| A memoria secuestrada |
|
Con este traballo non pretendo facer moito máis que uns breves apuntamentos sobre o contexto represivo do 36 en Cuntis, que coido que pode resultar de interese para os cuntienses e tamén para as persoas alleas ao noso concello como modelo extrapolábel do que aconteceu noutras vilas do país, e ademais por considerar que sempre é de xustiza reproducir os nomes de moitos cuntienses que padeceron as tráxicas consecuencias da súa coherente lealdade e entrega á causa galeguista e republicana.
Aproveito ademais para incluír outros aspectos da historia local que considero que poden ter interese aínda que non estén relacionados directamente coa represión. |
|
|
| O meu perfil |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| As bandas de música no concello de Cuntis |
|
A Banda de Música da Bragaña
Na parroquia de San Fiz de Estacas, situada a pouco máis de tres quilómetros da capital municipal, e formada polas entidades de A Bragaña, O Casal, Magán, Teaño, A Torre e Vilameán, tería lugar a fundación da primeira banda de música con que contou o concello de Cuntis, feito que tivo lugar entre o ano 1883 e 1885 por iniciativa do reputado músico Víctor Ruíz Arrollo.
Era Víctor un mozo orfo desde moi neno, con extraordinarios dotes musicais, que vivira sempre nun hospicio en Burgos, de onde era natural. Facendo o servizo militar, e sendo un destacado membro da banda do exército, coñeceu ao cuntiense Ventura Escariz Hermida, con quen trabaría axiña unha estreita amizade que fixo que este lle propuxera vir vivir para A Bragaña e poñer en marcha unha banda de música. E efectivamente veu para as nosas terras, onde casaría cunha moza chamada Rita Blanco, da propia Bragaña, e aquí viviría o resto dos seus días.
Foron moitos os rapaces da zona que aprenderon música con Víctor, quen en lugar de dirixir a banda preferiu tocar o bombardino, polo que houbo que buscar quen levase a batuta. O primeiro director da agrupación sería o vigués Xosé Pena. Pola súa parte Víctor Ruíz, sempre designado como ‘‘don Víctor’’ polos compoñentes da formación, permanecería nela durante máis de cincuenta anos; practicamente até a súa morte.
Estacas foi sempre unha parroquia cunha grande vocación musical (cómpre tamén recordar, no que respecta á música tradicional, que un dos grupos de gaitas máis representativos e estables do concello, chamado primeiro Os Da Torre e despois Airiños de Cuntis, formouse tamén nesta mesma parroquia, concretamente na Torre). Nestas terras era rara a casa na que non vivía algún músico; a afección e os dotes musicais daquel entón aínda se conservan candentes na actualidade.
De entre os músicos con que contou a Banda de Música da Bragaña cabería destacar a Xoaquín Escariz, Fillo de Ventura, que despois dun tempo emigrou a Cuba xunto cos seus irmáns Manuel e Xosé. Alí sabemos que continuaría cultivando a súa vea artística, pois os tres irmáns integráronse ao menos nunha importante banda, a da Fragata Sarmiento. Anos despois Xosé e mais el regresaron para Cuntis, mentres Manuel establecíase definitivamente en La Habana, onde ocuparía durante moito tempo o posto de subdirector da citada banda.
Ao regreso, Xoaquín pretendeu tomar a batuta da banda da súa parroquia natal, aínda que tivo que desistir perante a oposición de parte dos membros. Foi entón cando decidiu crear a súa propia banda en Cuntis que comezaría a funcionar en 1929, mantendo ambas formacións unha rivalidade que aínda se recorda ben a día de hoxe.
A da Bragaña chegou a ser unha das máis coñecidas bandas do país, que o percorreu case por completo naqueles vellos autobuses de Garrido; aínda que cando ían a lugares próximos, como Couselo, Arcos e mesmo a lugares máis afastados como Requián, adoitaban facer o traxecto a pé.
O seu nome chegou a ser recreado na obra literaria dalgúns dos nosos máis consagrados escritores. De entre eles destacaremos, ademais dalgunha alusión na obra de Álvaro Cunqueiro, a referencia en ton humorístico que fai Blanco Torres no poema ‘Romage de Post-guerra’, que forma parte do seu poemario Orballo da media noite:
(...)
A música da Bragaña,
ou a banda de Rivela,
ja non se estilan. ¿Quen hoge,
por atrasado que sea,
non se bota un charlestón,
un tango ou un “fox” na festa?
¿Quen aínda ao son da gaita,
ponse a beilal-a muiñeira?
(...)
Estivo dirixida por Andrés Fiúza, que fora clarinete principal na Banda de Vilagarcía, e que estivera en prisión debido a un violento altercado co alcalde da vila arousá. Outros destacados directores que tivo a banda durante a súa longa existencia foron Ramón Amor, que dirixira durante tempo a Tuna Compostelá, Andrés Blanco Rebornecho, Arturo Rodríguez, Baldomero Núñez Fuentes, Tomás Beteta (que viña da Banda do Rexemento de Santiago e que despois pasaría a dirixir a Banda de Padrón), Manuel Pastor Iglesias Domínguez...
Chegaron a sucederse na formación un total de dezaoito directores e, nos seus mellores momentos, contou até con corenta e cinco músicos. De entre os compoñentes que pasaron pola formación, rescatamos un número limitado de nomes, pois moitos xa non se recordan, especialmente os da primeira etapa. A continuación expoñemos a distribución dos músicos cuxos nomes puideron ser recuperados, independentemente do momento en que estiveron na banda :
Baixo: Xesús Coto, Ramiro Magán Viaño, Arturo Aboi.
Bombardino: Víctor Ruíz, Antonio Reboredo, Xesús Arca, Francisco Picallo Baños.
Bombo: Gumersindo Magán Viaño.
Caixa: Xesús Aboi Torres, Antonio Fuentes, Emilio Aboi Blanco (foi o derradeiro).
Clarinete: Manuel González, Arturo Torres, Xosé Arca Velai, Eduardo Agra, Xosé González, Xosé Rodríguez, Xosé Souto Loureiro, Manuel Formoso, Sindo Magán Viaño, Xermán López Dopazo (Xermán Chapín), Manuel Aboi, Constante Iglesias, Manuel Rei, Xosé Cascallar (despois pasou á Banda de Cuntis).
Frauta: Emilio Aboi Blanco (de Magán), Emilio Rodríguez (de Casaldeirigo).
Fliscornio: Manuel Magán (irmán do bombo e baixo; tío do clarinete), Ramiro Barros, Manuel Picallo, Enrique Xirei.
Pratos: Xosé Baños, Gumersindo Magán (ou ocasionalmente Manuel Picallo ou calquera músico da banda).
Requinto: Xosé Formoso (Pepe o Zoqueiro ou Pepe de Filomena, do Casal), Antonio Santos, Xosé Magariños (de Teaño), Manuel Pena Torres, Manuel Fuentes Fernández.
Saxo alto: Baldomero Núñez (tamén foi director), Ladislao (de Portela), Ernesto Torres (de Estacas), Manuel de Santos, Antonio Magán, Francisco Arca.
Saxo Barítono: Manuel Cascallar Nieto (foi despois para a Banda de Cuntis), Manuel Liñeira.
Saxo Tenor: Xosé Castro Paz (que foi subdirector), Antonio Torres Fariña (de Vilariño, morreu na guerra), Manuel Pena Torres, Manuel Eiras, Xosé Fernández, Xosé Costas.
Trombón: Eloi Souto, Manuel Blanco, Xosé Blanco, Manuel López (Manolo Chapín, que como o resto dos irmáns comezaron de nenos na Banda de Cuntis).
Trompa: Antonio de Soutelo (Souteliño, de San Mamede), Ramiro Magán, Xosé Liste (tamén estivo na Banda de Cuntis).
Trompeta: Baldomero Abalo, Laureano Arca, Manuel Blanco, Xosé Carballo, Xosé López (Pepe Chapín, que chegou a tocar na Banda da Escola de Infantería de Ferrol), Manolo Waldino (que estivo tamén na Banda do Ministerio do Exército e tamén na de Cuntis), Manuel Picallo.
Os directores adoitaban parar no Baño, na de Waldino ou na de Calveiro. Os que deixaron unha maior pegada quizá fosen Beteta e Andrés Fiúza. Deste último, que tocara o clarinete no Rexemento Zamora número 12, recórdase que, aínda que era un home moi tranquilo, nunha ocasión en que estaban tomando a chiquita en Caldas e un garda botoulle as cascas das castañas na súa cunca. Este pediu que lle puxesen outra. Ante a insistencia do garda en emporcallarlle a cunca, Fiúza liouse a golpes con el de maneira que da primeira pancada xa o guindou no chan e despois quería esnaquizalo alí mesmo. Ao parecer o motivo era unha moza coa que andaba Fiúza e que tamén lle gustaba ao garda.
Cando había contrato para dous sitios o mesmo día tense partido a banda para atender ambos compromisos. Era frecuente que nalgunhas festas en lugares cun presuposto moi reducido ou nos salóns de baile da época asistiran formacións de cinco ou seis músicos. Nos tempos en que era director Manuel Iglesias Domínguez produciuse unha innovación. Nos descansos das actuacións varios músicos mudaban a indumentaria e o instrumental e mantiñan á xente entretida cunha orquestra que chegou a ser moi popular. Deste xeito topámonos coa primeira orquestra fundada no noso concello: a orquestra ALAS. Eran un grupo de sete músicos que tamén tocaban ás veces por separado: os irmáns Xermán e Xosé López (Chapín), Manuel Picallo, Ovidio (de Troáns, que era o acordeonista), Antonio Fuentes (de San Mamede), Manuel Rei (de San Mamede), Pancho Arca (saxofonista, cuñado dos Chapín). Posteriormente Ovidio e Pancho emigraron a Buenos Aires. O Primeiro morreu alá; Fuentes falecería en accidente. Picallo, que tocaba o contrabaixo, recorda que mercou o instrumento de segunda man en Iria por novecentas pesetas, e desde alí tróuxoo para Cuntis nunha bicicleta axudado por Fuentes. Tamén tocou na orquestra algún tempo Manuel Santos. ALAS sería o precedente de grupos tan emblemáticos como serían posteriormente a orquestra TERMAS e LOS CUNTER’S, que animaron en multitude de bailes e verbenas de aldeas, vilas e cidades de todo o país a varias xeracións de galegos. Agardamos poder abordar algún día desde estas páxinas a traxectoria destes conxuntos que cumpriron un destacado papel na historia da nosa música local e na de Galiza en xeral.
Manuel Iglesias marchou despois como subdirector da Banda Municipal de Santiago. Morreu repentinamente mentres dirixía a banda durante un concerto en Compostela.
Polo que se refire ao tempo en que Beteta dirixía a agrupación, todos os músicos recordan ben o día en que estando nun ensaio sentiron un ruído que os asustou un pouco; posteriormente o chan foise abaixo, caíndo músicos e instrumentos ao piso inferior, onde estaban as cortes. Non houbo que lamentar, por fortuna, feridas de consideración, polo que todo quedou nunha simple anécdota na historia desta formación.
A Banda da Bragaña perviviría até o ano 1955 cunha interrupción durante a Guerra Civil que fixo que desde entón a banda primitiva fose coñecida como a Banda da Bragaña vella.
Despois da guerra as dúas bandas, a da Bragaña e a de Cuntis, estaban nun estado bastante precario. Isto foi a causa de que decidiran axuntar forzas e crear cos músicos que quedaban das dúas formacións unha única banda chamada LA UNIÓN, baixo a dirección de Ramón Amor. O proxecto durou pouco tempo, pois os resentimentos e desavinzas entre os membros das primitivas agrupacións conduciron de novo á escisión e ao funcionamento por separado, quedando R. Amor coa dirección da Banda da Bragaña. Con todo os problemas persoais, antollos ou diversidade de criterios fixeron que houbera músicos que se cambiaron dunha banda para a outra aparentemente sen ningunha pauta clara.
Os únicos músicos que estiveron na Banda da Bragaña nas súas dúas etapas (antes e despois da Guerra) foron Gumersindo e Ramiro Magán, Antonio Reboredo, Manuel Blanco, Xesús Aboi, Baldomero Abalo, Ramiro Barros e Eduardo Agra.
