre, escribiendo artículos al día y ha llevado su pobreza con una dignidad ejemplar. Escribió libros: novelas, dramas, comedias siempre con la inspiración de un galleguismo acendrado y fuerte, siempre con el alma viva de Galicia en ellos. La muerte le ha sorprendido con el arma empuñada con el arma noble y pugnaz que era su pluma. El acero de que estaba templada era de buena ley. La simiente que ha sembrado el sembrador era buena, fructificará.
No le decimos adiós, porque queda entre nosotros.
Descanse en paz el fraternal camarada de tantos años de combate y de comunidad ideal.
EL PACTO DE BARRANTES
Si la República tuvo nacionalmente el pacto de San Sebastián, Galicia tuvo también, su pacto: el de Barrantes, pero de designio distinto. De designio antitético. El pacto de San Sebastián fue la decisión de la voluntad española de cortar las amarras de un régimen que, no obstante su podredumbre, pugnaba por sobrevivir, aunque se llevase tras de sí, por natural contagio, la salud misma de la nación. El pacto que tuvo Galicia... digo mal, el pacto que celebraron algunos gallegos, que no representan precisamente la conciencia de la región en el viejo “pazo” de un conde, cerca de la costa arosana, por cierto un lugar de ensueño donde no vibraba el paisaje con la tonalidad melancólica, presentidora de un ocaso, del concilio, era como una última tentativa como un esfuerzo desesperado para echarle un hombro a la monarquía.
Fuimos de los pocos que no hemos asistido a ese pacto; acudieron algunos en quienes la idea republicana no parecía una afirmación insincera; tuvimos el honor de no ser invitados, anticipadamente a nadie se le dijo que el propósito de la reunión, era , dentro de las posibilidades gallegas, echarle un reparo a la Corona. Y aun cuando amigos personales muy estimados concurrieron a aquel conciliábulo, nosotros nos vimos en el trance de lanzar en los periódicos nuestro fuego graneado. Yo entonces dirigía en Oviedo un semanario republicano, que rompió el fuego de todas sus baterías, que no eran pocas, porque en aquel periódico combatían – hay que decirlo sin jactancia – las plumas más independientes e insobornables de Galicia. (No quiero olvidar la de Jacinto Santiago, hoy enmudecida, tal vez por decepciones que ojalá no se extiendan a los que a su lado lucharon denodadamente, ni a través de tantos fervorosos republicanos que contemplan la trayectoria inicial revolucionaria.) También en “Nosotros”, el semanario madrileño, había buscado hospitalidad nuestra pluma para amplificar la línea de combate. El pacto de Barrantes no dejaba detrás de sí la menor huella; quedó liquidado inmediatamente.
Evocar aquellos tiempos no es pasar el rato: la evocación trae siempre un efluvio de poesía – aunque no hubiera en aquel cenáculo monárquizante- la historia porta siempre alguna enseñanza. ¿Recuerda Pepe Cabriño, el director general de Beneficencia, la indignación que en aquellos días producía el pacto en nuestro coraje republicano, cuando al atacársenos no sabían que se nos ensalzaba llamándonos ilusos? ¡Bendita palabra! No es nada si nos quitasen la ilusión; es lo último que quisiéramos que se apagase en nuestro pecho. Las ilusiones de entonces triunfaron, como triunfa toda ilusión que es efluvio de la conciencia o nimbo del pensamiento. Quizá después sufrieron algún descalabro, a cuenta de la ironía que hayen todas las cosas humanas y que con frecuencia rezuma con tonalidad sarcástica en los acontecimientos. Algún miembro del famoso conciliábulo, con otras ejecutorias que le acreditan y caracterizaban como adversario aguerrido de aquellas nuestras ilusiones, obtuvo de la República un puesto de confianza. ¿No es verdad, Pepe Cabriño? No evocamos aquellos días para registrar este episodio cargado de ironía, pero juzgamos muy saludable en España no perder la memoria, que es una dimensión del espíritu muy importante en un país en que la amnesia hace estragos y socava la posibilidad de una ética social y política que se muy de menos.
El episodio no tendría importancia si no tuviese un valor de ejemplificación, si no fuese un indicio – no ciertamente aislado y esto es lo grave – de la persistencia de los hábitos de la época de la Monarquía y de una laxitud moral en ciertas esferas, donde el arbitrio debiera estar inspirado y garantizado por la más rigurosa escrupulosidad; porque la austeridad más elevada o más fuerte se disuelve e induce a la disolución con el consiguiente desacato del ciudadano consciente, cuando proscribe de sus determinaciones el sentido de equidad y demuestra que las moviliza con la liviandad antojadiza o con un desdén que lesiona no sólo elementales principios éticos, sino también los valores mismos de un régimen. A éste se le socava de muchas maneras, y no lo hacen menos los que, aun llamándose republicanos, no lo sirven con amplia visión e inteligencia y lo perjudican con su actuación y con su conducta.
Mientras esto ocurre, tendremos que seguir defendiéndolo, no sabemos con qué esperanza de éxito, si el gobernante destruye e invalida la labor del propagandista y del periódico, los ilusos que hemos hecho el cuadro contra los asambleístas de Barrantes hasta reducirlos a una entelequía ridícula. Alguno que hoy ocupa un alto cargo le llamaba, en las tertulias de café, el “pacto de los berreantes”; pero no ha hecho un solo disparo a la luz pública. Bien es verdad que no hizo falta: a nosotros nos sobraron municiones.
No cabe duda de que aquel pacto era de hombres prácticos, en oposición a los hombres ilusos. Entonces, al poco tiempo, triunfó la ilusión como triunfa siempre, aunque a veces parezca destrozada. Los prácticos se reservaron para más tarde, cuando la República que combatieron les prestó cobijo. Lejos de nosotros poner una tilde a tan insólita magnanimidad.
|
|
|
|
|
| Xoán Xesús González. Artigos |
|
¿Polo bo camiño?
CONSTITUIUSE A “UNIÓN SOCIALISTA GALLEGA”
Non eisiste na nosa Terra un partido d-esquerda galeguista típicamente marxista. ¿Causas delo? Non temos de nos pór, niste intre, á súa precura. Intrésanos somentes precurar un vencello que nos xunga a todos os socialistas galegos, que, sentindo fondamente a vida da Galicia, sentimos tamén as doutriñas marxistas e nos afanamos en interpretalas e adaptalas á realidade galega.
Para nós, Galicia é unha realidade tan crara, tan especial, que non podemos estar ao marxen dela, nin botarnos no espellismo dunha vida ficticia levando de bandeira o recramo dunha xeneralización perxudicial e dun universalismo en preno esmorecimento. Poñemos a Galicia en primeiro prano e logo cobizamos darlle un tipo de vida que supoña unha verdadeira redención da miseria que arestora soporta. E iste novo xénero de vida que teimamos dar a Galicia, artellando centificamente todas as súas posibilidás, é o socialista. Con ista teima, e para iste ouxeto, nasce, empulada pola forza do ideal “Unión Socialista Gallega”.
Galicia é unha nazonalidade ibérica, con direito, polo menos, a ser autónoma. Con direito a ser ceibe. Con direito a empregar a súa língua, orgaizar as súas institucións, artigoar nun Código fundamental as súas leises, dar unha base centífica á súa economía, esprotar axeitadamente as súas fontes de riqueza, dando á vida de todos os seus habitantes un novo senso e unha ourentazón difrente da que agora ten. Co fin de conquerir istes ouxetivos nasce Unión Socialista Gallega.
E nasce para toda Galicia Unión Socialista Gallega co desexo de defender nela o programa do Partido Socialista hespañol, en todos aquiles puntos que se aveñan cos dereitos galegos e cos sentimentos do noso pobo, porque entendemos que a mellor maneira de conquerir un universalismo racional e humán, é a de avencellar todos os pobos (espertando os seus sentimentos e orgaizando todo o seu vivir axeitado ás suas caraiterísticas) ao torrente da civilización. Os pobos se non poden sentir irmáns si se non sinten ceibes, si se non sinten donos das súas propias persoalidades. Cobizamos un universalismo perfeito, mais canto máis o arelamos, máis desexamos unha Galicia inteiramente dona de sí.
Socialistas de toda a vida non podemos esquencernos nin arredarnos dos postulados básicos do Partido Socialista hespañol; mais, galegos de nacimento e galegos de sentimento, tampouco podemos traicionarnos a nós mesmos, esquencéndonos de que unha das nosas primeiras obrigas é a de axeitar ises postulados ao vivir da nosa Terra, tratando de orgaizala dunha maneira máis humán e máis ideal.
Xurde, pois, Unión Socialista Gallega, coa arela vivísima de incorporar á vida galega a esencia marxista do Partido Socialista hespañol, arredándonos, en absoluto, de toda concomitancia coas doutrinas burguesas. E con iste norde imos orgaizar toda a nazonalidade galega, para poder estudar e resolver todos os seus problemas e satisfacer todas as súas arelas.
A Autonomía é, pra Unión Socialista Gallega unha custión limiar e fundamental. É a nosa razón de ser, pois se non precurásemos aixiña unha autonomía integral, non se xustificaría o noso rexurdimento.
Emporiso, ao nascer, Unión Socialista Gallega acusa a necesidade disa autonomía, co fin de que, conquerida que sexa, poder botarse á loita por unha Galicia de tipo novo orgaizada asegún as bases centíficas do socialismo moderno. A vida galega non pode deixarse vencer pola “gazmoñería” e pola miseria que hoxe a caraiteriza e lle dá un falso aspeito. No fondo, na entraña do pobo galego, hay algo máis nobre, algo máis encheito de posibilidás que isa degradación e isa probeza. E, xustamente, isa escondida potencialidade que aniña no seo de Galicia, esprotada i escravizada, é o que precura Unión Socialista Gallega, pra poñela en estado de desenrolo e de producción.
Polo minifundismo da súa propiedade, por non ter unha zona capitalista fortemente orgaizada, nin unha nobreza poderosa, Galicia tópase na máis doada das situacións pra poder encauzar a súa vida asegún o centifismo socialista, multipricando dunha maneira máis racional a súa producción e aumentando dunha maneira insospeitada as súas fontes de riqueza.
Unha laboura pensada, centífica, honrada, faranos donos dunha riqueza que deica agora non tivo Galicia noustante ser dona de todas as súas fontes.