A Banda Municipal de Cuntis
Como xa comentamos, Xoaquín Escariz chegou á Bragaña procedente da emigración cubana. Contaba xa cunha acaudalada instrución musical que comezara na propia Banda da Bragaña, na que el e mais o seu irmán Xosé foran discípulos avantaxados do seu fundador Víctor Ruíz. A súa formación continuaría en América, na Banda de Música da Fragata Sarmiento de La Habana. En 1929 regresou á terra coa intención de dirixir a agrupación na que iniciara a súa aprendizaxe. Ao non conseguir o seu propósito decidiu xuntar en Cuntis un pequeno grupo de rapaces aos que axiña transformaría nunha magnífica banda de máis de corenta músicos.
A primeira actuación fixérona en Cuntis o 14 de abril de 1931, data na que foi proclamada a II República. Tocaron o Himno de Riego, A Marsellesa e a Marcha Real, sendo alcalde do concello Manuel Rodríguez, unha persoa moi aprezada no seu tempo e que sería fusilado co alzamento franquista de 1936 polos que desprezaban a paz e a liberdade. O propio Xoaquín tivo problemas no 36 pola súa afinidade co réxime republicano. Nesta primeira actuación deron un soado concerto e fixeron un pasarrúas moi espectacular. Fronte ao que sucedía cos da Bragaña eles tiñan a vantaxe de contar con subvención municipal. O soldo do director corría por conta das arcas municipais.
A partir do ano 1945 produciuse a maior innovación que fixeron; foi a de incorporar á agrupación unha sección de gaitas. A idea foi do por aquel entón director Hixinio Cambeses Carrera, natural de Antas (A Lama), e que foi director entre 1943 e 1948. A Banda de Cuntis convertíase deste xeito na primeira banda civil que contaba con gaiteiros. Ademais dada a perseveranza do director na necesidade de que os músicos non só conseguiran unha boa execución instrumental, senón que ademais procuraran manter sempre un aire marcial e ben compasado e coordinado ao desfilar; os pasarrúas resultaban dunha grande vistosidade. Precisamente da autoría de Cambeses era unha curiosa peza que tocaban normalmente ao final dos concertos e que chegou a ser moi popular:
Somos de Roncalleopeito,
compañía Xan Fungueiro,
parentes do Carabuñas,
familia Zumba Loureiro.
Cantamos, aturuxamos
temos cunchas e cuncheiros,
ferriños e tamboriles,
foles, gaitas e gaiteiros.
Somos da vila de Cuntis,
onde ajuas hai fervendo;
os chorros curan á xente
aínda que veñan morrendo.
No 48 marchou para Padrón como director da Banda Municipal, pero seguiu vindo continuamente a Cuntis, onde tiña moitos amigos. Sufría manía persecutoria. Quedara tocado da guerra e metíanselle cousas na cabeza, como que lle querían pegar. O certo era que lle tiña medo aos falanxistas e por iso cando viña a Cuntis durmía na fonda de Calveiro, pois era amigo de Baldomero Andrade, que militaba na Falanxe, e na súa casa sentíase máis seguro.
Polo ano 1948 ou 49 quíxose suicidar cortando a xugular cun blister de pastillas; despois tirouse desde o balcón da casa de Calveiro. Malferido, arrastrouse até a fonte da plazoleta, onde foi topado por Baños, o sancristán. Trasladárono ao hospital de Pontevedra, pero o músico xa decidira deixar este mundo: no propio centro hospitalario conseguiu aforcarse cunha saba.
A Banda de Cuntis, tamén chamada a Banda Nova, A Música Nova ou o Tercio Branco (debido á casaca militar –a sahariana- e a gorra branca que empregaban no verán) desapareceu no ano 1952. Nestes últimos anos tomou a batuta Manuel Rebollar Martínez, natural de Sta. Marta de Ortigueira. Tamén fora director durante algún tempo Cándido Pardal Iglesias (que anteriormente tivera o cargo de subdirector). Polo ano 1952, cando xa a formación estaba agonizante, ao faltar Rebollar, foi director durante un curto espazo de tempo Maceira, que sería o derradeiro. A Banda desfíxose no mesmo ano 1952, por tanto tres anos antes que a da Bragaña.
Todos os músicos que aínda viven recordan unha anécdota sucedida durante unha actuación en Redondela. Xa foran avisados polos seus compañeiros da Banda de Mondariz de que tiveran conta porque había xente con ganas de bronca. Alí se presentaron un grupo de matóns coa intención de rebentar a festa, algo que ao parecer adoitaban facer con todas as bandas que tocaban en Redondela. Os primeiros en saltar foron Antonio Guerra, de Guldrigáns, que tocaba o baixo, e o gaiteiro de Troáns Antonio das Gomas. Ao parecer houbo puñazos e golpes de todo tipo, dados incluso cos atrís e algúns instrumentos (aí naceu o popular nome de Tercio Branco).
Os desprazamentos facíanos nos autocares da empresa El Rápido de Cuntis, propiedade de Caeiro, un popular transportista local, aínda que nalgunha ocasión teñen ido nun dos autobuses de Garrido, tamén da propia vila de Cuntis. Chegaron a desprazarse en ocasións a lugares bastante afastados, mesmo a Portugal, onde en certa ocasión gustaron tanto que lles ampliaron o contrato tres días. Enumeramos a continuación un listado de membros que pasaron pola banda :
Baixo: Antonio Guerra, Santiago Martínez Couso.
Bombardino: Antonio Pardal Iglesias, Xesús Barros Escariz, Francisco Picallo, Manuel Caamaño López.
Bombo: Waldino Chicharro Laxos, Severino Liñeira.
Caixa: Andrés Escariz, Ricardo Escariz, Xosé Castro Fontáns, Antonio Fuentes, Xosé Liméns.
Clarinete: Antonio Baloira (da Hermida), Cándido Pardal Iglesias (que foi subdirector), Xosé Silva Nartallo (O Carabuñas de Xinzo), Francisco Ares Alonso, Antonio Guimarei, Manuel González Rivas, Andrés Torres, Manuel Casal Lois, Xosé Cascallar, Xosé Fernández Guerra, Manuel Ferro, Manuel Pombo Campos.
Frauta: Eloi Escariz Viñas.
Fliscornio: Xosé Liñeira Ares, Xosé Escariz, Antonio Guerra (de Campo), Ramiro Rodríguez Romai, Manuel Picallo.
Gaitas: Armando Barros Conles (de Trambosríos), Antonio Mesejo Escariz (Pinón), Manuel Mesejo Escariz (Pancho), Raúl González, Antonio Campañó Foxo, Roberto de Chaián, Xosé Couto, Fco. Couto, Xosé Campañó (Pepe das Gomas), Pepe o Rapeiro (do Casal, Moraña), Avelino Casal Martínez.
Helicón: Manuel Pazos Hervés.
Oboe: Emilio Dopazo Búa.
Pratos: Xosé Liméns Iglesias, Waldino Chicharro, Moisés Eiras.
Requinto: Mario Fernández Guerra.
Saxo alto: Xosé Pazos (Mieres), Manuel Fernández Guerra, Xosé Fernández Guerra, Secundino Pazos, Secundino Barros, Xosé Fernández, Xesús Sande (da Patela), Manuel Eiras, Manuel Barros Escariz.
Saxo barítono: Manuel Cascallar Nieto (A Bragaña).
Saxo tenor: Xosé Núñez Torres, Xosé Castro Paz (de Laxos, pai do caixa, foi subdirector), Moisés Eiras, Manuel Eiras (que marchou para a Banda da Bragaña despois de escindida La Unión).
Timbais: Ricardo Escariz.
Trombón: Xosé Ares Ferro, Manuel Fernández, Manuel Martínez, Antonio Fernández (morreu na guerra).
Trompa: Enrique Touriño Caeiro, Xesús Espiño Caeiro, Xosé Liste.
Trompeta: Xosé Fandiño, Ramiro Espiño, Manuel Fernández Guerra, Diego Fernández Guerra, Xosé Carballo, Enrique Touriño, Avelino Ares.
Non podemos rematar sen facer referencia a que pasarían algo máis de trinta anos para que se formara unha de novo unha banda no noso concello. A iniciativa partiu de varios músicos locais, especialmente de Xosé Carballo, que xa formara parte da antiga banda de Cuntis, e de Lito Chapín, que formara parte de varias orquestras locais. O primeiro director foi Secundino Pedreira, despois virían Simeón Estellez Olmos e César Colón, que é quen leva a batuta na actualidade. Estamos seguros de que coa experiencia dos músicos máis veteranos e a sabia nova dos rapaces, chegará a ser unha digna sucesora das dúas emblemáticas bandas que tratamos neste traballo. Con todo a súa historia aínda está por facer, pois é necesario unha certa distancia temporal para analizala cun mínimo de rigor.
|
|
|
|
|
| A vella foise |
|
O pasado 1 de abril falecía na súa casa da Patela o gaiteiro de Cuntis, Xosé Raído, máis coñecido como O Patelas.
Como non podía ser doutro xeito, e tal como el o tiña demandado, no seu funeral as gaitas tiveron un papel destacado. Así o séquito fúnebre do que fora fundador e membro de máis dunha ducia de agrupacións de música tradicional e rescatador dun instrumento tan emblemático do seu concello como é o charrasco, foi acompañado polas notas do actual grupo de gaitas e baile local, e no intre da súa inhumación, antigos alumnos e amigos tocamos con emoción o himno galego como despedida do inesquecíbel gaiteiro e amigo que nos deixaba despois de toda unha longa e fértil vida entregada á música da súa terra e a irradiar con fartura aquel fondo agarimo que sempre prodigou entre os seus moitísimos amigos.
Foi un momento fermoso e dunha emotividade engaiolante para o que escrebe estas liñas volver tocar a gaita a dúo co compañeiro Luís Carmuega, acompañados polo acordeonista Andrés Viaño, Ximenes no bombo, Carlos Caamaño no tamboril, meu irmán Xesús na frauta traveseira e o meu fillo Cibrán, en certa medida tamén discípulo do Patelas, no violino.
A enxurrada de bágoas que foron verquidas nese intre no camposanto por homes, mulleres e rapaces, son unha boa mostra do moi querido que era o gaiteiro moinante e do grande amor que o pobo galego ten polo seu himno e pola súa patria, aínda que ás veces non comprendemos que ese amor non acabe de materializarse politicamente.
Xa era unha persoa de avanzada idade. Como diría el xa ía para os “noventa e dous invernos”, e nos últimos anos as súas condicións de vida estaban bastante limitadas polos problemas de saúde. Custa, con todo, reprimir as bagoas que agroman espontaneamente ao pensar nos moitos momentos vividos ao seu carón. Momentos de esmorga polas tabernas de Cuntis sempre coas gaitas ao lombo; nas viaxes a algunha romaría; nos desprazamentos ao Rosal, para facerlle algunha encarga ao amigo artesán Alfonso Castro (que adoitaba sacar unas garrafas de viño da súa casa para animar o encontro); ou a Pazos de Borbén onde o camarada, tamén gaiteiro e artesán, Xoaquín Míguez, O Xocas (que nunca deixaba de sacar o seu viño máis selecto nin de encetar o mellor xamón); ou á sé da Universidade Popular de Vigo onde sempre éramos recibidos con verdadeira paixón polo seu gran amigo de vello, Antón Corral.
Viaxes nos que nunca pisábamos a autoestrada. Patelas odiaba as autoestradas, pois non lle permitían facer as paradas de rigor, cada dez ou quince quilómetros, para tomarlle unha cunca. Pois aínda que tamén adoitabamos parar a xantar en Portugal na Adega de Joao, ou nalgunha taberna en Arcade, Patelas non era home de moito comer. Neste sentido recordamos frases súas tan emblemáticas como a de “eu non son home de moegha que son de canle” en alusións ás partes do muíño por onde entran os elementos sólidos e líquidos, ou parodiando a relixión, pola que nunca tivo unha gran estima, “é que eu son corpo di-vino”.
Era Patelas un home de frases feitas, pero feitas por el. "Deber é de caballeros, e non paghar, de xente honrada", dicía coa súa característica cadencia pícara. Cando o topábamos pola rúa ou na súa casa, e lle preguntábamos como andaba, sempre respostaba retranqueiro “ben... pero con jota”. E ao recordarlle que xa ía vello para algunhas cousas retrucaba “oes, e que rabia dá”.
Da súa teima por dignificar o labor do gaiteiro proviñan locucións como a de que “canto máis se aghacha un, máis se lle ve o cu”, coa que censuraba a aqueles gaiteiros que ían actuar por unha cantidade que el consideraba indigna, "antes que iso é mellor ir de balde". E aínda que no propio local de ensaio nunca ocultaba o seu enfado cando as gaitas non afinaban como era debido, ou non lle dábamos o aire propio a cada peza, nunca marchaba até que a cousa soaba ben, despedíndose de cote con palabras de alento: “Veña rapaces, ánimo, valor e medo”, para concluír cando xa se estaba alongando de nós: “A vella vaise”...