Queremos orgaizar a nosa industria, a nosa agricultura, a nosa vida económica dunha maneira armónica e conxunta, mais sin esquencer a nosa valoración espritual, creando ao mesmo tempo unha cultura, un pensamento, un tipo de civilización paralelo ao rexurdir económico.
Non ofrecemos ren. Somentes pedimos homes de boa vontade que queira a Galicia e que comulguen co ideario socialista. Homes que veñen a traballar aos nosos comités e ás nosas institucións, con esprito de sacrificio, sin ambición de sinecuras e prebendas.
Homes que veñan dispostos a impoñer en Galicia as ideias e as formas de goberno socialistas, mais por meio dun traballo arreo. Quen non esteña disposto a sacrificarse polo conquerimento dunha Galicia mellor e ceibe, polo tanto, que non veña ás nosas fías e que se absteña de entrar nos nosos comités.
Queremos unha Galicia autónoma e ceibe, das imposicións dun centralismo “pernicioso”.
Temos de crear ou espertar a obriga de amar a Galicia por enriba de todas as cousas e de todos os negocios de tipo persoal, porque vemos o esquencimento en que se topa iste pobo noso sometido a unha escravitude política e administrativa da que ninguén precura quitalo; porque gobernándonos por nós mesmos poderemos arrancar os nosos máis íntimos probremas, examinar as nosas persoalidades e votar eficazmente aos nosos gobernantes.
Autonomía que ten de nos ceibar do caciquismo centralista, da fame e da escravitude tributaria e moral en que nos teñen sumidos os poderes do Estado central.
O DOOROSO ESPECTÁCULO DA DESORIENTACIÓN
Eu son un espectador dunha pelexa que nistes momentos sosteñen os nosos intelectualistas, os nosos homes que traballan co pensamento e coa imaxinación. Como espectador voume estrever a falar distes nestas planas, sereamente, desapasionadamente, con toda a friaxe dun home do norte, que desprecia e aborrece todo canto ten, por disgracia, de romano a sociedá gallega. Estrévome a falar dises intelectualistas que ao comenzo nomeo.
Nistes momentos eisiste en Galiza unha apasionada latrica de iconoclastas, de xentes da transguerra, e de homes que datan do século XIX ou das xeneracións anteriores a mil novecentos catorce.
É unha latrica xorda, cobarde, subterránea, que non ten cara a saír á luz do día, mais que lostreguexando, como de escapada.
O caso ten o seu interés e merece que se lle preste a atención debida, especialmente por aquiles que se preocupan e se coidan en serio, das custións galegas, dos problemas que se lle plantean ao home galego ao tomar papilosa [sic.] de natureza no mundo das inquedanzas sociales, políticas, literarias e artísticas.
Compre non facer o parvo diante dista pelexa que ten muitas posibilidás fecundas e ten toda a forza dun poder xenerador. Ollar o momento iste, un dos máis interesantes que se teñen vivido en Galiza, con indiferencia ou noxo, é un erro non merecente de perdón nin de disculpa.
Eu ben sei que ao comenzar iste traballo de revisión, de crítica dos homes que animan iste momento da vida galega, non vou a ser moi ben acollido. Recoñezo que de uns non son ben considerado, para outros non teño a suficiente talla intelectual. Sei tamén que non pertenezo a ningunha “peña” nin a ningún sector de cazurrería noxenta. Como porque eu os xuicie e os acentúe e logo, como político, son francamente socialista. Teño poucos amigos entre o intelectualismo galego e vou a acabar con iles nistes artigos de crítica de homes e de feitos. Sempre favorecen a un máis os nemigos que os amigos.
Ao falar dos homes da Galiza actual apuntarei a consecuencia dos homes da Galiza de mañán e do que pode ser Galiza no porvir dada a influencia distes homes que non se han de enfadar moito porque eu os enxuicie e os acontre e tonifique como compre facer para sensibilizar a vida galega.
Os homes de quen vou a tratar van a ser vellos e novos. Ises que deron en chamarse novos e deron en falar dos vellos. Vou enfocar como millor poida a nazonalistas, agrarios, literatos nos seus distintos matices, pintores, escultores e de todo.
O fallo diste enxuiciamento será de culto á verdade en canto me sexa posible. En Galiza temos moitos prestixos falsos, moitos renomes que é preciso destartalar, pero tamén e de xusticia situar aos que son novos, onde deben estar para que non cheguen aos mismos erros dos vellos de que lles falan.
Eu non teño ningún intrés en ser vello nin en ser novo. Coido que quen ha decir se son novo ou son vello é a miña obra e como a estou escomenzando, teño que esperar ao tempo que será quen fale. Tan novo son no campo do xornalismo, da política e do arte, que aínda non tiven a disgracia de que me deran un bombo, e entroques eu levo dados máis dos que quixen para mal e desventura de quen veu a pedirmos con influencias ou personalmente.
Vou a falar do que fixeron, do que fan e do que poden facer, Vicente Risco, Antón Villar Ponte, Xaime Quintanilla, Lugrís Freire, Leandro Carré, Banet Fontenla, Ramón Villar Ponte, Jesús Culebras, Vázquez Enríquez, Portela Valladares, Paz Andrade, Taibo, Cabanillas, Noriega Varela, Blanco Torres, Cotarelo, Cabeza de León, Acuña, Eladio Rodríguez, Núñez de Couto, Basilio Álvarez, Peña Novo, Ánxel del Castillo, Aurelio Rivalta, Castelao, López Abente, Fernández Mato, Quintillán, Jaso, Armesto, Martínez López, Herminia Fariña, Víctor Casas, Jesús Bal, Asorey, Juan Luis, Corredoira, Bonome, Filgueira Valverde, Magariños, Cuevillas, Otero Pedrayo, Luis Tobío, Casas, Villasuso, Mazas, Maside, Camilo Díaz, Cerdeiriña, Cabreiro, Lustres Rivas, Otero Espasandín, Xavier Pardo, e outros máis que irei lembrando ao ir falando de toda ista xente que ten unha outa misión que cumprir en Galiza, por ser os homes máis identificados cos problemas da terra e os máis inquietados nistes momentos de desconcerto e de residenciación. Autros homes hai que son de Galiza pero non comprenden a vida da patria en que naceron e quedan alonxados dos momentos máis inquedantes da terra.
HAI QUE TER AMOR PROPIO
É unha vergonza ser galego e decir que non se entende a nosa fala; que é moi enrevesado o noso idioma, que é moi mala de practicar a lingua galega. É facer unha demostranza de moi pouco amor propio ao decir que a lingua galega non se debe escribir. ¡Parece mentira que se digan estas cousas tan pouco dinas, tan pouco patrióticas, tan pouco favorecedoras pra os mismos que as din.
O falar en galego debía ser considerado como unha distinción, como unha galanía, como sino de superioridade. Algo de señorío, de fidalguía, de superioridade inteleutual.
¿Qué millor cousa que poder ter un idioma propio, unha fala patrimonial, unha lingua, na que se poida eispresar unha cultura, unha cencia, unha filosofía? ¿Qué sorte máis grande que ser de un pobo que, como o noso, como Galicia, é dono dun idioma tan cheo de dozura, de xentileza, de gracia, de suavidade musical, de morno achego familiar?
Alemaña estivo sometida a todos os eistranxeirismos deica que non cultivou a súa lingoa, entramentres non valorou o seu idioma.
Cando logrou impoñer iste puido tamén impoñerse ela ao mundo inteiro, e hoxe a cultura alemana, a filosofía alemana, a literatura, a ciencia, o comercio e toda a autividade alemana, reinan en todo o mundo i a lingua alemana téñena que deprender todos cantos queiran nistes tempos, descollar, sobrepoñerse en todas as ponlas do saber.
¿E os galegos non poderíamos facer o que ten feito a Alemaña?
Non está o saber en acollerse á lingua de outro pobo co disimulo de que esa lingua sirve para espallar unha maior cultura e abre vieiro a máis número de relaciós; aquela e istas conquírense dispondo dunha gran capacidade eispansiva. O segredo está en facer o posíbel porque outro pobo se tope na obriga de adeprender o noso idioma, pra facerse dono da nosa sabencia. Isto é o que deben cobizar, con orgulo, todos os galegos e non sentir noxo diante dun escrito en nosa lingua. Pra valorarse é mester ter un pouco de amor propio, unha pouca de dinidade de ben nacido. Amor ao noso é o que percisamos pra ser máis do que estamos sendo.
UNHAS VERBAS AOS PELEGRINOS PORTUGUESES
Nistes novos tempos de sensibilización universal, o feito de que unha pelegrinaxe portuguesa veña a Compostela, revela fonda trascendencia.
Portugal hirmán de Galiza: en lingua, en raza, en limiar histórico, debera vir máis vegadas a Galiza e nós debéramos ir moitas máis a Portugal. Con elo chegaríamos a establecer unha forte comunidade espiritual, tanto no orde relixioso, como no social, como no comercial e no cultural. Conoceríamonos máis e chegaríamos a convencernos definitivamente de que Portugal e Galiza, ten de realizar xuntas un mismo destino histórico, ten de levar xuntas un mismo vieiro, social, político, relixioso e cultural.
Non se debera comprender Portugal sin Galiza nin ista sin aquela hirmán tan alonxada e tan preta.
¿Será mester abrir as follas da historia para demostrar que Galiza e Portugal deben ser un todo continuo en todos os ordes da vida? Cumprirá, si, acudir a todos os resortes e a todos os procedimentos para facer ver aos cegos e aos testarrudos que a Lusitania é unha entidá completamente viva, persistente e firme que algún día, cando a Iberia sea, terá de desempeñar un grande papel na historia da humanidá.
Somos galegos e somos lusitanos: relixiosamente, etnoloxicamente, filoloxicamente, por enriba de todas as pequenas e vulgares opinións.
¡Hirmaos, vinde a nós! ¡Hirmaos, facede que nós vaiamos a vós!
MULLERES CELTAS
A Rolada de declamación “Universidade de Compostela” chega hoxe outra vez máis ao gran pobo cruñés, baixo a dirección do mestre Cotarelo, que nos fai lembrar os tempos lonxanos do Don Alonso de Fonseca, cando era o tempo dos Autos de Fé na basílica da orquestal Campanela, que dixo un dos nosos escritores.
O nome do mestre Cotarelo aléntanos e danos azos abondo para que nin unha vez soila sintamos doca nas iniciativas que nos propoñemos levar a cabo.