Agora si que se nos foi de verdade.
|
|
|
|
|
| Suso Vaamonde. Amil no corazón |
|
.jpg) Os setenta e o boom da canción protesta galega
A miña primeira toma de contacto coa música de Suso Vaamonde tivo lugar aló polo ano 1976 nun daqueles festivais folk que se celebraban por aquel entón en diversos puntos do país. Creo que a primeira vez que presenciei unha actuación súa en directo foi na Estrada, nun concerto celebrado na praia fluvial do río Liñares. Voltaría a velo de novo en breve, nunha actuación en Campo Lameiro, no festival folk da Festa dos Mozos, onde actuou a carón de Fuxan os Ventos e Amancio Prada. Axiña me fixen asiduo daquel tipo de conclaves nos que o elemento musical convivía forzosamente co elemento social, nuns intres en que, aínda que xa morrera o ditador, ficaban por acadar una restra de obxectivos, tanto no plano político e social como desde o punto de vista do proceso de desenvolvemento nacional de Galiza. A amnistía para os presos políticos, a liberdade de expresión, a legalización de todos os partidos políticos, o dereito das persoas e dos pobos a decidiren o seu destino…, todo iso sintetizado nunha frase que coreábamos ao aire con paixón unha e outra vez naqueles concertos: «Galiza ceibe, poder popular».
Eran os tempos de boom da denominada canción protesta. Tratábase de empregar a música como medio natural para achegarse ao pobo, denunciar a situación opresiva á que estaba sometido e transmitirlle a mensaxe da necesidade da emancipación nacional e social do país, frente ao fascismo, frente ao caciquismo e o centralismo reseso ao que estaba sometida a nosa clase traballadora (especialmente os labregos), e que tanto danaron o noso progreso e a nosa autoestima.
Esta práctica musical non era unha novidade en Galiza. Viña duns anos atrás. Comezárana un grupo de rapaces, de cantautores organizados no seo da denominada Nova Canción Galega, que axían nos últimos anos do franquismo (1968-1974) máis ben como colectivo que a nivel individual, a pesar de que entre eles había músicos cunha pegada tan singular como a de Benedicto, Miro Casabella, Xoán Rubia, Emilio Cao, Bibiano, Xavier del Valle, Xerardo Moscoso, Vicente Araguas… De facto nos seus concertos en ocasións nin aparecían os nomes dos cantautores nos cartaces anunciadores, nos que figuraban necesariamente como Voces Ceibes; intérpretes que actuaban especialmente en círculos universitarios esquerdistas e nacionalistas, e aos que eu coñecería despois, escoitando aqueles cassettes que se seguían vendendo moito, mesmo despois de retirárense do panorama musical. Convén valorar o que a este respecto dicía o propio Benedicto en xuño de 2007: «A defensa do colectivo pasaba a constituír ou prevalecer sobre a do individual e os valores sobre os que queríamos construír a nova sociedade estaban cimentados na solidariedade».
Un grupo que marcou toda unha época e que chegou a contar co seu propio himno, que era cantado en ocasións no remate dos festivais, e que non era outro que a versión galega do «We shall overcome» que popularizara naqueles tempos Joan Baez :
Venceremos nós,
venceremos nós,
algún día venceremos,
dende o fondo da noite
dime o corazón
que algún día venceremos.
Collidos das mans,
collidos das mans,
coas mans de todos faremos
un camiño na noite,
dime o corazón
que algún día venceremos.
Nós non temos medo,
nós non temos medo,
nós non temos medo hoxe,
dende o fondo da noite
dime o corazón
que algún día venceremos.
Ademais destas reivindicacións de carácter xenérico, por dicilo dalgunha maneira, influíron no xurdir e na difusión deste música combativa algúns episodios concretos que xa entraron a formar parte da historia recente das aldraxes de que foi obxecto a nosa terra: as Celulosas, o conflito das Encrobas no 74, a nuclear de Xove (1977), o encoro de Castrelo de Miño, a recuperación dos montes en Man Común… Unha época socialmente moi conflitiva que alumeou a aparición de personaxes míticos, entre os cales sobresaíu dun xeito especial Moncho Valcarce, o crego das Encrobas, símbolo da resistencia e da defensa infatigábel da Terra.
O Suso, un mozo cargado de inquedanzas que polos comezos dos setenta andaba argallando grupos de tendencia roqueira, axiña se incorpora ao proxecto de Voces Ceibes, e será considerado un membro máis desta xeración. Trátase dun fenómeno non exento da influencias da enorme dimensión que a nivel internacional estaba a acadar a música de autor, entre cuxos intérpretes máis destacados podemos subliñar a Joan Baez, Bob Dylan, José Afonso, Serrat, Raimón, Labordeta, Lluis Llach… En Galiza a pesar de que no 74 podemos considerar rematado o fenómeno denominado Voces Ceibes, prodúcese unha arremuda que comeza a estenderse polo país dando lugar á aparición de voces tan emblemáticas como a de Pilocha, Batallán, María Manuela, Amancio Prada ou grupos como Fuxan os Ventos, Saraibas, Xocaloma... Un proceso no que inflúe dun xeito especial o éxito do disco en catalán con música con contido político, moita dela clandestina, na que o máis importante era o texto, mais sobre todo a lingua en que este estaba vertido. Mesmo músicos como Emilio Cao, aínda que non tiñan letras de carácter comprometido ou interveniente, facían patria á súa maneira simplemente coa súa teima de recuperación e dignificación da música galega, ás veces apostando por unha liña de evolución e reformulación da música tradicional, e facéndoo na nosa propia lingua, o que por si mesmo significaba un acto de afirmación patriótica.
Algo similar, aínda que dentro do panorama do pop e a un nivel que sobrepasou todo tipo de expectativas, sucedeu con fenómenos como o de Andrés do Barro, quen a pesar de cantar en galego conseguía a nivel estatal un éxito sen precedentes tanto do punto de vista discográfico como a nivel televisivo e radiofónico; moi por riba do que acadaba, por exemplo, Pucho Boedo, que xa levaba difundindo a nosas músicas desde finais dos anos 50. Perante a dimensión que estaba a acadar a difusión da música galega comézase a producir a entrada oportunista neste terreo de cantantes como María Ostiz, en clave unicamente de recreación folklórica, e Juan Pardo, que pon música a poemas comprometidos dalgúns dos nosos máis destacados poetas.
Con todo, os atrancos eran moitos, especialmente os motivados pola ausencia de liberdade de expresión, o que facía que antes dun festival as letras que se ían cantar tivesen que pasar pola peneira do censor e, en caso de incumprimento das súas indicacións, había que aterse ás consecuencias penais derivadas. De todos xeitos a asfixia liberticida agudizaba o enxeño e así chegaban a usarse socorridos recursos como o de deformar algunhas palabras. Foron soados, por exemplo, berros como o de «abaixo a dentadura», co que todos entendían sen que se dixese explicitamente «abaixo a ditadura». Todo partiu da letra de «Can de palleiro» de Bibiano, que na versión escrita enviada á censura dicía: «A túa forte dentadura/ virase abaixo, abaixo a dentadura.» Mais era difícil de controlar se na actuación en directo se cantaba así ou na versión orixinal; e desde logo o público cantaba esta última. Mais xa Benedicto con anterioridade usara esta estratexia na interpretación do poema de Celso Emilio «Carta a Fuco Buxán», que orixinariamente dicía: «Fuco Buxan, non sintes que na Iberia/ feden a podre os homes e as paisaxes?» e que el mudaba na versión enviada ao censor por: «Fuco Buxán non sintes que en Liberia/ feden a podre os homes e as paisaxes»
Algo similar fixo Miro Casabella no romance dedicado ao encoro de Castrelo de Miño (Ourense), que tamén foi cantado por Suso Vaamonde. En lugar de mencionar directamente ao Conde de Fenosa cantaban: «Hastra que chegou un día/ nunha mañá moi fermosa/ en que chegou a Castrelo/ o conde señor Famosa».
Outra maña semellante era a que usaba Suso na súa célebre estrofa: «Cando me falan de España/ sempre teño una disputa/ que se España é miña nai/ eu son un fillo de puta.» El calaba a última locución, deixando que fora o público quen a coreara a viva voz. Con todo, de pouco lle serviu a astucia en xuño de 1979 naquel soado festival antinuclear en Pontevedra, pois foi acusado de inxurias á patria con publicidade e condenado, en novembro de1980, a seis anos e un día de prisión, sentencia que o levaría padecer o exilio forzoso (en Londres, Alemaña e Venezuela) e posteriormente á cadea.
A etapa venezuelana foi tamén a pesar das circunstancias moi importante no seu percorrido vital. Pois alá tomou contacto coa Irmandade Galega, que o recibiu e tratou con moito agarimo. Como recompensa a este trato Suso fixo un traballo cultural formidábel e totalmente desinteresado no seo da institución, na que achegou as súas ideas, colaborou nas distintas actividades, compuxo cancións xunto con algúns dos membros da Irmandade afeccionados á música galega, aprendeulle a tocar a guitarra a algúns cativos e participou en múltiples concertos nos arredor de tres anos que permaneceu no país caribeño. Alí fixo novas amizades que perdurarían no tempo, e ademais tomou contacto de novo con algúns amigos da infancia como Ramiro Núñez, de Amil, que levaba anos emigrado, ou con Antonio Ruibal, da Bouza (Moraña), ademais dalgunhas outras persoas procedentes de Pontevedra e doutros puntos do país. En 1984 regresa á Galiza nun momento en que se estaban a revisar causas de carácter político. Foi indultado non sen antes pasar unha tempada na cadea. Ao pouco ofrecerá un recital solidario no penal de Ourense dedicado aos que foran os seus compañeiros de prisión durante 46 longos días. Algo que non chegaría a repetir sería a polémica estrofa que deu lugar á súa causa xudicial, aínda que nunca se mostraría arrepentido de tela cantado:
«Vale a pena arriscarse aínda que sexan cincuenta anos de cadea se fas as cousas con honestidade. Eu concretamente xa son dez anos de historia, dez anos de atrancos, dez anos de represión. Ao facer unha canción deste tipo xa sabía que ía haber problemas. Hai quen di que xa non fai falta cantar así en Galiza, pero para min estamos igual que antes, as miñas ideas, polo que se ve, seguen estando prohibidas. Moitas veces non podes falar como queres, pero falar hai que falar e demostrar, entre outras cousas, que aquí non hai liberdade de expresión»
Polos anos 80 entramos nunha etapa de desprestixio da música galega, con campañas guindadas a nivel institucional e desde os medios de comunicación. Quen non recorda o famoso lema da TVG que dicía: «Deixémonos de gaitas» e mostrábamos un mozo cunha guitarra eléctrica que arredaba de si unha gaita con desdén, algo que amolou profundamente a diversos colectivos de música tradicional do país. Eran os tempos da chamada «movida», nos que Madrid presentábasenos como a Meca da modernidade e os grupos que comezaban a se pór de moda, foran ou non madrileños, apostaban por unha estética urbana que repudiaba todo signo de galeguidade. Lembremos aquel slogan viguista que dicía: «Madrid se escribe con V de Vigo», no que se recalcaba en negriña o tramo central da letra M, que se vía como un V. Os que coñecemos o Vigo daquel momento ben lembramos como foron pechando a maior parte das emblemáticas tascas da zona de viños do Berbés, onde tantas veces puidemos escoitar aos membros de A Roda e ao propio Suso Vaamonde cando andaban de esmorga. No seu lugar abríronse locais modernos, decorados, por certo, con moi mal gusto, nos que en vez da típica cunca de viño do Ribeiro, servían aqueles combinados a base de cava e quen sabe que máis, ao que denominaban coa snob cualificación de cup.
As arelas de entrar en Europa tíñannos absorbido o cerebro até o punto de renegar completamente de todos os nosos sinais de identidade, esquecéndonos quizais da lección maxistral que antano nos deran os membros da xeración Nós, que consideraban preciso ter unha singularidade para poder pasar a formar parte da colectividade, e necesario ser nacionalista para poder, sen papanatismos, acadar o verdadeiro internacionalismo. Mais por fortuna non foi máis que unha etapa efémera da nosa historia recente e un síntoma máis do autoodio que sempre caracterizou a Galiza como país colonizado.