Connosco vai un fatiño de mulleres celtas que á vez que nos honran sírvennos de lumiar, de cote aceso, para nos insinar os carreiros do trunfo. Son mulleres garexantes que deloiran poesia e lirismo coma todas as mulleres de Galicia; desa nosa Galicia que rexurde hoxe baril e puxante como as garridas mulleres de esa Marineda, de tanto nome e de tan merecida sona.
América Villar
O seu doce falar e tenro como sería o sinxelo falar dun anxo, e cando a alba luz das candilexas enche de esplendores o templo de Talía, hai signo de transfiguración de toda a súa faciana e nos seus beizos bermellos hai unha cor de sangue fervoante; e emociona o seu interpretar das obras galleguistas co mestre Cotarelo. Adicámoslle esta loubanza porque o merece e aínda moito máis.
Mercedes Aller
Ten do arte teatral un outo fomento moi estimabel, tan sinxela e donosa como muller gallega que é; ten o tenro agarimo da raza embruxadora do chan de Suevia, i é unha muller celta dina dun altar e de ademiración. E toda ela unha soila loubanza.
Margarita Deulofeu
É un feiticeiro madrigal arrincado dun val encantado. Leva logo nas súas miradas, e no seu falar ten o garuleiro encanto poemático dunha fada tolengueira. É unha verdadeira artista para quen todos os ferventes baticamentos de mans serán de cote un premio merecido por ela.
Nieves Villar
É unha meiga princesiña que rindo fai chorar i as máis melidas verbas teñen adoito un xeito arroubador. É unha namorada do arte galego e ten a gran virtú de emocionar cando traballa nas obras dos nosos autores.
Rosario Parada
Ten o doce encanto das mulleres cantareiras e a inspiración dunha poetisa no falar.
O LIBRO ‘SÍNTESE XEOGRÁFICA DE GALICIA’
Outro libro máis temos que sinalar no libro da nosa vida e nil poñer o nome de un novo acontecimento, de unha nova revelación social, política ou cultural.
Contra todas as pedantescas incomprensións, contra todos os absurdos da masa durmente e contra todas as cuquerías das minorías ladrupeiras, os pobos vanse incorporando, van adequirindo unha capacidade vital muy diferente da que asta eiquí tiveron. Xurden uns, rexurden outros e os máis de iles afirman de unha maneira definitiva a sua personalidade e fortifican a sua cultura, a o par das suas fórmulas sociales, dos seus sistemas de goberno e das suas relacións universales.
O conceito depresivo e noxento de pobos pequenos, de pobos sin soberanía, vai desaparecendo pouco e pouco da concencia das xentes, diante do novo espíritu que chega, que se vai impoñendo, paseniño pero con firmeza.
Nista data histórica, niste momento da humanidade, toda entidá vitas ha quedar residenciada, empadronada, fixada no seu basamento para rendir un froito positivo, para aportar o seu grao de area a o acugulo da nova cultura que se escomenza a formar, da nosa civilización que ven, pese a todos os nosos homes estilo século XIX.
Ramón Otero Pedraio, ise delicado, ise fino, ise depurado prosista galego, por meio da editorial Lar fai chgar as nosas maus un novo libro en col da Galiza, un novo libro que ten de formar na bibloteca da cultura galega cun posto de honore, ‘Síntese Xeográfica de Galicia’. Así se chama iste novo libro que ven a formar na ringleira dos que se levan sacados a lus, niste derradeiro lustro que viveu intensamente Galiza.
Ista obra de Pedraio ten xa un alcance afirmativo, un valor, mais que literario, de ensino, de adiestramento no verdadeiro coñecimento de Galiza, de iniciación no estudo serio e detido das nosas cousas mais fundamentales. Aquí fina xa o lirismo do lacón con grelos, as parvadas dod xogos frorales, as parvadas dos semanarios de villorrio, a noxés dos libros porcos e ausurdos, para escomenzar a laboura seria e consolidadora da formación cultural de Galiza.
Ista ‘Síntese Xeográfica se Galicia’ ven a figurar no ciclo vigoroso, firme, decisivo do novo desenrolo da personalidade galega.
Sexa pois unha felicitación cariñenta para ise novo valor gallego que se chamo Otero Pedraio e outro saudo máis para a editorial Lar que cada día pon un sillar, asenta un porpiaño no tempro da cultura galega, con sua obra chea de fe, de outimismo, de entusiasmo e de fervor.
UNA VISITA AL SEMINARIO DE ESTUDIOS GALLEGOS
El local del seminario y los artistas. El museo etnográfico. La falta de amplitud y lo que se lleva hecho.
El Seminario de Estudios Gallegos está domiciliado en un departamento galantemente cedido por la Real Sociedad Económica de Amigos del País. Departamento reducido en el cual hay amontonados mil objetos artísticos, arqueológicos, libros, muebles revistas. La fructífera labor de la juventud del Seminario ha logrado, en un breve lapso de tiempo, hacer insuficiente este alojamiento que a otra institución le hubiera bastado y sobrado.
Acoge nuestra entrada insólita la amable y cordial simpatía del entusiasta licenciado en Filosofía y Letras don Ramón Martínez López, que se halla trabajando en su interesante sección de etnografía. Explicámosle de entrada el propósito que nos lleva a tal lugar y con una exquisita galantería bríndanos todas las facilidades.
-Pronto vendrán los demás elementos – nos dice – y se podrá hacer una verdadera charla, que al ser interesante ha de dar, sin duda, una sensación de lo que esto es y de la labor que en este centro se realiza-
-Al parecer, hay aquí una marcada insuficiencia de local.
-Efectivamente. Estamos agobiados, verdaderamente congestionados por la acumulación enorme de objetos que diariamente se van introduciendo en este recinto, como usted ve, de labor interna, de trabajo enardecido.
-Se observa una presencia agradable y simpática de nuestros artistas en el centro.
-Si. Obras de Castelao, Camilo Díaz, Asorey, Suárez Couto, Tito Vázquez. A Propósito de Tito Vázquez. He de hacer resaltar el gesto verdaderamente ejemplar. Poseemos de él un lienzo por el que daban mil pesetas, pero como ya lo tenia prometido al Seminario, no lo vendió. Le estamos infinitamente reconocidos. Castelao nos mandará pronto un catálogo de cruceros de Galicia. Ksado nos envió un catálogo fotográfico y Sáenz Mon una aportación fotográfica de Pontevedra antigua...
-Al parecer, el Museo etnográfico lleva camino de ser una gran obra gallega.
-Quizá. Hoy sólo nos resta decir que es uno de los pocos intentos –nada más que intentos- que hay en España. Unicamente el Museo municipal de San Sebastián puede decirse que es un verdadero Museo etnográfico. En Galicia, donde los estudios etnográficos, sobre todo en el sentido folklórico tienen una tradición de actividad –Sarmiento, Antonio de la Iglesia- no se puede desatender esta interesantísima faceta cultural. Vicente Risco que dirige la sección tiene grandes ambiciones puestas en esta labor.
-Por ahora hay poco. Abundan los utensilios de cerámica popular, objetos de magia y superstición.. Uno de los factores que contribuirá más al aumento de este Museo, será la aportación individual de todos cuantos manden algo al Seminario. Contamos con un fondo numismático de bastante consideración, sobre todo de la época romana. Pero vuelvo a repetirlo. Necesitamos local, mucho más local, mientras tanto no podremos hacer más que lo que llevamos hecho, ordenada y metódicamente...
Sebastián González, un joven laborioso y avispado investigador encargado de todo lo referente a libros.
La amable carta con Martínez López, cortámosla rápida y severamente al sorprender la entrada de Sebastián González, encargado de la biblioteca del Seminario y de todo lo referente a libros.
Le abordamos, no le dejamos reaccionar y le enfocamos las numerosas interrogaciones:
-¿Quiere usted honrarnos con un rato de charla acerca de su sección?
-Con mucho gusto –respóndenos nuestro interlocutor, no aún de todo repuesto de la brusquedad de nuestro abordaje.
-De lo que es la biblioteca del Seminario de Estudios Gallegos, de cómo se forma y de cómo funciona, es lo que deseamos de su amabilidad.
-Una definición de la biblioteca de este centro no se ha menester. Es una biblioteca con la finalidad que puede tener una célula de culturación.
El fondo principal de libros constitúyenlo donativos, sobre todo el donativo aún no interrumpido del ilustre gallego don Joaquín Arias Sanjurjo, que hace cesiones verdaderamente transcendentales. Además nos envían libros, publicaciones, boletines, numerosas entidades, centros culturales, entre ellos la Sociedad de Estudios Vascos, el Institut d’Estudis Cataláns, la Junta de Ampliación de Estudios de Antropología y Etnografía Extrangera, de la Universidad de París, Sociedad de Artes de Dublín...
Precisamente quiero aprovechar la ocasión de hablar con usted a fin de que haga público nuestro deseo de que todos los gallegos manden libros al Seminario. Contiene esta biblioteca más de tres mil volúmenes y la organizamos de forma tal que sea circulante para los socios y para todos aquellos que se suscriban a su cuota mensual.
José Filgueira Valverde nos habla de cómo nació el Seminario de estudios Gallegos. Bastabales, cuna del germen de este importante centro cultural.
Don José Filgueira Valverde, secretario del Seminario de Estudios Gallegos y socio fundador y activo miembro en esta casa de consagrados a una de las más santas causas, penetra en el recinto con un leve aire de vacilación. Ignora que le espera un interrogatorio insólito que, no obstante, es de su agrado y gusto.
-¿Cómo nació el Seminario de Estudios Gallegos? –le preguntamos sin dejarle tiempo ni siquiera para dejar el sombrero en la percha.
Auxíliase de un libro que mete entre las manos y nos contesta acto seguido:
--Fue fundado por un grupo de estudiantes, amantes de Galicia, el 12 de octubre de 1923. La reunión inicial la celebramos en la casa en que pasó su niñez Rosalía de Castro, en Bastabales, comarca de Mahía. En aquella reunión memorable estábamos Fermín Bouza Brey, Luis Tobío Fernández, José Pena y Pena, Alberto Vidar Freiria, un servidor, Wenceslao Requejo y otros.
El día 21 del mismo mes declaróse constituído en la casa del doctor Cotarelo y se dio forma a los estatutos base de este centro. Desde entonces celebráronse las reuniones en la casa del señor Cotarelo y otras en la Universidad. Poco a poco se fueron aunando colaboradores. Acudían a las reuniones socios, entonces alumnos y hoy dispersos por Galicia -–arret, Romero Cerdeiriña, Lafuente, Bermúdez y otros muchos.- De fuera fueron acudiendo, sumándose, Cuevillas, Risco, Losada, Castelao, Otero Pedrayo y más. Por último se le dio vida pública el día cuatro de Mayo de 1924, celebrándose una solemne sesión en la cual se dio entrada al doctor Manuel Lago González, arzobispo de Compostela que fue presidente honorario, y a Castelao. Con esta sesión se celebró la inauguración de la exposición de obras de Castelao patrocinada por el Seminario, y en la cual dieron conferencias importantes Cabeza de León, Lugrís Freire, Castillo y Losada Diéguez.
-¿Decidiéronse a esta labor inspirándose en ejemplos?
-En Galicia era necesario este movimiento de colaboración docente e investigador. Más que nada para sumar esfuerzos dispersados por toda la región, de una necesaria cordialidad. Hubimos de inspirarnos en el ejemplo de labor de cultura y de patriotismo de la ya mencionada Sociedad de Estudios Vascos, institución que tanto ha laborado por la valorización cultural de aquel país, y que tiene un presupuesto anual de cerca de 300.000 pesetas. Del Instituto de Estudios Catalanes, exaltador ferviente de las virtudes de aquella tierra. De la Junta de Ampliación de Estudios, que como se sabe va a la cabeza del movimiento intelectual del momento. Todo ello impeliónos a abordar esta obra.
Paralelamente quisiéramos suscitar en el pueblo gallego una respuesta a nuestra labor, cual la han obtenido estos otros centros de labor que menciono...
Este año he tenido ocasión de ver de cerca la soberbia obra de estos centros, que produce una sensación de optimismo y de esperanza. Al lado de ella resalta la pequeñez de la nuestra, que apenas tiene otro mérito que el de haber sido comenzada con la mayor audacia...
Queremos que el señor Filgueira nos hable un poco de la sección de literatura a la cual él pertemece.
-¿...?
-Esta sección que dirige el señor Cotarelo y a la cual pertenezco, viene laborando articulada con otras secciones, con el objeto de poder dotar algún día a Galicia de una colección de clásicos. A esto van dirigidas nuestras restituciones y transcripciones a la ortografía moderna de las cántigas de los Cancioneros y la colección de papeletas bibliográficas para los prólogos de las respectivas publicaciones. Es un ideal un poco lejano, dadas las pocas posibilidades de que disfrutamos. Entre tanto, hemos traído a la biblioteca los libros más fundamentales de nuestra historia literaria. Hemos hecho un amplio vocabulario gallego-castellano...
El señor Cabeza de León entra en el centro y da fin a nuestra charla con el señor Filgueira. Saludamos al ilustre director del Seminario de Estudios Gallegos. Generalízase un momento la conversación y al poco rato iniciamos con él una charla que resumiremos brevemente.
El doctor Cabeza de León, hombre de destacada personalidad en la historia del movimiento cultural de Galicia. Hoy preside acertadamente este centro de jóvenes y de trabajadores heroicos.
-¿Qué espíritu anima el Seminario de Estudios Gallegos?
-Es fácil comprobar que este centro se inspira en una labor constructiva: es un centro de investigaciones y de laboratorio. No se limita al desarrollo de una rama científica, sino que alberga todas las relaciones de la cultura gallega. Aquí sólo pedimos cariño para Galicia y para la cultura.
-¿Qué diferencias fundamentales podríamos acentuar entre la Universidad y el Seminario?
-Seminario y Universidad se relacionan grandemente. Se complementan, pudiéramos decir, se completan, a pesar de la autonomía en que vive el Seminario. Forma el Seminario un núcleo importante de alumnos y de catedráticos. Ejemplo de ello es la organización decursillos –uno de Paleografía, dado por el doctor Millán el año pasado en la Universidad y otro de fonética gallega, dado por don Luis Tobío en el Seminario-. Destaca la labor del Seminario en múltiples conferencias y principalmente en las sesiones anuales, en las que se da una expresión completa de la labor realizada y a las que concurre gente de toda Galicia atraída por las solemnidades culturales y por el deseo de saber de la vida del Seminario de Estudios Gallegos.
Pudiera decirse que éste es un centro de preparación de alumnos de la Universidad en las labores de investigación.
-¿En el orden bibliográfico qué labor se ha realizado en este corto período de vida?
-Se lograron diversas publicaciones: “Cousas”, de Castelao; “Os nenos” y “A paisaxe nos cancioneiros”, de Filgueira; “Síntese geográfica”, de Otero; “Contenido del yodo en las algas”, por Parga; “O bendito San Amaro”, “A noite estrelecida”, “A rosa de cen follas”, de Cabanillas; “Bibliografía de la prehistoria gallega”, por Cuevillas y Bouza.
-¿Acuden los benefactores en ayuda del centro?
-Nuestra labor atrae las simpatías de hombres verdaderamente patriotas. Como benefactores, hemos de destacar a Arias Sanjurjo que ha donado numerosos libros y objetos que constituyen lo más interesante del Museo. Arias Sanjurjo es un entusiasta cooperador de la obra del Seminario. Se trabaja con un entusiasmo cada día más creciente que se extiende a todas las ramas del saber.
Otro benefactor, otro de los gallegos que presta una valiosa ayuda, que aporta un apoyo pecuniario que agradecemos en cuanto vale y significa, es el señor Portela Valladares. Cooperó pecuniariamente a la edición de la obra de Otero “Síntese Geográfica de Galicia”, al museo etnográfico y posteriormente hizo donativos para la publicación de los “Archivos”. Esta obra se está imprimiendo en la editorial “Lar”.
-Claro está, ¿fuera de Compostela se realiza una importante labor?
-Efectivamente. El Seminario extiende cada día más su radio de acción. Trabajan miembros de la institución en Orense, Coruña, Lugo, Pontevedra, Villagarcía, Monforte, Carballiño, Rianjo, Noya, Negreira. Llévanse hechas en prohistoria las comarcas exploradas en Villamarín, Carballiño, Celanova, Castro Caldelas, Saviñao, Compostela, Bóbeda, Pontevedra, Verín y Barbanza, toda la península. En estas exploraciones hemos obtenido resultados satisfactorios cuyas relaciones se publicaron en la revista “Nós”, en el Bolleti de Antropología y Etnografía de l’Asociación Catalana de Catalogación...
-Qué actividad despliegan en la sección de sociología?
-Mejor dicho, de Sociología y Geografía. Otero Pedrayo trabaja activamente en la ponencia que el Seminario ha de llevar al Congreso Internacional de Geografía humana, que se celebrará en Alemania próximamente y un trabajo de Risco titulado “Castro Caldelas”. En los archivos de Sociología figura el proyecto de concierto económico de Galicia con el Estado. Con los datos pedidos a todas las provincias de la región.
-¿Obsérvase un predominio de las actividades bibliográficas en todos estos jóvenes que siguen las inspiraciones de usted?
-Efectivamente. En bibliografía se trabaja con mucha intensidad. Es la sección que absorbe mayores cariños aunque para todas hay gustos y pasiones. Contamos con un fichero bastante crecido y se está formando la biblioteca de todas las obras que se refieren a Galicia o fueron impresas en la región y por gallegos. Trabajan en esta obra innumerables socios de toda Galicia que aportan referencias copiosas. Aspiramos a reunir, con el tiempo, cuantas noticias se puedan hallar sobre todos los aspectos de la vida gallega. En esta sección biográfica e histórica se trabaja constantemente, en catalogar todos los documentos referentes al desarrollo de las actividades humanas en nuestra tierra. Se forma además la cronología, la razón ce actos y el lugar geográfico de cada acción. Cúidanse de estos tres aspectos que son base fundamental de la historia de todo el pueblo: cronología, razón de hechos y lugar de acción...
Don Constantino Candeira, arquitecto municipal y director de Catalogación Gráfica de Galicia, nos habla de la labor que se realiza en este aspecto.
-La catalogación gráfica de Galicia consiste en ordenar por asuntos y lugares cuanto encierra nuestra región de mérito o interés dentro del campo de la Arqueología y del Arte. Se empieza por dividir la materia en asuntos: por ejemplo Arquitectura religiosa, o civil o militar; orfebrería, gríptica, etc... Dentro de cada una de estas divisiones se procede por orden alfabético de localidades y dentro de cada lugar por orden histórico de los objetos tratados. De cada objeto o monumento se hace la reseña más completa que sea posible, en papeleta o en carpeta si el volumen o número de los documentos gráficos es grande. Lleva también la descripción y los datos bibliográficos de referencia, indicando, en el caso de datos tomados de algún escrito, el origen de lo consignado y el nombre del autor.
Cuando la descripción o los documentos gráficos son suministrados por el Seminario, no aparece el nombre del catalogador; tan sólo el de aquellos que antes o después se hallan ocupado del mismo asunto.
En la labor de catalogación no puede entrar tampoco, según el criterio seguido hasta ahora, la apreciación o crítica del objeto reseñado. Es sencillamente una tarea de aportación de material sin el cual no es posible construir la historia y que se halla al servicio de todos los interesados en estas cuestiones para facilitarles poder pensar por cuenta propia. No hay más que una limitación para la publicidad.: los “descubrimientos” permanecen ocultos hasta que la publicidad se encarga de dar al Seminario (así en general) lo que le pertenece en el acervo de cultura, y de evitar, por otra parte, que puedan lucrarse con otros fines menos altruistas que los nuestros, los interesados no sólo por el arte, sino también por su valor monetario.
Allí donde un socio de la sección está permanente o temporalmente, allí está la Sección de Catalogación. Cada cual aporta los datos que puede; pero lo más corriente es que sean completos. Los de Orense han catalogado maravillosamente una gran cantidad de iglesias, con todo el detalle de rigor: planos, fotografías, dibujos, detalles. Hay labor para mucho tiempo y, cuando se termine, aún quedará por hacer otra catalogación: la de los textos referentes a la historia del arte en Galicia. Pero por hoy la labor es más que sobrada.