A situación non comezará a superarse até a aparición de novas xeracións de músicos galegos, de entre os que compre destacar a Milladoiro. De novo nacía un movemento de rescate da nosa tradición. Neste caso habería que encadrala na eclosión da chamada «música celta», terminoloxía que pretendía acabar co rexeitamento que producía a identificación de gaita e folclore con atraso e ruralismo, a base de ollar cara a culturas nas que a gaita era un orgullo nacional. Ademais, o fenómeno panceltista era percibido como unha porta aberta a unha música de masas lexitimamente gorentosa para os artistas con certa ambición. Este tipo e manifestacións xa proviñan de anos atrás, pois desde o 1978 xa se viña celebrando o festival intercéltico de Ortigueira e desde o 80 o de Pardiñas (Guitiriz). Nacía, sen embargo, este movemento cunha eiva importante, a ausencia da voz e por tanto da mensaxe directa. Con todo cómpre dicir que a pesar de que a música era exclusivamente instrumental, todo tipo de comunicación co público facíase en galego, non faltando nunca as arengas de tipo reivindicativo.
Unha vida de coherencia
Se hai una cousa que singulariza especialmente a Suso Vaamonde entre os seus compañeiros de xeración é que el nunca mudou. Continuou na mesma loita, co mesmo tipo de música e co mesmo tipo de letras.
Non flirteou nunca co poder e sempre participou desinteresadamente en canto certame solidario era requirida a súa presenza, fose por motivos ecolóxicos, de afirmación nacional, culturais, laborais: desde as Encrobas até o movemento veciñal de oposición ao encoro do Umia, pasando polo soado concerto en solidariedade cos traballadores de Astano celebrado en Ferrol en 1985, do que aqueles obreiros desazados, como consecuencia dunha reconversión brutal levada a cabo polo goberno de Felipe González e que se cebou especialmente con Galiza, gardan un fondo recordo e do que, por fortuna, aínda podemos ver as imaxes en internet. No mesmo sentido poderiamos enumerar centos de concertos como o levado a cabo en setembro de 1986 en homenaxe as vítimas do franquismo no templo de Debod en Madrid, a actuación na homenaxe aos militantes galeguistas da II República en Redondela (23/7/1996), a actuación en homenaxe ao 60 aniversario do asasinato de Johan Carballeira en Bueu (no que participaron Cáccamo, Bernardino Graña e Anxo Angueira), o concerto na Ferrería de Pontevedra contra as Celulosas en 1991, o Festival Pro-Cuba en Pontevedra en 1995, a actuación en Merza pola retirada da liña de alta tensión, o concerto celebrado en 1998 pola recuperación da Carballeira de San Xusto que fora usurpada pola Igrexa aos veciños.
Participa tamén nos actos levados a cabo na sé da Fundación Neira Vilas en Gres e, como non podía ser doutra maneira, na homenaxe que Vila de Cruces tributa ao seu amigo e autor das Memorias dun neno labrego en 1999. Tamén participa na homenaxe que lle brindou a ASPG a Manuel María na Coruña no teatro Rosalía de Castro en 1995. Alí cantou a coro «O cuco», xunto con María Manuela e A Quenlla.
Foron frecuentes as xiras polos centros galegos, como a que realizou en 1989 por Suíza (Zurich, Lousanne, Xenebra), recuncando en 1991 (Aarau, Xenebra e Lucerna) e en 1999 percorrendo distintos lugares de Suíza e Alemaña (Xenebra, Lousanne, Bassel, Colonia, Hamburgo…). A súa irmandade cos máis febles tena amosado en concertos como o celebrado en 1985 en beneficio da ONCE, e no Concerto no Festival de Auxilia «Asociación para a promoción social e cultural de diminuídos físicos» de Lugo do ano 1997.
A súa paixón polos nenos é outra constante que se repite ao longo dos anos. De todos é sabido que o seu tema máis emblemático e repetido é precisamente unha canción infantil, «O cuco». Ademais ten feito moitas actuacións para os máis pequenos, sendo asiduo das festas de Infantilandia en Ponteareas e chegando a cantar vestido de Papá Noel en Nadal de 1990 nunha gravación en Porriño para o programa infantil da TVG Tarde Taina, do que era coguionista Afonso Álvarez Caccamo.
No campo do nacionalismo é ben coñecido por todos o seu labor como comunicador, activista e axitador. Suso, ademais de cantar participa como poñente nunha mesa redonda con Santiago Jaureguizar e Xurxo Souto nos actos das III Xornadas de nacionalismo en Lugo celebradas en 1996. Mais sempre foi, no seu interior, un rapaz novo. De aí que a súa conexión co galeguismo organizado fose maior coa organización xuvenil Galiza Nova que co propio BNG. Non hai máis que fixarse na multitude de actos desta organización nos que toma parte, como na «Campaña pola lingua» no Odeón Café Teatro de Vigo (1995), o concerto celebrado no mesmo ano na Praza do Correxidor en Ourense, a 2ª Arenga da Mocidade en Compostela no 1997, a carón dos seus amigos de A Quenlla, a actuación na Praza de San Martiño en Ourense na Noite de Irmandade en 1997, e como colofón a participación como padriño do 1º Encontro da Mocidade organizado por Galiza Nova en Celanova.
Toda unha xeira de solidariedade que en 1999 sería correspondida co grandioso homenaxe a Suso en Salvaterra nun acto celebrado pola Sociedade Cultural e Desportiva do Condado. Alí xa se sabía que padecía un cancro. Congregáronse arredor de tres mil asistentes que puideron escoitar a música fraternal de artistas galegos como: A Quenlla, Muxicas, Bieito Romero (Luar na Lubre), Emilio Cao, Uxía Senlle, Tino Baz, Saraibas, Cantareiras do Berbés, María Manuela, A Roda. Treixadura... Suso Vaamonde tamén subiu moi emocionado ao palco para asegurar que entre todos conseguirían matar o «becho».
Teimou sempre no combate por mudar un mundo do que non gostaba, no que continuaba a existir a censura, aínda que se mostrara ataviada coas sedutoras roupaxes da democracia burguesa. Algúns daqueles mozos e mozas que andaran envoltos naquelas combativas xeracións de músicos e nas súas leas remataron lexitimamente recollendo os trebellos e marchando para casa. Outros continuaron á súa maneira e abandonaron o principio de que a música había ser en galego e con contido abertamente social. Mesmo houbo quen axiña mudou completamente de ideoloxía e se soubo adaptar, como os camaleóns, ás novas circunstancias que ofrecían cómodas prebendas a cambio da renuncia, aberta ou encuberta, aos ideais que defendían anos atrás.
As cousas a Suso, aínda que sobreviviu musicalmente a Voces Ceibes, a Fuxan os Ventos e a case todos aqueles grupos que funcionaban nos anos setenta, non lle foron demasiado ben, pois tivo que pagar un alto prezo pola súa actitude coherente. Seguiu compondo, actuando tanto con temas novos como con algún dos de sempre, e ademais rematou conseguindo fundar en 1997 o seu propio selo discográfico, Producións Trebón, co cal impulsou distintos grupos galegos e bandas de música populares. Perante o baleiro de que foi obxecto por parte do sistema, polos medios de comunicación e por algún dos antigos compañeiros de batalla, procurou camiños alternativos. Así, co obxectivo de chegar ao público máis novo, explorou o campo da música enfocada cara os cativos. E non resultou algo artificial pois a temática infantil xa aparecía nalgúns dos seus temas máis emblemáticos como pode ser «O cuco». Ademais sempre gostou de estar rodeado de rapaces, e así nas súas actuacións adoitaba convidar a subir ao escenario aos nenos que andaban brincando por alí para que cantaran cando el. Buscou mercado discográfico nos expositores de bares e gasolineiras, e non só por razóns de índole económica, senón tamén na procura dunha verdadeira difusión popular da música galega e dos versos dos nosos poetas. Un xeito de distribución comercial cuestionado por moitos músicos, mais cun rendemento que, ao seu xeito de ver, non obtería nas escasísimas tendas de música das cidades galegas, que ademais, na súa opinión, eran núcleos demasiado reducidos, fechados, selectivos e pequeno-burgueses. De todo o proceso de produción e comercialización encargábase el mesmo, que andaba sempre coa súa maletiña dun lado para outro, traballando dun xeito especialmente intenso no Nadal e no verán, que tal como subliñaba era o tempo en que viñan de ferias os nosos emigrantes que gostaban de volver marchar cargados cun feixe de discos galegos.
Chegou a reeditar un álbum con temas de Voces Ceibes, que causou o enfado dalgún dos seus membros, o que deu lugar a unha absurda denuncia polos dereitos de autor que conlevou a retirada do disco do mercado. Un proceder, ao meu modo de ver, ilóxico e inxusto, especialmente se temos en conta a situación pola que pasaba o cantante.
En relación a esta mudanza da que falábamos poden ser bastante ilustrativas as palabras de Bibiano Morón nun artigo, integramente en castelán, que publicou con motivo da morte de Suso:
«(…) Más tarde la vida nos alejó aunque los dos vivíamos en Vigo. El se movía por el Casco Vello y yo por los centros por donde la estética comenzaba a cambiar con la movida. Yo dejé de ser cantautor para ser empresario y entonces pusimos entre ambos más kilómetros por medio. La política nos alejó porque el era un radical, un rebelde, y yo un independiente y un empresario.»
O amigo na memoria
Tiven a fortuna de contar coa amizade de Suso durante os seus últimos anos. Aló polos finais da década dos 80 estiven falando con el nunha das derradeiras edicións do festival folk da Festa dos Mozos de Campo Lameiro na que, se non recordo mal, actuou a carón de Saraibas e Xocaloma. Acababa de baixar do escenario e tivemos unha breve conversa sobre unha peza que acababa de presentar nun aceno un tanto experimental. Tratábase dunha canción que criticaba indirectamente a actitude do BNG por xurar a Constitución, cedendo ás pouco democráticas presións das curias autonómicas que, no seu afán de afogar o nacionalismo improvisando xurisprudencia sobre a marcha, intimidaban aos nacionalistas coa expulsión dos deputados da organización, se non xuraban un texto regulamentar co que non estaban de acordo por non responder ás aspiracións de Galiza como nación. E nin sequera lles valía que usasen o enunciado: «Xuro por imperativo legal». A decisión fora difícil e Suso sabíao, por iso foi das poucas veces en que o vin dubidoso, e de feito creo que foi a única vez que cantou esta peza, que nunca chegaría a gravar e que dicía algo así como: «Hainos que acatan a Constitución/ nós, non.»
En anos posteriores temos compartido escenario no festival que se celebraba en Amil na véspera do día da Festa do Porquiño á Brasa, na que eu participei como gaiteiro do grupo tradicional Verbo Xido.
En febreiro de 1992 coincidín con el nun festival que organizaba a Universidade de Vigo no Campus pontevedrés e no que eu actuaba coa recentemente creada Quinta Feira. Nesta xeira xa falamos máis devagar, chegándome a propor un proxecto discográfico para Quinta Feira, que rematamos absurdamente por non aceptar por non coincidir nos criterios de distribución; pois non estábamos de acordo con que o disco, ou máis ben a cassette, se vendese polas gasolineiras. Con todo o que si aceptei eu a nivel individual foi colaborar como zanfonista nun dos seus traballos. Participando así no disco titulado As palabras dos galegos (1998), acompañándoo nun tema que presenta baixo o título «Romance de cego», que non é outro que o mítico romance do encoro de Castrelo de Miño.
Os reencontros eran continuos. Así cadramos nalgún concerto solidario, daqueles nos que se participaba desinteresadamente, como no festival antiempacadora en Vilaboa ou nalgunha actividade da plataforma antiencoro de Caldas, Cuntis e Moraña. No 1999, con motivo da concesión do Día das Letras Galegas a Blanco Torres, voltamos traballar xuntos. Concretamente paseille os textos para o seu disco Cousas da Lúa, no que musicaba versos do poeta cuntiense asasinado no 36, que axiña cantaría ao vivo en maio de 1999 en Cuntis con motivo do Día das Letras Galegas. Nestes intres ademais de sacar á luz o seu propio traballo discográfico sobre Blanco Torres tamén desenvolveu un papel esencial para animar ao cantante cuntiense Manoele a tomar a decisión de editar o que sería o seu primeiro traballo discográfico Orballo, no que pon música a varias composicións integradas no poemario Orballo da media noite.