Para poder facilitarla se pensó en dirigir a los maestros de la provincia de Pontevedra una hoja cuestionario acerca de lo que en la localidad del profesor se hallara de interesante. Apoyados cordialmente en los señores inspectores de Primera Enseñanza hemos conseguido algunos éxitos... no tantos, sin embargo, como era de esperar. Cuando el estado económico del Seminario lo permita se continuará lo emprendido, introduciendo algunas modificaciones que se han echado de menos en el primer ensayo.
Don Salustiano Portela Pazos, Canónigo de la Basílica compostelana e incansable tesorero del Seminario de Estudios Gallegos y director de la Sección de Historia.
Todos los miembros tienen una queja angustiosa que la expresan al hablar de los recursos. Hablamos con el tesorero del centro acerca de esta interesante cuestión.
-Con subvenciones, desde un año ha, de tres diputaciones provinciales de Galicia; con donativos de socios protectores y las cuotas mensuales de los protectores. El total de ingresos, al año, no alcanza todavía las tres mil pesetas; cantidad insignificante para la publicación de los “Archivos” (el primer volumen, ya en prensa), de interesantes monografías, algunas ya terminadas, adquisición de libros, gastos de material, luz, etc., y embalaje y porte de valiosos regalos que a cada paso nos envían para los museos, principalmente arqueológico y etnográfico. A medida que se vaya conociendo detalladamente la fructífera labor cultural y patriótica que aquí se realiza, sin otra mira ulterior más que la de investigar y dar a conocer las pasadas glorias y el patrimonio artístico de Galicia, aportar datos para la historia, estudiar la lengua, usos, costumbres, riqueza mineral, zoológica, etc., etc., no dudo que esta institución habrá de merecer unánimes aplausos, con la eficaz colaboración de otros muchos y muy deseables elementos, y el consiguiente aumento de recursos de orden económico.
-¿Y qué labor actualmente realiza la Sección de Historia que usted preside?
-De momento, y aparte algunos trabajos individuales, cristalizamos en la redacción de memorias y monografías más de una interesantísima que poco a poco irá viendo la luz pública, debemos limitarnos, como labor previa., a registrar los archivos oficiales y particulares, y a procurar llevar a feliz término una catalogación, la más completa posible, de cuantos documentos inéditos o publicados ya, pero dispersos consigamos encontrar, referentes a Galicia; a reunir la mayor suma posible de materiales, para que, más tarde, quien se sienta con arrestos y capacidad para ello, pueda con mayor facilidad escribir una historia amplia y bien documentada de Galicia, de la cual hasta el presente carecemos. El sabio canónigo señor López Ferreiro ha realizado, a este respecto, inestimable y maravillosa labor como es de todos bien sabido. Su historia de la S. M. Iglesia de Santiago, entre otras publicaciones suyas, contiene copioso arsenal de materiales hasta entonces desconocidos. Tomándola como eje, en los siglos y esfera que abarca, los estudios en esta clase de investigaciones podrán adelantar mucho para el fin que se persigue.
Estudiadas concienzudamente las historias regionales en sus diversos aspectos (y este trabajo a nadie mejor incumbe, ni nadie está de ordinario en más favorables condiciones para realizarlo que los que en las respectivas regiones residen) se habrá dado un paso de gigante para el logro de una completa y bien documentada Historia de España.
Si es intención de usted publicar esta charla, intención que respeto pero que no aliento, reclamo de usted haga al mismo tiempo constar cuan alto, noble, diáfano y patriótico es el espíritu que anima al Seminario. Si así no fuera, cuantos colaboramos con él dejaríamos de hacerlo y algunos no contaríamos para ello con el beneplácito de nuestros legítimos superiores.
Un momento en la Facultad de Ciencias, conversando con los doctores Iglesias y Parga Pondal acerca del Seminario de Estudios Gallegos.
Preguntamos por el doctor Iglesias y nos dicen que pronto vendrá.
Esperamos un momento. Tarda. De pronto un botones nos trae una carta. Es el doctor Iglesias, que se disculpa y nos manifiesta que no puede complacernos por hallarse en la Facultad de Ciencias en una atareada labor de disecación. Salimos hacia la Universidad y en la misma Facultad de Ciencias abordamos al doctor Iglesias, director de la Sección de Ciencias Naturales del Seminario. Recíbenos con una cordialidad ilimitada y le disparamos, como correspondencia, no muy agradable, un interrogatorio que él va contestando sin perder la atención en su labor.
-¿Tiene usted la amabilidad de decirnos cual es el objeto primordial de su labor al frente de la Sección del Seminario?
-Gustoso. La sección que dirijo quiere estudiar a Galicia en el aspecto histórico natural y quiere reunir la mayor cantidad posible de materiales de la gea, flora y fauna gallega y satisfacer una necesidad urgente en el orden cultural: el Museo Regional.
-¿De trabajos prácticos realizados por ustedes?
-Por ahora llevamos reunido una colección bastante numerosa de insectos gallegos.
Ciento cincuenta y un ejemplares de aves de la región, cuya relación será publicada en los “Archivos” del Seminario.
Ciento cincuenta minerales de los distintos puntos de Galicia.
Entre estos ejemplares de insectos, aves y minerales han sido ya objeto de publicaciones o lo serán en lo sucesivo varias especies nuevas para la ciencia, y otras para la fauna y gea de la península y Galicia.
También se están completando los estudios del P. Merino con especies nuevas.
-¿Quiénes colaboran con esta labor?
-El doctor Parga Pondal que dirige los estudios de Geoquímica gallega, el señor Gómez Martínez (Zenitrám) que estudia la flora, el señor Gallastegui Unamuno que se dedica a la Agronomía y a la Genética, el señor Sobrino Buhigas, director del I. de Pontevedra, especializado en Mineralogía, Prehistoria y Zoología marina, habiendo ofrecido colaboración el doctor Casares Gil que está estudiando los musgos de la Península...
El doctor Iglesias moja con formol un hermoso ejemplar de la llamada culebra marina, cogida en la ría de Vigo, y que mide 2´67. Un silencio breve estanca nuestra charla y de pronto rompimos interrogando al doctor.
-¿Qué porvenir práctico nos adelantaría usted en su sección?
-Hombre: precisamente estamos en una época en que la entomología por ejemplo está alcanzando inusitada importancia. Hoy se estudia qué insectos pueden ser beneficiosos para combatir las plagas del campo. No digamos ya nada de la especialidad de Parga Pondal en la que él tiene la palabra.
-¿Resultado práctico de sus últimas excursiones científicas?
-Mis últimas visitas a puntos poco explorados –sierras de los Ancares, Invernadero, Queixa- nos han proporcionado multitud de ejemplares de flora y fauna no conocidos en Galicia, y apreciar formaciones botánicas y geológicas de alto interés científico.
Es de notar que en las excursiones organizadas este año por las misiones científicas de la Junta de Ampliación de Estudios; y subvencionadas por las Diputaciones gallegas y los señores Arias Sanjurjo y Suárez, hayamos tomado parte tantos elementos de mi sección como de las Letras.
Nuestras excursiones, en una tierra tan rica en flora y fauna como Galicia, suelen ser fructíferas, pero por austeramente que se hagan –supondrá usted lo que significa austeridad en la Sierra de los Ancares- sólo nuestra chifladura puede hacer llevadera esta labor...
El doctor Parga Pondal, entra en la Facultad, y con su proverbial jovialidad da un corte a nuestra charla. Aprovechamos la oportunidad para hablarle un momento de cosas del Seminario.
-¿...?
-Mire Vd. –nos dice- para todo científico tiene su disciplina una máxima importancia, pero lo que es la Química con su aplicación a la gea tiene que serlo para todos. Estudiamos la composición química de la superficie de la Tierra y naturalmente que no nos daremos perfecta cuenta de la riqueza que Galicia –en este caso concreto- encierra bajo su suelo sino analizamos previamente en estos cachivaches que por aquí ve, trozos de minerales, unos preciosos para la industria y otros, seguros indicios de proximidad de otros minerales.
-¿...?
-Quizá mi sección más que ninguna necesite de la labor de cooperación de todo buen gallego...
No hace falta tener conocimientos químicos; los individuos que están en contacto con la tierra; nuestros labradores, probablemente si quisiesen, serían el factor de máxima aportación con cualquier piedra cuyas condiciones de forma o color despertasen su curiosidad... Antes, aún de vez en cuando, algún cacique enviaba pedruscos que le entregaban los paisanos. Ahora... ya no hay caciques, pero los paisanos tiran con los pedruscos. ¡Si nos los trajeran!
-¿...?
-Ya he publicado lo del “Todo en las algas”. Ahora estamos examinando arenas y minerales por ver que cantidad de titano contienen. Mis buenos alumnos de Química me ayudan...
“TREBÓN” (por don Armando Cotarelo y Valledor)
Como al fin y al cabo nosotros vamos a tomar parte en el estreno de este drama del cual es autor el notable polígrafo D. Armando Cotarelo no hemos de hacer la apología definitiva de su autor, pero sí intentaremos hacer un simulacro, al menos, de justísima e imparcial crítica.
Tantas veces hemos repasado las páginas de este brillante drama galaico, que estamos por decir que nos hallamos tan identificados con sus pasajes como el mismo autor que urdió la trama.
En este drama de gran intensidad y permanente interés no pretende el autor plantear una cuestión innovadora á la usanza de las nuevas corrientes teatrales que hoy se pretenden imponer; al contrario: tiene un asunto grandemente dramático pero sencillo y magistralmente condensado, asunto humano y altamente moralista como lo son todas las costumbres gallegas.
Es un drama, en el fondo del cual, se percibe un considerable acoplamiento de caracteres raciales; algo que todos llevamos en nuestro interior como por ley de herencia, como legado de nuestro antepasados.
El señor Cotarelo trae a este drama algo que no se llevó por ahora a las tablas del teatro regional; una novedad que vivimos a todos los momentos y que para nosotros constituye hoy, al repasar las páginas de Trebón, un golpe de vista psicológico, una compenetración del autor en el carácter de las humildes gentes de nuestras aldeas: ese carácter sentencioso de la meiga, de esa rara mujer de la que tanto se execra y se abomina en nuestra tierra; esa bruja plañidera de mal genio y adivinadora que tiene algo de sibila y un poco de demonio. Esa vieja que el Sr. Cotarelo nos pinta definitivamente en su personaje la Tía Suíña; esa mujer que maldice y apostrofa y que habla en romance casi siempre y dice refranes cada vez que puede hablar; esa que con su bafio entangaraña.
Seguramente apartándonos de la riqueza del léxico con que está avalorada esta obra, sea este personaje el que más interesa al público, ya por la rareza de su carácter ya por la novedad que ofrece, aunque ya dijimos, es un personaje eminentemente humano y con carta de naturaleza entre nosotros.
Este personaje tiene su psicología, su valor social y su característica bien prominente, pudiéramos decir en estos términos:
Es la cizaña, la hipocresía, el carácter adulador de la raza; es esa mujer que aparece en todos los países y que en Galicia llamamos meiga y vieja endemoniada; esa mujer que lleva consigo el mal de ojo, la desventura y la desgracia a veces, algo que ciertamente influye en nuestra existencia a pesar de todos los disimulos que hagamos para ocultarlo.
La obra del Sr. Cotarelo es un esfuerzo más que viene a sumarse a otros que constituyen la generosa iniciativa de la restauración del idioma gallego. Aún no se ha acertado a hacer teatro gallego a pesar de los muchos asuntos de gran importancia que palpitan en nuestra región y que es un género a explotar para las gentes de letras.
La obra de D. Armando lleva en sí algo que nosotros consideramos como definitivo en las letras gallegas; es la obra de un erudito, de un talento; es obra de restauración en nuestra dialéctica; en sus páginas va la belleza de nuestro idioma apuntando caracteres clásicos y castizos.
El público que el martes acuda al Teatro Principal será el que sancione y dé testimonio a nuestras breves consideraciones.
LA CRUZ DE GUILLAREY
Sobre la tierra escarda de las vegas gallegas corrió otra vez la sangre de los humildes; Sofán y Nebra vuelven a tener eco en Sobredo, la tierra irredenta que los malditos mancharon de sangre esclava, de sangre noble, de sangre redentora y santa. Otra vez más las balas mercenarias de la injusticia oficial y del crimen amparado por la ley, volvieron a derribar unos cuantos cuerpos de humildes y honrados paisanos... Pueden estar satisfechos los que para efectuar unos embargos injustos han enviado al campo del trabajo, como si fuera un campo de batalla guerrero, diez parejas de guardia civil; el crimen se ha consumado otra vez y han vuelto a morir los sumisos, los mansos, los sacrificados y los esclavos y los irredentos.
Teníamos los mártires de la Fe, los del Trabajo, nos faltaban los de la Tierra y estos los tenemos ya en Sobredo. Sobredo es un nuevo Monte Arruit donde la furia de los rifeños oficiales hizo un escarnio en el pueblo; eschapazó al pueblo que todo lo da; al pueblo pródigo que no quiere nada para el, que todo lo entrega y da para que sus tiranos medren y crezcan y en Sobredo cayeron los primeros mártires de la Tierra irredenta en honor al señorío decadente convertido en caciquismo oneroso, se mutiló en Sobredo a unas docenas de soldados de la Tierra, una docena de legionarios del deber inmolados al privilegio medioeval.
¿Qué ley autoriza esos crímenes horribles y qué justicia ampara esos tropeles repugnantes y escarnecedores? Y aún hay diputados gallegos que en el Parlamento de España maldicen a las sociedades agrarias y vociferan como viles energúmenos contra la obra bienhechora y cívica de esas sociedades que despertaron la conciencia de un pueblo sin historia y sin personalidad desde que se verificó la unión nacional. ¿Qué Galicia representan esos señores; representan en las Cortes de España una Galicia que quiere regenerarse o representan una Galicia que sepultó en las tinieblas el poder de los Reyes Católicos?
Es necesario residenciar de una vez a todos los gallegos parlamentarios. Es preciso que ante este bárbaro atropello de Sobredo elevemos nuestra protesta viril, una protesta eficiente, protesta de obras y de hechos, no de palabrería y discursos rimbombantes.
Noya y Finisterre están a las puertas de una tragedia igual a la de Sobredo, no tardarán mucho tiempo en ser muertos en estos lugares, últimamente mencionados, más paisanos gallegos y todo ello para sostener unas oligarquías de tiranuelos que llevan a las páginas de la historia de estos pueblos los más vergonzosos capítulos de una ignominia salvaje.
Estamos sometidos a una prueba de virilidad y de civismo ante el horror de los últimos sucesos de Sobredo.
¿Seremos capaces de imponernos a tanta injusticia o no habrán servido para nada esas múltiples campañas de evangelización y de educación sobre los campos gallegos?
Esperamos una fuerte conmoción; una conmoción que va en estruendo de santas rebeldías ante tanta villanía y tanta degradación.
DOCE PREGUNTAS A ANTÓN VILLAR PONTE
¿Podría el señor Antón Villar Ponte apuntar un índice de jóvenes de idea, capaces de sufrir una disciplina política en Galicia?
¿No le parece al señor Villar Ponte que la juventud gallega está sujeta a toda esa barbarie de prejuicios que le son tan característicos a todo gallego?
¿No cree el señor Villar Ponte que somos aún demasiado cazurros para pertenecer a un partido político de altura, de seriedad, de responsabilidad y de solvencia?
¿No cree en nuestra incapacidad para la solidaridad?
¿No opina que la disgregación del regionalismo determinó nuestra desorientación política, en todas sus modalidades, y demostró de una manera clara y determinante nuestra estultez para abordar temas y problemas de alta política?
¿No le parece a usted que si hoy llegamos a una nucleación de unos cuantos jóvenes no habríamos, por ello, ni siquiera, echado las bases de un partido gallego?
¿No se nota usted flotando en un ambiente de parcialidad peligrosa y grave?
¿Cree usted que si llega a la constitución de un partido político gallego, no quedan fuera de él muchos jóvenes que, con usted, debieran figurar en las vanguardias?
¿No le parece a usted que lo primero que debiéramos hacer en Galicia es lavar nuestras almas, limpiarlas de esa roña de envidia, de codicia, de maldicencia, de ponzoña, de insidia, de que están recargadas y sucias como almas de mercaderes desconcienciados y de seres desnaturalizados?
¿No le parece a usted mismo, un poco raro eso de hablar de un posible partido político gallego, en el que imprescindiblemente han de entrar personas que al poco tiempo producen en su seno el desorden y la desbandada, porque son, desde el primer momento, como lo son siempre, gérmenes de descomposición?
¿Cree usted que un partido político puede adquirir solidez con esta maravillosa “gente joven” de que estamos rodeados y entre la cual vagamos como fantasmas, como astros desorbitados, como elementos exóticos que no tenemos medio propicio para vivir?
En Galicia, amigo mío, no pensamos más que en hacer daño los unos a los otros. Vea el ejemplo de nuestra prensa dividida en dos bandos, no precisamente políticos ni idealistas, sino absurdos. Se combaten porque se odian, porque las rencillas personales, las envidias, las malignidades son superiores a toda idea...
Yo desearía una gran prosperidad a su iniciativa, pero no creo ni en la capacidad ni en la existencia de las juventudes gallegas. Y no es que yo sea un pesimista. La realidad y quizá el ser joven me autorizan, ambas cosas para hablar de este modo. Y perdone que yo el más humilde y el menos indicado me atreva a hacerle estas interrogaciones intrascendentes, pero sentidas aunque mal expresadas.
|
|
|
|
|
| Manuel Mesejo Campos |
|
O día trece de agosto de 1901 naceu en Laxos (Cuntis) Manuel Mesejo Campos, sendo inscrito polo seu pai no xulgado da vila un día despois ante o xuíz municipal, o avogado Xoaquín Barreiro e o secretario do xulgado, o escritor e xornalista Pedro Blanco Crespo, pai de Roberto Blanco Torres. Foi o fillo máis vello dos dous que tivo o matrimonio formado por Antonio Mesejo Mesejo e Manuela Campos Gómez; despois del nacería o seu irmán Antonio. A condición de emigrante do pai, que estivo algúns anos en La Habana e despois en Buenos Aires, facilitoulle ao rapaz o acceso aos estudos de Maxisterio, carreira que comezaría na Escola Normal de Pontevedra (onde se hospedaba nunha pensión situada no 55 da Rúa da Oliva) e despois continuaría na de Santiago de Compostela.
Persoa afable e extravertida, contaba con moitas amizades entre a xuventude cuntiense do seu tempo. Especialmente importante foi a súa relación con Uxío Souto, veciño da aldea limítrofe de Cardecide, que chegaría a ser un grande escultor, aínda que hoxe insuficientemente recoñecido e valorado na súa terra. Tamén era bo amigo de Manuel Lois (Manuel do Capitán), de Xosé Gómez Rubio (de San Mamede) e moi especialmente de Xoán Xesús González (de Sevil), quen sendo canteiro na mocidade chegaría a ser mestre, avogado e un dos máis destacados xornalistas, escritores e políticos do seu tempo.
Na súa xuventude Mesejo foi noivo de Helena Rodríguez Silva (Helena de Cornide), que acabaría por casar, andando o tempo, despois de morto Manuel, con Antonio Ríos Fernández, que aínda que era natural de Santiago exercía como mestre na aldea cuntiense de Xinzo e establecera unha íntima relación coas persoas máis esquerdistas e comprometidas do Cuntis daqueles anos, levando a cabo un incesante labor no plano político e cultural, que mesmo callou na posta en marcha de actividades teatrais nas que tamén participaba a súa moza. O activismo exemplar daquela activa e combativa mocidade cuntiense no agrarismo, no galeguismo e no republicanismo faría que nos tempos da Guerra Civil, unha época que Manuel non chegaría a coñecer, moitos deles foran represaliados de distintos xeitos. Así, Uxío verase obrigado a exiliarse en México, Manuel do Capitán é inhabilitado e deposto da súa praza de mestre nacional, Antonio Ríos será confinado no Lazareto de San Simón e Xoán Xesús chegará a ser executado polos franquistas debido á súa activa militancia no nacionalismo e o socialismo. Destacar tamén a afectuosa relación que Mesejo tivo coa súa afillada Teresa Núñez -Teresiña, como lle chamaba o seu padriño, que comentaba: «non hai día que non faga rir aos meus amigos»-, e que aínda vive e lembra con verdadeira devoción o agarimo que por ela sentía o seu padriño que tanto gustaba de levala cando el a todas partes.