Por este tempo víamonos a cotío tanto no seu piso en Chapela, no que temos pasado bos momentos de música e conversa, como na miña casa en Cuntis, onde paraba sempre que lle cadraba, e sempre me viña coa súa lideira da necesidade de coñecer e empregar os recursos que a informática ofrecía no terreo musical. De feito sempre me instalaba algún programa no ordenador que eu nunca chegaba a utilizar.
Amil no corazón
Moraña foi un Concello ao que sempre lle tivo un apego especial. Foron moitas as actuacións que ten feito en distintas parroquias, de entre as que cómpre destacar a de Amil, onde ten actuado nos anos setenta na Rapa das Bestas, e nun festival folk reivindicativo que se celebrara con ocasión da Festa do Arrieiro na súa primeira edición, aló polo ano 75 e no que compartira escenario con outro músico do momento chamado Buxán. Fora un festival que acabara cunha gran polémica xa que houbo quen se sentiu ofendido polo seu carácter político, xa que abondaron as arengas nacionalistas e os mozos andaban a ondear bandeiras galegas coa estrela vermella, e sobre todo polo seu ton anticlerical, que amolou especialmente a algúns cregos indignados por terse celebrado a actividade na carballeira da capela, propiedade da Igrexa. O certo é que, por este ou por outro motivo, o festival non se voltou celebrar en anos sucesivos.
Tamén ten actuado en distintas ocasións na Festa do Carneiro ao Espeto e na do Porquiño á Brasa de Amil, así como en San Martiño, acompañado do grupo A Roda, xunto co seu irmán Luís, contratados polo activo teleclub do que xa se ten tratado nesta revista6. Ten cantado ademais na propia capital municipal, por exemplo nos xa mencionados actos antiencoro ou na festa de xubilación do seu amigo, e compadre dos seus pais, Xosé Eiras, que creo que foi a derradeira actuación que fixo neste concello.
Suso nacera en Regodobargo en decembro de 1950, onde a súa nai, Araceli, exercía como mestra. A familia desprazouse para Amil en setembro de 1.957 (cando aínda Suso non cumprira os 7 anos), pois nese ano a súa nai obtivo o destino como mestra nesta parroquia, a onde chegará preñada do seu sétimo fillo. Segundo testemuña da familia, a causa principal da partida de Regodobargo fora a saúde de Luís, o quinto fillo da mestra, que padecía fortes pulmonías, e ao que nada favorecían os duros accesos da aldea, estreitos e angostos sendeiros de monte polos que se transitaba con moito esforzo e dificultade. En Amil foi onde verdadeiramente se criaron el e os seus seis irmáns, pois permanecen na parroquia morañesa até o ano 1964. Quixera reproducir a impresión que a primeira casa de Amil produciu na familia. Segundo Senén Vaamonde, irmán do cantante:
«Chega Araceli á súa nova casa. Pareceralle un palacio. A casa érguese sobre vigas e baixo ela hai cuadras baleiras, aparellos de labranza e un pozo. Á casa éntrase por unha ringleira de escaleiras. O oco destas serviralle de corte ao porco. Entras e á dereita unha pequena cociña, nun recanto unha porta de madeira dálle acceso a un cuartucho pequeno que contén un altiño contra o fondo feito de madeira e cun buraco no medio. E o váter que verte o que recibe na baleira corte.
Frente a porta de entrada un habitáculo cheo de mesas con dous tinteiros de louza branca en cada unha, e un encerado na parede. Noutra parede hai unha porta que dá acceso ao dormitorio da mestra.
Xa visitamos a casa enteira. Nese cuarto apáñase Araceli para meter dúas camas matrimoniais, un berce, un armario e unha mesiña. Unha cama é para os pais e a outra para os fillos.
Frente á casa hai un monte comunal. A casa está nun barrio alto, o barrio da Torre. Nos piñeiros do monte vai a familia tendendo a roupa e gastando bromas, moito ría o noso pai cando nos asustabamos coa cabaza cunha vela dentro que el nos colocara.»
Posteriormente múdanse á nova casa-escola que foi emprazada no campo da Chan, a carón da carballeira dos Milagres, unha casa máis moderna, espazosa, aquelada e con mais comodidades para dar acubillo a unha familia tan numerosa.
«(…) Araceli entra feliz no seu novo palacio. Á casa accédese por detrás directamente á cociña, e por diante a unha pequena entrada. De frente hai unha pequena saliña cunha mesa camilla no centro e cadeiras arredor. Sete fillos arredor dela escoitan a radio mentres arranxa a roupa da casa. Á esquerda topamos o comedor da casa. Dende el tamén se accede á cociña e a un pequeno corredor que dá entrada a tres dormitorios e un baño con lavabo, váter e ducha.»
Nestes anos debeu ser cando se comezou a fraguar a consciencia galeguista do futuro cantautor que, por máis empeño que puña a nai en evitalo, só falaba en galego. Suso vaise vivir á cidade de Pontevedra co pai que traballa alí, e matricúlase no colexio Sagrado Corazón «onde lle obrigarán a falar a lingua do imperio». Con todo a familia permanece xunta os fins de semana, nas vacacións e sempre que poden, facendo os desprazamentos a Amil no coche de liña de Manolo Garrido.
O que máis lembra a familia desta etapa de Suso son as carreiras polo monte ou polas corredoiras para ir buscar o leite a casa dos veciños, e as típicas actividades e xogos de aldea nos que se manifesta un rapaz que presenta semellanzas co Balbino das Memorias dun neno labrego, con cuxa lectura tanto gozará anos despois:
«(…)Visitando todas as casas da aldea no día da mallada. Montando a cabalo polos camiños de Amil. Xogando ao futbolín na tenda-bar de Marcial, baixando a escalinata da chan. Axudando a montar a carpa do circo diante da escola. Rastrexando o campo da chan despois da festa para atopar cartos e cousas perdidas. Saltando os muros do campo da Chan, baixando do monte nun carro enriba dos toxos, acompañando aos amigos que levaban as vacas a pacer nos campos, rubindo polos cereixos e as figueiras, collendo uvas das parras, facendo bonecas coa espiga do millo, quitándolle ovos ás galiñas, botándolle de comer ao porco, xogando ao balón cos amigos, bebendo na fonte dos Milagres, tocando as campás da igrexa, levando o estandarte na procesión, de monaguillo con D. José (Tío Pepito na familia), comendo ao meu carón na mesa, de troula na festa dos Milagres, abrindo os regalos de reis, xogando coa nova cociñiña eléctrica que queimamos xa no primeiro día. Daba igual, para nós quedábanos sempre ben a comidiña.
Unha bromiña, unha vez xogando ás casiñas os irmáns e nenos e nenas da aldea faciamos empanada con terra. E os nenos metéronnos no medio un lagarto vivo. Os berros das nenas ao abrilo para facer que se comía foi tan estrondoso como as risas dos nenos. Suso fora o que maquinara a idea.»
Marchou de Amil para Vigo cando xa era un adolescente de 15 anos, mais durante anos seguiría indo pasar tempadas na parroquia morañesa. Durante moitos anos van ir convidados á casa de Lola da Bouza. Alí irán sempre na primeira quincena de setembro para acudir á festa dos Milagres, á que Suso nunca faltaba.
Unha noite de esmorga. O reencontro coas raíces
Un momento que recordo dun xeito moi especial foi unha noite na que eu estaba na casa e me chamou por teléfono desde o bar Júcar de Cuntis, para que baixara a tomar un viño e botar unha parrafada. Cando cheguei estaba a falar co veterano militante nacionalista Manolo Fernández (O Perruqueiro). Traía as probas dun disco de temática infantil que estaba a elaborar: Rapaces, rapazas e rapazadas (1997), e pediunos, tanto a Manolo como a min, que lle procuráramos fotos dos nosos fillos para a portada. Manolo deulle unha fotografía familiar, na que aparecían os fillos e a dona, finada había pouco. Eu deille unha foto de carné do meu fillo que levaba na carteira. E é que desde que levaba o seu propio selo discográfico non paraba de editar traballos, dada a súa capacidade para compor:
«Son autodidacta, póñome diante do poema e el mesmo me pide a música, xa que unha das vantaxes do idioma galego é que xa el che dá a música».
Axiña me indicou as súas intencións. Quería ir a Amil, unha parroquia na que vivira durante a infancia e da que tiña moitas lembranzas. Agora que xa levaba tempo sen ir, entráralle a nostalxia e quería reencontrarse con vellos amigos e coñecidos, mais non lle apetecía ir só. Eu, que tamén tiven una infancia itinerante debido á profesión do meu pai, axiña o entendín. Supoño que sentiría algo similar por Amil ao que eu por Navia de Suarna. Fronte a esa visión de persoa loitadora e dura, Suso adoitaba mostrar con frecuencia o seu carácter fráxil e romántico, así como algunhas debilidades incomprensíbeis nunha persoa de mundo como el, máis propias dun rapaz; daquel rapaz que andaba a choutar polas corredoiras de Amil. Ben recordo telo amoestado como a un neno en máis dunha ocasión pola súa teima serodia de malgastar o diñeiro nas máquinas comecartos dos bares, coidando quizais que as podía enganar.
E fomos cara o reencontro. Recordo que de camiño regaloume unha cassette titulada Loitando, que fora gravada furtivamente en Barcelona, nos últimos anos do franquismo, nun estudio de gravación clandestino chamado Iberia Cultura. Este traballo gravárao en tempo real e sen ningún tipo de trebello que facilitase ou mellorase o resultado final. Nel topamos un Suso cunha voz moi moza cantando temas como: Spritoal, Miserere, A paz, Loitando, A derradeira vontade de Fuco Buxán, O dedo na chaga, Compañeiros, En corso, Romance de cego, Uah, Os labregos e Co pan de cada día. Un agasallo que aínda gardo como un pequeno tesouro.
Unha vez en Amil, visitamos a casa de Agustina, no lugar da Torre, que nun tempo fora escola e a casa onde vivira coa súa familia, por certo, unha moi boa casa labrega. Alí Agustina, a súa filla e o xenro convidáronos a un viño cun pouco xamón a carón da lareira, e Suso gozou moito da conversa, na que, como non podía ser doutra maneira, saíron a relucir unha chea de pequenas historias da infancia, coas que se divertiu como un meniño. Despois fomos á taberna de Marcial, onde foi recibido con moito agarimo tanto por Marcial e a súa muller como por algúns clientes cos que demoramos até altas horas charlando e baixando uns vasos de viño de máis. O fillo de Marcial, Marcelo, fora un bo amigo da infancia, con el fumara o seu primeiro cigarro e pasou moi bos momentos. Outros bos amigos foran o tamén morañés Antonio Ruibal e o Amilense Ramiro Núñez, cos que contactara de novo en Venezuela, como xa comentei, e cos que continuou relacionándose até os últimos momentos, especialmente con Ramiro que tiña un bar en Pontevedra, na zona de Balaídos, que se chamaba O Cequeril, no que Suso ten pasado bos momentos de conversa, e do que foi cliente habitual até os seus últimos momentos.
Creo lembrar que desde a taberna de Marcial chamou polo móbil á súa compañeira Yuli para dicirlle que non se preocupara, que chegaba a casa nunha horiña. Ela ben sabía como eran as horas de Suso e axiña debeu entender que a cousa ía demorarse un bo treito, como de costume. As historias da infancia rememoradas no local voltaban a encher de alborozo ao cantor, que pasou uns momentos inesquecíbeis.
A derradeira batalla
Debeu ser aló polo mes de setembro de 1999. Chamei por teléfono a Suso para ver se me podía pór en contacto coas rapazas do grupo Ávalon, que tiñan gravado algunha cousa con el, para ver se lles interesaba actuar no Magosto Folk en Cuntis. Contestoume cunha voz moi aguda e fráxil, que nada tiña que ver coa voz notabelmente grave que o caracterizaba.
- Ti non es Suso, pásame con el e déixate de caralladas.
- Si que son, oh! O que pasa é que me están dando unhas sesións de quimio que me deixan escarallado.--e perante a miña lóxica sorpresa e preocupación, axiña engadiu con seguridade:
- Mais non te preocupes que imos saír adiante.
Foi a derradeira vez que falei con el. A pesar de que seguiu loitando e de que contou coa apoio dos amigos e de grande parte dos músicos galegos, cinco meses despois presenciei o espallamento das súas cinzas no río Oitavén, en Regodobargo, no concello de Pontecaldelas, onde nacera 49 anos antes. Foi sen dúbida a velada necrolóxica máis emotiva que presenciei. As cancións do cantor de Regodobargo e de Amil soaban con inquedante tristura nas voces de moitos dos que foran compañeiros de ruta nas xeiras musicais ao longo dos anos.