A pesar de que xa desde a adolescencia mostraba verdadeiros dotes literarios, o certo é que non sempre foi un estudante exemplar. Durante os seus anos en Compostela recibía decote substanciosas cantidades de diñeiro do seu pai, para sufragar os gastos dos seus estudos. A súa vida bohemia de estudiante moceiro e libertino -seguramente acompañado en moitas correrías polo seu amigo Xoán Xesús que tamén estudou Maxisterio na cidade- e, en consecuencia, os seus adversos resultados académicos, fixeron que o pai, desgustado, decidise mandalo de novo para casa. En moitas das súas cartas á familia reclama constantemente que comprendan que os seus múltiples labores intelectuais fan que non poida dedicar á carreira todo o tempo que sería preciso para obter uns bos resultados.
E efectivamente, Manuel era un mozo cunha intensa actividade cultural; ademais de ser un lector voraz de todo o que se publicaba en galego e castelán e ter fondos coñecementos de literatura portuguesa e francesa, foi membro das Irmandades da Fala, actor de teatro en varias compañías estudantís de Santiago, vicepresidente da Asociación Normalista, na que o seu amigo de Sevil tiña o cargo de bibliotecario, publicou artigos e poemas en distintos medios (entre eles A Nosa Terra, El Compostelano, El Eco de Santiago, Diario de Galicia, El Ideal Gallego...).
En agosto de 1922 o diario olívico Galicia. Diario de Vigo informa da inmediata saída en Cuntis dun novo periódico agrarista, Ecos de Rebeldía. O proxecto xa viña de antes, pois no diario Progreso de Pontevedra, do que era colaborador habitual Xoán Xesús, o 16 de febreiro de 1922 aparecía unha nota indicando que en breves días aparecería o xornal e que o seu director sería Manuel Mesejo Campos, que como sabemos lideraba o agrarismo local xunto a Xoán Xesús (que de seguro tamén estaría embarcado no proxecto) e outras persoas afíns ideoloxicamente. Descoñezo se realmente chegou a saír este semanario pois, que eu saiba, non se conserva ningún número nin outra referencia.
Foi director do grupo de teatro compostelán La Raza, que representaría en 1921 o drama de Xoán Xesús titulado Carmiña, obra que contou con acompañamento musical baixo a dirección do mestre Soler e con alalás e melodía de gaita entre bastidores e na que actuou o gaiteiro cuntiense Miguel Liméns. Foi ademais autor de varias novelas cortas e do poemario Manoxo; obras que permanecen inéditas.
Durante os períodos feriados, especialmente no verán, acostumaba a baixar á vila do Baño, a Guldrís, como el a denominaba literariamente. Alí gustaba de pasear co seu amigo Xoán Xesús e con Marcial Campos, propietario do Hotel-Balneario da Virxe. Nos parladoiros do salón do Balneario chegará a coñecer, por mediación de Marcial Campos, a intelectuais da talla de Wenceslao Fernández Flórez, Eugenio Montes, Leonardo Rodríguez ou Ramón Cabanillas, cos que sostiñan dilatadas e entretidas conversas literarias e políticas na azotea do hotel. Precisamente nunha destas reunións Cabanillas, con quen chegou a ter unha moi boa relación que callou nun frecuente cruce de correspondencia, recibiu de Manuel Mesejo un libro de versos inédito e prometeulle levalo a Madrid para ser publicado; mais a morte inminente do que ía ser o editor, Leonardo Rodríguez, fixo que o proxecto non se puidera levar a cabo.
En 1922, despois de deixar os estudos amoestado polo seu pai, marchou a facer o servicio militar a Melilla, desde onde foi correspondente de guerra do Galicia. Diario de Vigo cando o seu veciño Roberto Blanco Torres ocupaba o cargo de xefe de redacción; sen embargo o compromiso de traballar para o diario adquiriuno por medio da relación epistolar que mantivo con Lustres Rivas, que precedeu no cargo ao autor de Orballo da media noite. Para este diario vigués enviaba os seus ‘Mosaicos del Rif’, asinados co pseudónimo de Fray Antón de Laíño e nos que, a pesar de que chegou a ser sarxento de complemento, se mostraba fortemente crítico coa actitude colonial dos españois en África. Durante a súa estancia en Melilla era unha persoa moi admirada e querida, como o demostra a homenaxe de que foi obxecto e cuxa crónica foi reproducida no Galicia baixo o epígrafe de ‘Agasajo a Fray Antón de Laiño’.
Ao regresar á terra seguiu mantendo unha interesante sección no Galicia titulada ‘Motivos’. Compartiu tribuna en moitas ocasións con Xoán Xesús e outros agraristas cuntienses en actos do movemento agrario local, nos que xostreaba sen tregua o caciquismo imperante na vila dos baños, feito que lle procurou a antipatía de moitos caciques do pobo e a condena explícita, desde o púlpito, do cura da parroquia, Santiago Abuelo Lado. Manuel era un importante membro do agrarismo local, no que ocupou o cargo de xefe das Sociedades de Agricultores, colectivo fortemente enfrentado co Sindicato Católico-Agrario, que presidía o alcalde Xosé Rubira. Pola súa traxectoria chegou a ser proposto para dirixir as escolas laicas locais no momento da súa fundación e, tal como el manifesta en carta ao seu pai, ofrecéuselle a dirección dun «Diario Agrícola que como órgano defensor del agrarismo se va a fundar en Pontevedra».
Testemuña da rexa amizade que unía a ambos escritores cuntienses é o prólogo poético composto por Manuel para o poemario Agarimos do escritor de Sevil, que leva o título de ‘Xan Xesús’: “Fai versos porqu’ esparx’ a súa y-alma /que ten chea de sofrir e de penar... /E da do que ten /que tamén /a roseira da rosiñas, /porque non ten mais de seu que dar... /E poeta porqu’adoura ó qu’e subrime /com’uns ollos meigos d’unha meiga muller... (...)”. O poema aparece precedido por un breve texto en prosa do propio Mesejo no que nos presenta ao autor do poemario: “Para ti leutor amado qu’en espreita de saber quen é, e como é, que dí e como dí, vas lér ao autor d’este LIBRIÑO”. Ademais o último poema do libro, ‘sofrimento’, aparece dedicado: “A o meu amigo e grande compañeiro, Manoel Mesejo, que sabe de penas o sofrimentos”.
Ademais de que mantiveron un abondoso cruce de correspondencia, as alusións mutuas son frecuentes nos seus traballos en prensa. Por un artigo de Xoán Xesús no que disinte amigablemente dunhas opinións expresadas por Mesejo no diario Galicia de Paz Andrade, sabemos que durante as vacacións de verán pasaban moitas tardes conversando no parque do Castro en Cuntis, a carón do balneario:
“ ‘Fray Antón de Laiño’ se olvida por lo visto de aquellas conversaciones, y a veces discusiones, que él y yo teníamos en el parque del Castro en Cuntis, en aquellas hermosas tardes de verano, después de su conversión al galleguismo. Ignora ‘Fray’ que muchas veces hemos hablado de este mismo tema y hemos convenido en que Galicia tendrá su novela cuando se haya desarrollado el sentimiento galleguista (...)”
Sendo o de Sevil xefe de redacción en Compostela do diario vigués El Pueblo Gallego reseña nalgunhas ocasións as visitas que Mesejo fai a Compostela durante a convalecencia da doenza que o levaría á tumba, para ser examinado polo prestixioso doutor Novoa Santos, coñecido de Xoán Xesús, quen evoca ademais os momentos vividos en común durante as vacacións:
“Las conversas amistosas bajo los álamos del Castro con el fraternal Mesejo Campos, el estudiante vitalicio, exaltado, romántico y nacionalista que siempre hablaba gallego despues de su conversión en Compostela bajo el sentimentalismo de las rúas que le hicieron retornar al sentido idealista de la vida (...)”
En decembro de 1924 falecía na súa casa de Laxos Manuel Mesejo, con tan só vintetrés anos, a causa dunha tuberculose pulmonar, que viña arrastrando desde a súa estancia en África, que nos privou dun autor que ía camiño de acadar un destacado lugar na historia da literatura e o xornalismo galego. Foron moitos os artigos que neste momento publicou o seu veciño de Sevil enxalzando as súas calidades humanas, ideolóxicas e literarias.
A morte de Mesejo foi un moi duro golpe para Xoán Xesús que presidirá a comisión organizadora dos actos de homenaxe que se celebraron en Cuntis o vintecinco de decembro. Pola mañá houbo unha misa na igrexa parroquial, posteriormente unha ofrenda floral no cemiterio, na que falou Xoán Xesús. Ás seis da tarde celebrouse unha velada necrolóxico-literaria que, aínda que estaba previsto que tivera lugar no balneario, levouse a cabo no salón do Café Rivas, situado na actual Praza do Ferrol, na que falaron ou recitaron contos e poemas do escritor falecido: Vicente Carballo Blanco, perito electricista, os mestres Manuel Lois, Manuel Pena Sayáns e Xosé Búa, o poeta Francisco Sueiro, o estudante Xosé Pena Sayáns, o tenedor de libros Xesús Ameijeiras e, por suposto, o seu grande amigo de Sevil. Ocupaban a presidencia do acto o alcalde Xosé Rubira, o párroco Santiago Abuelo e o xuíz municipal Xosé María Ramos. Estiveron presentes ou mandaron carta de adhesión coñecidos intelectuais galegos, entre os que podemos mencionar ao seu amigo o escritor Xosé Posada Curros. As palabras de Xoán Xesús foron fielmente reproducidas na prensa do momento:
“Este homenaje que hoy hacemos, no es a lo que fue un individuo, sino a lo que pudo ser, no es al hecho, es a la causa, a la posibilidad. Ahí creemos descubrir nuestra originalidad. No homenagear a lo que fue sino a lo que sería si viviese, a lo que llegaría si la vida le fuera más sensata y más larga (...) Queremos en este acto cantar al posible hombre, al posible valor, a la posible capacidad y a la posible Galicia en una palabra: a la posible nación o patria (...) Es un acto necrológico en honor a muchos hijos de Galicia que mueren antes de tiempo. Es el acto necrológico a los jóvenes sembradores que mueren, antes de que el fruto de su semilla madure unos, y otros antes de que germine. D. Luis Porteiro Garea, D. Leonardo Rodríguez, D. Elisardo Sayáns Ocampo y otros apóstoles, otros cruzados má de la santa causa gallega que abandonaron el mundo cuando las vanguardias que habían de seguirles estaban en pleno período de gestación. Nuestro homenaje es a esos, a los que nos pudieran redimir, a los que aún no estaban maleados por el convencionalismo social, a los que aún no habían claudicado y por ello eran puros aún, tenían la frente y el alma limpias y apatenadas (...)”