Coda
No lugar onde as súas cinsas foron esparexidas foi colocada unha placa conmemorativa. Tamén en distintas cidades e vilas, como Vigo, Chapela (Redondela) e Salvaterra o seu nome figura en letras de molde no rueiro.
O Concello de Moraña ten por norma non outorgar o nome de rúas e prazas a ningún persoeiro, e unicamente distinguilas facendo uso dos numerais. Creo que mesmo respectando, que non compartindo, que se actúe seguindo este criterio, non se acaba de entender que a estas alturas Moraña, e especialmente Amil, non teña dedicado algún tipo de recoñecemento a este persoeiro esencial da cultura galega. Por iso aproveito desde estas páxinas para pedir en nome do colectivo que elabora esta revista que se repare dunha vez esta eiva, ben sexa coa instalación dun busto na parroquia de Amil ou calquera alternativa que pareza pertinente para lembrar a relación que o uniu con estas terras polas que tanto ten brincado de rapaz «a persoa máis representativa na historia da música do noso país», segundo as palabras do poeta Manuel María.
|
|
|
|
|
| A rapa das bestas de Couselo |
|
 Quen lles diría a aqueles galegos que durante a Idade de Bronce (3500 a. C.- 1000 d. C.) andaban choutando entre as manadas de bestas salvaxes para domalas na busca dun medio de transporte e un compañeiro de fatigas en distintos labores, que moitos séculos despois os seus esforzos se converterían nun espectáculo de masas e un reencontro coas tradicións para o lecer do pobo e o estudo de etnógrafos e historiadores.
Os Curros ou Rapas das Bestas son festas rituais que se celebran no verán, cunha arraigada tradición en Galiza, que consisten en marcar a lume e rapar as crinas dos cabalos e o pelo do rabo. Isto lévase a cabo nuns recintos, chamados curros, feitos de madeira para a ocasión ou de pedra, nos que se encerra os animais.
Previamente e ao abrente prodúcese a saída dos gandeiros, veciños e turistas cara ao monte onde se xuntan as greas de cabalos e procédese á baixada das bestas e ao seu peche no curro. Neste contexto e despois da retirada dos poldros (que normalmente é realizada por nenos para inicialos no ritual) a outro recinto para evitar que se manquen, os denominados popularmente como agarradores ou aloitadores, normalmente mozos novos e fortes, teñen que reducir o animal coas mans espidas, sen ningún tipo de aparello, forcexando con el de xeito violento até tombalo e inmobilizalo perante a atenta ollada de numeroso público. Pasada a festa ten lugar a solta das bestas na que os animais son devoltos ao monte até o seguinte ano.
De todos os curros que se celebran no noso país o máis coñecido é o de Sabucedo, no veciño concello da Estrada. Durante tres días (os primeiros sábado, domingo e luns do mes de xullo) ten lugar a rapa e o marcado a ferro das bestas que non o estiveran xa. Un rito ancestral que acabou convertido nun concorrido espectáculo que lle valeu ser declarado festexo de interese turístico internacional pola UNESCO.
Mais tamén nos topamos con curros importantes noutras localidades galegas das provincias de Pontevedra, A Coruña e Lugo, pois en Ourense están totalmente perdidas. Cumpriría mencionar curros como o da Capelada (Cedeira), As Cañizadas (Pobra do Caramiñal), Candaoso (Viveiro), Campo do Oso (Mondoñedo), San Cibrao (Gondomar), Monte Castelo (Cotobade), Mougás (Oia), O Galiñeiro (Gondomar), Paradanta (A Cañiza), Domaio (Moaña)..., ou en lugares máis próximos como o mencionado de Sabucedo ou o de Amil, no concello de Moraña.
Mais na contorna do espectáculo foise creando unha verdadeira festa na que nunca falta a comida e a bebida ao aire libre, a música, os bailes tradicionais, os vendedores ambulantes, os postos de polbo e as tendas de campaña nas que a mocidade se instala para convivir e divertirse durante todo o tempo que dura o evento…
A rapa de Couselo. Orixe e medios
Na orixe da Rapa de Couselo topamos un feito que curiosamente foi un dos motivos centrais do seu nacemento, o surximento dun problema cos lindes do monte entre as parroquias de Couselo (Cuntis) e a de Requián (A Estrada). Para solucionar o problema, a Comunidade de Montes de Couselo pediu unha subvención para pechar o monte. Cercáronse 254 hectáreas e mercáronse vinte bestas que se ceibaron. Construíronse cinco accesos con pasos canadenses (que para os profanos na materia temos que aclarar que se trata de entradas que teñen no chan tubos cilíndricos de aceiro galvanizado que non están fixos e xiran ao pisalos, isto fai que as bestas non saian do terreo e ao mesmo tempo que se poida pasar a pé ou en vehículos). Construíuse tamén xa no primeiro ano un espazoso campo da festa nunha zona chan e abondosa en auga despois de limpar ben a maleza e cortar as árbores. Sementouse con Festuca que é unha herba resistente que a penas esixe mantemento e é ideal para este tipo de espazos. Posteriormente construíuse o primeiro curro que tempo despois sería substituído por outro máis aquelado.
Nos anos sucesivos introducíronse melloras como foi a construción dunha manga de saneamento na que se sanea e desparasita o gando e se sulfata para evitar no posíbel a presencia das molestas moscas dos cabalos.
A festa subvencionase a través da Comisión de Montes, coa venda de lotaría, camisetas e o sorteo dun poldro, que ten lugar durante os días que dura o evento. A asistencia ao curro é gratuíta. Canto ás axudas institucionais unicamente contan cunha achega económica da Deputación Provincial e o apoio do concello no que atinxe a maquinaria, arranxo da pista que vai desde a aldea ao curro, transporte das gradas e recollida do lixo.
A idea naceu no seo da Comunidade de Montes, dun grupo de veciños da parroquia, fundamentalmente de Manuel Vázquez Sanmartín e o apoio entusiasta doutros veciños especialmente Antonio Martínez Vázquez, Manuel Aboy Paz e Suso Fojo Fresco. Eles e outros que se foron incorporando están conseguindo sacar adiante unha iniciativa que mellora de ano en ano e acada cada vez unha maior afluencia.
Hoxe contan con tres manadas que suman un total de oitenta cabezas. Algúns dos animais pertencen a particulares (unicamente teñen dereito a ter cabalos soltos os veciños da parroquia e nun número máximo de dez por comuneiro) e o resto son da propia Comunidade de Montes. A día de hoxe están a levar a cabo a tramitación para crear a Asociación Monte Xesteiras, para facilitar o seu labor especialmente no que atinxe ao tema das subvencións. En calquera caso están a elaborar os estatutos e en breve designaran os cargos directivos.
Penso que compre considerar e apoiar o labor que está a facer a comisión que ademais de pasar todos os traballos propios da organización do evento téñense que enfrontar a outros problemas como o dos lumes, que por certo ao ser a rapa no mes de agosto supóñenlle problemas de prevención, especialmente debido a que moita xente queda a dormir en tenda de campaña e o campo da festa está moi internado no monte, a catro quilómetros da aldea. Soamente piden que se lle faciliten as cousas, contar cun vehículo de extinción de incendios, dispoñer de servicios de aseo para os concorrentes e cun grupo de Protección Civil, algo que non lles pode ofertar neste momento o Concello de Cuntis porque non o ten, aínda que en ocasións teñen ido os da Estrada. Teñamos en conta que no Curro poden producirse feridos e a necesidade dunha ambulancia é case esencial. De momento houbo sempre sorte e aínda que se teñen producido mazaduras e mesmo mordeduras a cousa nunca foi a maiores.
Outro inconveniente co que contan durante todo o ano é a presenza dos lobos que algúns anos acaban con boa parte dos poldros, para os que o feito de que o monte esté cercado non resulta de moita axuda pois termina sendo o lugar idóneo para acurralalos e matalos.
A festa
A pesar de que o presuposto é bastante axustado a día de hoxe o festexo dura tres días, de venres a domingo contando cunha degustación xa o primeiro día que é cando se instalan os mozos e mozas nas primeiras tendas de campaña. Ao día seguinte mesmo ten lugar unha verbena pola noite con orquestras. Tamén contan con grupos de gaitas e charangas que amenizan o encontro durante o día e fan un pasarrúas pola aldea. Ao mediodía o lugar énchese de familias e grupos de amigos que van gozar dun xantar campestre coa comida e bebida que levan da casa (aínda que algúns ásana alí mesmo) ou comprando polbo, pan e viño no posto (o poldro sérvese de balde). E por suposto cómpre falar do espectáculo da rapa para o que xa se conta con expertos aloitadores que son os que verdadeiramente teñen a forza, a maña e a experiencia necesaria, polo que se evita a entrada no curro de persoas pouco prudentes que poderían resultar mancados. E precisamente na experiencia radica conseguir reducir o animal facéndolle o menor dano posíbel. Se algunha vez hai que darlle un golpe unicamente debe ser para reprender a algún animal que ten tendencia a querer morder ou patear aos mozos. Certo é que en ocasións algúns aloitadores adoitan montar no lombo do animal e darlle sopapos sempre nunha das caras mentres outro o colle polo rabo até que o animal aparbea de tanto xirar e faise doado o labor de tombalo. O importante é non deixarse levar pola subida de adrenalina e ser honestos na loita.
Terminada a rapa subástase un poldro, que en caso de tocarlle a alguén da aldea acostuma a deixarse no monte despois de marcalo, e logo en caso de que haxa demanda tamén se pode levar a cabo a compra-venda dalgún poldro.
O ambiente é moi familiar e distendido e desde logo animamos a todos os cuntienses e aos non cuntienses a asistir en próximas convocatorias, pois pasarán de seguro unha boa xornada festiva, disfrutarán dun espectáculo étnico milenario e contribuirán a que a nosa rapa sexa un atractivo turístico máis dos que ten o concello.
Ecoloxía e futuro
Todos somos conscientes da desfeita ecolóxica que supoñen os incendios que ano tras ano devastan os nosos montes e tamén sabemos da influencia negativa que ten neste e noutros aspectos o estado de abandono en que temos as nosas toxeiras hoxe que ninguén as limpa. A incorporación do cabalo ao monte, ademais de todas as vantaxes expostas até aquí (diversión, gastronomía, tradición, conservación da nosa raza cabalar, encontro e labor conxunto da comunidade rural...), ten a vantaxe de que o animal encárgase de facer a limpeza que noutros tempos facían os nosos labregos. A Comunidade de Montes de Couselo é consciente disto e por iso teñen pensado ir incrementando o número de cabezas na medida das posibilidades e ademais xa están a estudar a posibilidade de pedir axudas para soltar vacas das razas caldelá ou cachena, que son razas autóctonas e moi resistentes que xa se están a estender por toda a xeografía galega grazas ás axudas institucionais, pois estaban practicamente desaparecidas.
|
|
|
|
|
| …está ouveando un lobo! |
|
 Naquelas longas noites de inverno nunca faltaba quen contara algún conto de lobos a carón da lareira ou na taberna, cando quedaba un pequeno faladoiro de esmorgantes tomándolle a arrancadeira, engaiolados polas palabras dalgún acreditado veciño que, co seu enxeño natural para adobialos con elementos tirados do seu maxín e usando o ton máis acaído en cada intre, despregaba os seus dotes literarios e escénicos. Contos que en ocasións facían tremer de medo aos máis afoutos mozos das nosas aldeas de regreso aos seus lugares. E é que este animal sempre estivo envolto nunha nebulosa de lenda que acaroaba o esoterismo.
Na Galiza rural non era raro que, de cando en vez, algún cazador aparecese cun lobo morto e llo entregase aos rapaces. Para estes era unha verdadeira festa. Levábano polas aldeas colgado dun pau para que os veciños, sempre temerosos deste mítico animal que lles causaba tantas baixas na facenda, recompensasen aos rapaces só polo feito de constatar que nalgunha manda da contorna xa había un exemplar menos. Todos os labregos teñen escoitado algunha vez cun pavor irracional o queixoso ouveo do lobo que literalmente pon os pelos de punta. E era precisamente esta circunstancia a que facía que, ao tratarse dun lobo, os paisanos foran máis xenerosos que cando era un agudo raposo o que ía pendurado na vara, pois de todos é sabido que aínda que o golpe xeraba importantes danos nos seus corrais, carecía daquela aura de misterio que tanto desacougaba ás nosas xentes.
Unha vez que os rapaces lle tiñan tirado proveito no seu territorio, o cadáver era cedido aos rillotes doutra zona para que fixeran o propio; arremuda que se repetía unha e outra vez até que o corpo estaba practicamente putrefacto. A xente seguía pagando igual, a pesar de que todos eran plenamente conscientes da argucia, mais non ousaban eludir a súa achega, quizá debido a algún tipo de superstición que se escapa ao entendemento.
Lembro ter visto portar deste xeito algún raposo, mais só unha vez tiven esta experiencia cun lobo. Baixárono dun Land Rober que viña das montañas dos Ancares, creo que da zona do Restelo, onde fora atropelado, e quizais o feito de non ter sido apresado por un ousado cazador lle quitara un pouco de mérito ao asunto. Era un exemplar novo, aínda cativo, e isto tampouco axudaba demasiado, xa que lle restaba unha boa dose de suspense. Mesmo inspiraba certa mágoa e tenrura.
Para os nosos labregos a palabra lobo é sinónimo de medo, de aí ditos tan populares como o de “verlle as orellas ao lobo”, ou o facto de asustar os nenos con expresións como “que vén o lobo!”, tomada, claro está, do ilustrativo conto do pastor mentireiro. Aínda que este xa sería un tema para tratar á parte, o do lobo nas nosas fábulas e contos, nos que adoita presentársenos como un animal parvo que sempre remata sendo burlado ou abatido, como pode ser o caso de contos tan difundidos por toda Europa: Carapuchiña vermella, Os sete cabritos, Os tres porquiños…, que presentan unha estrutura semellante na narrativa popular galega, pois unicamente na fantasía somos quen de tomar a brincadeira un tema tan arrepiante e envolto nas lúgubres tebras do enigma.
E, falando de contos de lobos, dificilmente podería rispar a alusión a unha teimosa lembranza da primeira infancia. Vivíamos daquela na Poboa de Navia de Suarna, na casa de Féliz, na que convivíamos as dúas familias como se fósemos unha soa. Constantino Bértolo, Tino de Féliz entre nós, adoitaba vir ao noso cuarto a arrolarnos con algún relato paveiro, con frecuencia arremedando algún conto tradicional, co que escachábamos co riso. De entre eles lembro dun xeito especial o de Carapuchiña feroz e o lobo vermello, no que a doce e inocente meniña era unha personaxe perversa e aleivosa que amolaba ao bondadoso lobo. Na mesma liña pois da popular canción de Paco Ibáñez que dicía (se se me permite a adaptación ao galego): “Érase unha vez un lobo boíño/ao que maltrataban todos os añiños”. E aínda non acabara de entender de todo o asunto cando polos comezos da década de 1970 o propio Tino tivo que estar agochado unha tempada na nosa casa polas leas da súa militancia política alá en Madrid. Estaba a fuxir tamén dun lobo, do máis insaciábel de todos. Daquela besta que axiña tinxiría o chan de vermello co sangue de Amador Rei e Daniel Niebla, co de Baena e Sánchez Bravo ou co de Ramón Reboiras. Pobre lobo, que ningunha culpa ten dese vezo sinistro que o ser humano ten de seu para a crueldade, e que xermolou, como poucas veces o fixera, no ben estercado eixido do fascismo franquista. Mais ese é o tributo que comporta ser o símbolo vivinte do propio terror. Así será difundido por voz do bo amigo Suso Vaamonde nos versos de Darío Xohán Cabana cando fala da “escuridá que nos deixou a historia de tres anos de guerra en que os lobos mataron a luz e libertá”, ou de Celso Emilio: “Detrais de cada home/ está ouveando un lobo. /Un lobo que te come/ e ten comesto o povo”.
En boa parte da mitoloxía popular galega o animal confúndese cun ente que tamén ten un aquel de ser humano. E non só me refiro ás terroríficas historias, tan divulgadas no noso imaxinario popular, de lobishomes, ou persoas posuídas por un maleficio, que nos días de lúa chea se transforman en lobos e vense inducidos a cometer os lances máis sanguentos que se poidan imaxinar, algúns dos cales chegaron a ser cantados en feiras e romarías polos nosos cegos trobeiros. Mesmo nas historias reais que relatan aqueles que algunha vez toparon con el no monte, en plena noite, a presenza do lobo está sempre asolagada de misterio, probabelmente provocado polos delirios que causa o propio medo, así como polo inevitábel condicionante da mitoloxía. Podemos entrar nun estado de hipnotismo que nos fai perder a fala, ficar inmóbiles, coa boca enxoita e incapaces de fuxir nin de facerlle fronte. O único que o pode escorrentar é o lume. O lobo teme o lume igual que o vampiro os crucifixos. Mais cando queremos prender o misto, o tremor e a torpeza non nos deixan e, de conseguilo, un misterioso viruxe asolágao axiña.
En ocasións a súa presenza non ten unha verdadeira entidade física. É o lobo que marcha silandeiro cando nós na noite pecha, acompañándonos até a nosa casa, a certa distancia, só achegándose de cando en vez, mais sen que os arrepíos nos deixen ollar para el máis que de esguello. Ao outro día non somos quen de certificar que houbo tal presenza, pois unicamente evocamos o brillo de dous pequenos luceiros que identificamos cos ollos gazos da fera.
No noso imaxinario popular a súa figura está ateigada de riscos humanos e, con frecuencia, de matices femininos. Algunhas historias testemuñan como o bravo animal, despois de ser eliminado dun certeiro tiro na testa, perdía a súa forma, transformándose fugazmente nunha fermosa muller adobiada con peiteado e roupaxes de antano. É como unha pantasma ancestral que regresa entre os humanos, adoptando a forma da fera, para liquidar algunha débeda pendente. E quen de nós ten a conciencia tranquila? E porque non vai ser connosco con quen ten que saldar a conta?
|
|
|
|
|
| As arelas aviatorias de Xan Pombo |
|
 Ben coñecidas son as odiseas de grandes aeronautas que foron construíndo a historia da aviación. Entre eles convén salientar ao santanderino Juan Ignacio Pombo, protagonista en 1935 do primeiro voo entre Santander e México. O seu pai, o tamén aviador Juan Pombo Ibarra, realizara en 1913 o voo entre Santander e Madrid sobrevoando audaz a perigosa cordilleira.
Mais son poucos os que coñecen a fazaña de Xan Pombo, de Cuntis, que ben imitando aos seus homónimos, cos que non o unía ningún tipo de parentesco, ou simplemente para darlle un certo sentido ao seu apelido que fai referencia a unha ave, acometeu unha arriscada empresa que deu moito que falar en Cuntis e os seus arredores, até o punto que foi reflectida polo xornalista Xaime Solá, visitante asiduo da vila balnearia, na súa revista Vida Gallega en 1932.
Era Xan Pombo un personaxe estrafalario, moi culto a pesar de ser labrego, pois chegou a compor varios libros de poemas de temática anticaciquil que permanecen de momento inéditos. Chegou a compartir tribuna con destacados galeguistas e agraristas como Gómez Paratcha, Salgado, Culebras, Castelao, Vilar Ponte, Cabanillas. Era ademais un afervoado republicano. Ben coñecidos eran os seus mitins á saída da misa en Cuntis ou en distintas aldeas do concello, nalgunha das cales tiña un moi numeroso auditorio. O feito de que moitas mulleres asistiran con interese ás súas arengas foi motivo de que algún paisano reprendese ás mozas da aldea cuntiense de Xinzo, considerando que o feito de que na República lles concedesen o dereito a voto, e o de facerlle caso aos discursos de Pombo era algo polo que debían ser consideradas culpábeis do estalido da Guerra Civil.
Pero imos ao caso que nos ocupa, o da fazaña aviatoria. Argallou o noso peculiar personaxe un enxeño consistente nunhas ben amañadas ás de palla coas cales pretendía guindarse desde a chamada Pedra da Aguia, no cume do monte Xesteiras, e conseguir planear até tomar terra con suavidade. Mais, non totalmente convencido de que a cousa funcionase, fíxolle unhas ás iguais ao seu can, para ver que pasaba. O can foi tan torpe que non bateu as ás e meteuse un bo castañazo contra o chan. Non o pensou máis o noso intrépido personaxe e guindouse detrás do animal, e aínda que aletexou canto puido o resultado foi o mesmo.
Desde logo, aínda que de seguro non era un grande coñecedor da mitoloxía da Antiga Grecia, o asunto presenta certas semellanzas co voo levado a cabo por Ícaro, quen consiguira voar cunhas ás feitas de plumas pegadas con cera, achegándose tanto ao sol que se lle derreteu a cera, caiu ao mar e morreu afogado.
O final da aventura de Pombo non foi tan tráxico, pois foise recuperando de vagar das fracturas e magulladuras. Con todo, do que non se puido recuperar nunca foi das súas frustradas arelas voadoras, perdendo para sempre aquel o seu ánimo teimoso e idealista.
|
|
|
|
|
| Manolo o Perruqueiro. A loita pola revolución social |
|
 Quen o diría daquel rapaz ao que mandaban mercar unha botella de auga mineral da marca Fontenova e que reiteradamente lle pedía, en correcto castellano, ao daquela boticario Xosé Rubira: “Don José, deme una botella de Fuentenueva”… Quen diría que chegaría a ser un dos máis teimudos nacionalistas e dos mais afervoados defensores da lingua e a cultura galega que pariu o concello de Cuntis. E é que no franquismo a colonización era tal que se daban as situacións máis absurdas que un se poida imaxinar.
Nacera Manuel Fernández Varela en plena posguerra, concretamente o 27 de Xaneiro de 1943, nun tempo en que a situación do país era verdadeiramente adversa, eran os anos da fame, e de seguro a súa familia como as do resto do país non nadaba precisamente na abundancia.
O seu pai Manuel Fernández Guerra era natural de Guldrigáns, na parroquia cuntiense de Troáns, e fora músico, ao igual que os seus irmáns, nas dúas bandas de música do concello, a da Bragaña e a de Cuntis. A súa nai Xoana Varela era, e segue sendo, do Porto de Gómez, onde naceu o seu único fillo, Manolo, un rapaz moi sociábel, moi integrado na contorna do seu lugar, onde contaba con moitas amizades. Soto, o seu mestre, e algúns familiares estaban empeñados en que fose para mestre de escola, xa que tiña dotes e era un gran amante da lectura, o que en ocasións sendo rapaz lle ten ocasionado máis dunha reprimenda polo gasto de luz que facía. Con todo a súa nai quixo que continuase o seu oficio na perruquería que ela mesma levaba, a coñecida Perruquería Juanita, situada daquela na rúa do Medio, e enviouno a facer un curso á Coruña. Posteriormente, despois de facer o servizo militar en Ferrol, incorporouse no negocio de súa nai, que nun comezo era unha perruquería de mulleres, mais que tan pronto como comezaron a estenderse pola xeografía galega as primeiras perruquerías unisex, como se lles chamaba daquela, comezou a ter algúns clientes varóns; non moitos pois á maioría dáballe vergonza ser acicalado alí entre mulleres.
Mais ademais do seu labor profisional e político, tamén foi sempre un home que gostaba moito de alternar, na taberna, e mesmo aproveitaba calquera ocasión en que non tiña xente no local para tomarlle unha chiquita no Traspaso ou na de Pipas; mesmo hai quen conta que nalgunha ocasión deixou a unha clienta coa cabeza metida no secador e tardou algo máis da conta polo que a topou ao regresar bastante desesperada e enfadada.
O nacionalismo contemporáneo
O renacer organizativo do nacionalismo galego de posguerra non se producirá até inicios da década de 1960 , coa aparición de dúas forzas galeguistas de esquerdas: a Unión do Pobo Galego (de tendencia marxista-leninista) e o Partido Socialista Galego (socialdemócrata; que nada ten que ver co actual PSdeG, sucursal galega do PSOE ).
Mais adiante, xa finado o ditador, vaise formar unha organización frentista cun amplo espectro ideolóxico que lle pode permitir ao nacionalismo a organización de militantes e simpatizantes. Trátase da AN-PG (Asemblea Nacional-Popular Galega), organización de masas e asemblearia con vocación de integrar partidos e persoas sen militancia, buscando a implantación social do nacionalismo de esquerdas. Así nos primeiros comicios a Cortes e nas eleccións municipais da transición topámonos por un lado a plataforma denominada BN-PG (Bloque Nacional-Popular Galego, que se fundou en 1977 e incluía a AN-PG e a UPG) e por outro Unidade Galega, integrada polo PSG, o Partido Galeguista (refundado no 78) e o POG (Partido Obreiro galego, liderado por Camilo Nogueira). Manolo foi un dos primeiros militantes da AN-PG e axiña do BN-PG.