Segundo o diario El Pueblo Gallego, este foi o acto máis grandemente cívico que se celebrou en Cuntis, o único que se recorda.
|
|
|
|
|
| Patelas, o gaiteiro de Cuntis |
|
As orixes. O torno que deu vida ao gaiteiro
En agosto de 1916 nacía no lugar da Patela, na parroquia de Cuntis, o que sería o máis popular gaiteiro e artesán de instrumentos tradicionais do seu concello. Trátase de Xosé Raído, máis coñecido polo apelativo de Patelas (ou señor Patelas, como aínda lle chaman moitos dos que foron alumnos seus); unha persoa que é sobradamente coñecida e querida non só en Cuntis senón en todo o ámbito dos gaiteiros do noso país.
A súa infancia transcorreu na súa terra natal, onde xa de moi cativo andaba seguido a enredar co vello torno do seu avó, que fora carpinteiro. Naquel pequeno taller familiar foi aprendendo el só a tornear trompos, cuncas e outros obxectos cada vez máis complexos. Co tempo, el e mais outros amigos afeccionados á música tradicional, como Pinón e Pancho, comezaron a facer gaitas alí mesmo na Patela con aquel vello torno manual e coas ferramentas que lles fixo o coñecido ferreiro Alfonso de Eiras. Ao tempo que xogaban ían aprendendo mellor o oficio e os instrumentos soaban a cada paso máis afinados. Traballaban o buxo ata convertelo nas pezas das gaitas, facían as palletas, curtían as peles de cabuxa ou de ovella para facer o fol e, por suposto, construían, en todas as súas fases, os instrumentos de percusión: pandeiretas, pandeiros, bombos, tamboriles... Chegaron a formar un grupo de gaitas que nunca chegou a ter nome, pois non actuaban nas festas por diñeiro; unicamente tocaban nas ruadas, polas aldeas adiante, en Fontecoba, Castrolandín, Mesego, Arcos... En todas as fiadas do concello eran requiridas e aprezadas as notas dos seus instrumentos e, en máis dunha ocasión, a festa prolongábase desde as catro da tarde ata as catro da mañá. Con total lucidez recorda o noso entrañable Patelas unha rúa na Retorta onde, ante a insistencia da xente, Pinón tocou a gaita durante catro horas seguidas, sen sacar o soprete da boca, para ver se conseguía cansar aos animados asistentes.
Pero o vello torno do que falamos, ademais de procurarlle ao noso gaiteiro unha boa fonte de distracción e divertimento, acabou por facilitarlle o acceso ao oficio do que viviría sempre.
Traballou, xa desde mozo, como torneiro con Antonio García en Vilar, con Manuel Liñeira en Piñeiros e, por último, nas obras do hotel balneario, onde estivo ata os vintenove anos, cando decidiu desprazarse a Ponferrada para traballar no taller de carpintaría de ENDESA.
Fóra da terra. En Ponferrada.
Na cidade leonesa tomou contacto axiña con outros gaiteiros galegos alí establecidos, chegando a formar parte, ao longo dos anos, de ao menos cinco cuartetos de gaitas. As formacións nunca tiñan un nome fixo; eran coñecidos sempre como “Os da Térmica”, aínda que en realidade o único que traballaba na empresa era el. Durante a súa estancia en Ponferrada voltaba con frecuencia a Cuntis, ao menos tres veces ao ano, pois aquí tiña a súa familia, a muller e mais os fillos. Co tempo, os fillos maiores emigraron para San Sebastián, e a muller e os pequenos acabaron por marchar cando el para Ponferrada.
Cando estivo traballando na liña que ía das Pontes de García Rodríguez a Ponferrada, a empresa abriu unha axencia en Lugo. Na cidade das murallas estreitaría entón a boa amizade que o unía aos membros dunha das máis emblemáticas formacións galegas de música tradicional do momento, Os Montes. Paco, un dos seus integrantes, tiña un taller de zocas de madeira na cidade. Alí, valéndose da ferramenta da que dispuñan, todos facían as súas pequenas chapuzas. Acababan de chegarlles unhas gaitas novas que encargaran á Coruña, e como tiñan algúns pequenos defectos de afinación, Antón, un mozo gaiteiro que acababa de incorporarse á formación, púxose a fedellar nelas no taller ata que as deixou “como violinos”, en palabras de Patelas. O gaiteiro de Cuntis, asombrado por aquela habilidade innata do rapaz no manexo do torno e as gubias, insistiu en que tiña que dedicarse a aquilo. Comproulle un torno en Ponferrada, que custou daquela catro mil pesetas, e con el o mozo foi aprendendo o oficio. Tempo despois mercou un magnífico torno mecánico co que acadaría unha grande prestixio profesional que o levaría a entrar na escola de gaitas da Deputación Provincial de Lugo. O gaiteiro do que estamos a falar chegou a ser o fundador da banda de gaitas de Santa Marta de Ortigueira, e hoxe dirixe o obradoiro de instrumentos tradicionais da Universidade Popular de Vigo e a banda de gaitas Xarabal da mesma institución. Trátase do coñecido artesán e gaiteiro Antón Corral, a quen tanto lle debemos todos os amantes do folclore e da música galega, e que continúa a manter unha grande amizade e aprecio polo cuntiense que un día o animou e axudou a introducirse no mundo da elaboración artesanal de instrumentos. Da súa escola saíron algúns dos mellores constructores de gaitas e zanfonas con que hoxe conta Galiza; e da banda Xarabal, moitos dos músicos que hoxe están a triunfar polo mundo adiante. En todo caso, sabemos por experiencia que calquera cuntiense que se achegue pola Universidade Popular de Vigo de parte do Patelas terá en Corral un trato de especial atención e afecto.
O regreso. O grupo de gaitas e baile tradicional.
O noso gaiteiro colleu o retiro en 1976, ano no que se estableceu definitivamente na súa casa da Patela. Ao pouco da chegada, puxéronse en contacto con el membros da Asociación Cultural O Baño, propoñéndolle a fundación e dirección dun grupo de música e baile tradicional. As cousas marchaban de vagar ata que Francisco Vidal tomou as rédeas e puxeron por fin en marcha o proxecto. Os ensaios comezaron no mes de xuño, estando programada a primeira actuación para as festas de agosto. Do ensaio dos músicos encargábase Patelas e do baile Nieves, unha moza de Caldas que xa tiña moita experiencia na coreografía tradicional. Os rapaces e rapazas traballaban duro, pois sabían que era o único xeito de que saíran a actuar. En tan só dous meses de intenso traballo aprenderon a tocar e bailar o suficientemente ben como para facer unha actuación máis que digna. Tocaron cinco pezas sinxelas, entre elas unha marcha procesional que saíu bordada. Nos oito anos que tivo de existencia este grupo, desprazábanse con frecuencia a moitos concellos próximos, como Catoira, A Estrada, Moraña, Caldas, Vilagarcía, Cambados (onde actuaban todos os anos)... eran moi frecuentes as actuacións en Vea e na Ulla. Pero tamén foron contratados en lugares moi distantes como Lugo, Vilalba, Cabeza de Manzaneda, Ponferrada... Os desprazamentos facíanse nun autobús de Autos Guerra de Moraña. Presentáronse en varias ocasións ao festival escolar do Foxo (A Estrada), ao que asistían multitude de grupos, especialmente da provincia de Pontevedra e A Coruña, obtendo sempre o primeiro premio. En Vista Alegre quedaron de segundos despois do grupo do colexio do Sar, formado por mozotes moito máis vellos e veteranos que os de Cuntis. O baile do Espantallo era o que causaba máis impresión, chegándose mesmo a comentar entre a xente, que lles saía mellor que aos do Rei de Viana.
Por este tempo eran frecuentes as visitas do mestre gaiteiro xa falecido Ricardo Portela, que ía a tomar os baños ao balneario. Ía moito polo Centro de Xuventudes a ver os ensaios do grupo, e quedaba admirado de ver como o seu colega de Cuntis era capaz de afinar un número tan grande de gaitas: unhas vellas e outras novas, feitas cada unha por un artesán distinto (“cada unha do seu pai”), e algunhas dunha calidade pésima. A ocorrente resposta do da Patela era sempre a mesma: “Eu non afino as ghaitas, afino os rapaces un por un”. Parece unha broma pero a realidade era que non todos os nenos temperaban igual, e por tanto, en función de como soprasen, con máis ou menos forza, púñalles a gaita máis ou menos baixa de timbre, ata conseguir que todos tocaran afinados. Dábase o caso de que algúns non tiñan medios para facerse co punteiro, o tamboril ou a gaita. O propio Patelas ten regalado moitos instrumentos feitos por el mesmo.
O feito de ter que andar cun grande número de rapaces pequenos, coa responsabilidade que isto conlevaba, foi motivo de moitas desavinzas e algunha dimisión entre os directivos e o desencadeante do final da agrupación cando xa había un contrato para Oviedo e outro para Santander. En palabras do Patelas “como fallou a directiva todo se foi ao carallo”. Durante un tempo funcionaron por separado o grupo de gaitas e o de baile, dándose a circunstancia de que os gaiteiros de Cuntis, ademais de facer actuacións en solitario, acompañaban ao grupo de danza tradicional de Moraña. O mestre gaiteiro sempre recorda como anécdota unha ocasión en que foron tocar a Catoira e, como eran moitos gaiteiros, repartíronos en dous grupos. Así mentres uns daban o pasarrúas, os outros ían tocar ás casas dos enfermos.
A recuperación do charrasco.
Haberá uns trinta anos apareceu nunha corte, propiedade de Camilo Núñez, en Cardecide, na propia parroquia de Cuntis, un misterioso trebello, consistente nun mastro de madeira que tiña ferreñas na parte superior, un cable que ía de arriba a abaixo, e un pao ranurado co que se frotaría o cable. Despois de darlle voltas ao asunto algúns vellos recordaban vagamente que aquilo debía ser un charrasco, un instrumento que se tocaba antigamente moito en Cuntis, sobre todo polo Entroido. A Partir deste primitivo instrumento Patelas comezou a fa | | |