Nas primeiras autonómicas o PSG liderado por X.M. Beiras intégrase cos grupos do BN-PG que obterá tres deputados, aínda que serán expulsados por negárense a xurar a Constitución. Quedando como representante do nacionalismo no parlamento galego Camilo Nogueira, elixido por Esquerda Galega, herdeira do POG. A decisión do BN-PG de asumir catro anos despois o xuramento da constitución baixo a denominación de Bloque Nacionalista Galego foi un dos motivos de que esta organización, con Beiras á cabeza medre de xeito espectacular en eleccións posteriores e en 1995 acabe integrando ao PSG-EG, culminando a tan arelada unión do nacionalismo galego, e tamén, por suposto, do cuntiense.
Manolo presentárase como cabeza de lista polo BN-PG en 1979 como militante que era da UPG e da ANPG, nas que militara de xeito clandestino até 1978, cando son legalizadas estas organizacións. Por certo dun xeito bastante serodio pois por exemplo o Partido Comunista de España levaba na legalidade desde o ano anterior. Entre os seus compañeiros de militancia cumpriría destacar, entre outros, a Dores Rivas Espiño, Manolo Chao, Manuel Núñez Caeiro, Manuel Aboi Paz, Carme de la Torre ou a Xoán Xosé Renda Constenla (de Mesego), xoven morto en accidente cando ía camiño de Mesego nunha malfadada Noiteboa, e de quen xa ten tratado nas páxinas da revista A Taboada o compañeiro Alfonso Magariños . Nunha daquelas famosas purgas internas producidas por diferencias estratéxicas e políticas no seo do partido Manolo queda fóra.
Posteriormente convértese no Secretario Xeral do comité local do PSG-EG (Partido Socialista Galego-Esquerda Galega) de Camilo Nogueira, no que concorre ás seguintes eleccións municipais. Nesta nova xeira os seus compañeiros de viaxe serán Xosé Manuel Padín (que era practicante de Cuntis), Serafín Escariz (hoxe moi activo aínda na política municipal), Xosé Ramón Pintos Cancela, María do Carme de la Torre (a súa dona), David Otero (home da comadroa de Cuntis, naqueles tempos vivían en Cuntis e el era o secretario da Nova Escola Galega), Xosé Luís García Expósito, Magdalena Guimarei, Mario Ximénez Castro, a mestra de Troáns María do Carmo Feáns Suárez...
En 1987 presentan como cabeza de lista a María do Carmo Feáns e a Xesús Campos Suárez (de Portela) de segundo, indo Manolo de número 6. Non obteñen representación. Catro anos despois a candidata será a propia Carme, a súa dona, quen a pesar do duro traballo que realizou non obtivo asento no concello.
Unha vez disolto o PSG-EG, entra como case todos os seus compañeiros, incluído o seu líder nacional Camilo Nogueira, no Bloque Nacionalista Galego que fora fundado en 1982. Entrarían tamén algúns dos militantes do grupo local de Cuntis, entre eles Moncho Pintos, Serafín Escariz… O seu labor na asemblea municipal do partido seguiu a ser moi activo encanto llo permitiu a infame doenza que acabaría coa súa vida.
En eleccións posteriores, xa coa súa organización integrada no BNG non figura xa en ningunha lista pero si o fan por esta organización os seus fillos Diana e Xandre, herdeiros do facho que un día prenderan o seu pai e a súa nai.
No asociacionismo local
Por estes tempos será socio fundador da Asociación Cultural O Baño, que pese á súa corta andaina estivo tutelada nun comezo polo seu inspirador Antonio Paz (máis coñecido como o Comunista), posteriormente ocupan a presidencia primeiro Eduardo Rei, logo Manolo Chao e nos últimos tempos estivo en mans de Manolo o perruqueiro até a súa extinción. A Asociación xurdida sobre 1979, tivo un labor moi intenso. Mercaron as gaitas que despois serían empregadas polo grupo de gaitas do Patelas, quen foi precisamente convencido por Manolo para dirixir a agrupación; montaron un grupo de teatro, crearon unha biblioteca no local no que hoxe está situada a Asociación de Pensionistas. Entre outros membros que lembramos estaría Antonio Lois, Xaime Durán, Suso e María Xosé Fernández...
En 1993 é membro fundador da Asociación de Veciños Vagalume, da que será elixido presidente Xosé Rivas Espiño. Pese á súa corta existencia esta asociación veciñal fixo un notable traballo a prol de Cuntis e chegou a editar o seu propio boletín informativo moi crítico co goberno municipal socialista. Entre outros temas recordar a súa loita por conseguir unha traída de auga digna desde o punto de vista sanitario, a instalación de semáforos no cruce da Palma, a insistente aínda que inútil teima de que se limparan periodicamente os contenedores de lixo para evitar os cheiros, a aceleración dos labores de restauración do Hospitalillo (que logo sería a Casa da Cultura Blanco Torres), arranxo das beirarrúas da vila...
Outra
Con este título xorde en Cuntis en 1986, da man de Manolo, un boletín de política local, órgano do PSG-EG cuntiense, que daquela ten dado moito que falar. Nace en 1986 coa intención de ter un carácter bimensual e ademais sacar algúns números especiais ao longo do ano. Se ben tivo varias interrupcións, o certo é que sacaron unha boa cantidade de números especiais dedicados a algún escritor galego, en especial a aqueles aos que se lle dedicaba o Día das Letras Galegas e outro con motivo da celebración do Día da Patria ou do Día das Letras Galegas, Eleccións Municipais... Destacar os monográficos dedicados a Otero Pedrayo, Celso Emilio Ferreiro, Pimentel, Alexandre Bóveda (con motivo do Día de Galiza Mártir)...
Neste voceiro os editoriais e a maior parte dos titulares eran da súa autoría, mais topamos algúns outros colaboradores como Xosé Manuel Padín Millán (que trata con moita frecuencia temas relacionados coa sanidade local), X. Ramón Pintos, R. A. J. Espiño Cabo (marido da mestra de Troáns que mesmo escribe un bo número de poemas), e mesmo persoas que non mostran a súa identidade e escriben con pseudónimo: Xan Cidadán (ás veces asina como X.C.), o Marqués de Arnois, o Candidato Numero 7...
Resulta curioso o caso do Marqués de Arnois que escribe sempre en castelán desculpándose pola súa falta de dominio do galego mais recalcando sempre o seu fondo galeguismo. A partir da insistencia de Xan Cidadán, en 1989 anímase, no número extra dedicado a Pimentel con motivo do Día das Letras Galegas, a escribir no noso idioma, o que provoca a felicitación explícita de varios dos redactores e o engadido duna nota da redacción: “Haxa festa e contento ¿Por fin o Sr. Marqués anímase a escribir na lingoa nosa!”
Son moitos os traballos reivindicativos referidos ao concello ou ao país. Así topamos a Manolo denunciando os problemas da depuradora municipal, a negativa inicial a súa proposta de poñerlle unha rúa a Castelao, tema polo que abre unha polémica con Juan Seijo que nun pleno fixera algún comentario inicial en contra aínda que finalmente acepta a iniciativa. Canto á política lingüística critica que o noso concello non acudise en 1987 a unha reunión para a defensa do idioma na que si estiveran outros moitos concellos como o de Dodro, Vilaboa, Redondela, Rois, A Rúa, Mugardos, Cervo, Moeche, Ares, A Estrada, Fene, Brión, A Capela, Tui, Ribadavia, Malpica... Critica tamén xa daquela a ausencia dun Plan Xeral de Ordenación Urbana “para que non se permitan aberracións como a das Rúas Novas”. Mentres, Padín queixábase pola falta dun plan de medicina preventiva, a ausencia dunha praza de pediatría ou dunha Casa de Saúde, e Moncho Pintos criticaba con retranca en 1989 o decreto de exención do Galego no ensino como unha verdadeira monstruosidade por discriminar a nosa lingua frente ao español... e noutros traballos realizados con motivo do Día das Letras Galegas reivindicaba o orgullo de sermos galegos por lingua, por historia, por cultura...
Remate
Toda a vitalidade e actividade desta persoa que hoxe tratamos quedou case completamente asulagada en 1997 coa morte de Carme. Coñecéraa en Compostela, onde ía a visitala con frecuencia na súa moto acompañado de Pepe Castro (cuxa moza vivía con Carme). Tiveron sete fillas e un fillo, e era unha parella que andaba moito xuntos tanto no lecer como nas actividades políticas. Ela ademais era unha afanosa membro das ANPAS (Asociación de Nais e Pais de Alumnos/as) do colexio e mesmo ten traballado co Meigallo na preparación do Magosto-Folc. Nunha das edicións comentounos con resignación que fora ao médico e que pensaba que non debía ser cousa boa o que tiña, polo que procuramos animala. Penso que convén lembrar un texto de Carme que apareceu no número extra das eleccións municipais 1991: “Consolidada a democracia formal, agora hai que dar un paso máis cara a democracia real, impedindo que nos quedemos no puro formulismo sen contido. É hora de aplicarlle ás cousas do común unha visión máis realista e moderna”.
Despois da defunción de Carme, Manolo parecía outro home tanto pola ausencia de ánimo como polo aspecto físico avellentado. Se ben é certo que ía mentres puido ás asembleas locais do BNG, e aínda pasaba de cando en vez pola taberna a conversar un pouco, xa non tiña aquela ansia e aquela vitalidade doutros tempos. E foise indo sen queixarse e sen mencionarlle a ninguén o cancro que o ía consumindo día a día. O que fora sempre un home moi recto e esixente na educación das fillas e o fillo, grazas ao cal saíron persoas coherentes, traballadoras e verdadeiramente exemplares, agora que non podía valerse só, contou coa axuda e agarimo que precisaba; quizais para el foi unha morte doce. Como el dicía, xa tiña aos seus encamiñados/as para valerse de seu, e a persoa que máis amou, agardando por el. Do seu pasamento fíxose eco axiña o semanario nacionalista A Nosa Terra:
“Este martes 3 de outubro finou no seu domicilio de Cuntis aos 63 anos de idade o militante nacionalista máis veterano e emblemático deste concello, Manuel Fernández Varela (Manolo o peluqueiro). Foi militante do histórico BN-PG e do PSG-EG, organizacións polas que foi cabeza de lista en distintas eleccións municipais. Fora ademais fundador da Asociación Cultural O Baño e da revista de política local Outra. Nos últimos tempos formaba parte da asemblea local do BNG, na que mantiña unha activa participación até que o cancro, que anos antes lle arrincara covardemente a vida da súa dona, Carme de la Torre, o obrigou a ficar doente na súa casa. Os que o coñeceron non esquecerán a aquel extravagante personaxe fraco de cabelo e barbas longas sempre combativo e sempre fiel voceiro do seu ideario patriótico.”
Na mañá do catro de outubro era soterrado practicamente na intimidade. No funeral (se ben é certo que foi de mañá e en día de semana) había bastante xente nova (sen dúbida amigos das fillas e do fillo) mais non estiveron presentes moitos dos seus veciños e nin sequera a maioría dos camaradas de partido. Non houbo tampouco representación comarcal ou nacional do partido nin institucional. Os poucos compañeiros presentes encargáronse de que o seu cadaleito fose engalanado coa bandeira galega coa estrela vermella, perante a retadora mirada do cura párroco, que en ningún momento pronunciou unha soa palabra na nosa lingua..., na lingua de Manolo o Perruqueiro, con quen Cuntis, o nacionalismo e Galiza están en débeda.
|
|
|
|
|
| Os do monte. Manuel Coto Chan. Por Xoán Carlos Garrido Couceiro |
|
 Por primeira ver reproduzo un artigo que non é da miña autoría, mais que constitúe unha peza importante no que atinxe á represión de republicanos cuntienses, centrada basicamente na figura de Coto Chan, do que xa falei brevemente ao tratar aos fuxidos cuntienses, aínda que coido que é un personaxe que precisaría dun maior extensión. Trátase dun artigo que foi publicado previamente na revista cultural A Taboada (no nº XIII) por un grande investigador e un grande amigo como é X. Carlos Garrido.
Un aviso a tempo fixo que Manuel Coto Chan acordara deixar todo e botarse ao monte. O recado era demasiado claro e contundente e fixo caso del, a diferenza de moitos outros que se confiaron agardando, na seguridade da súa casa, a que pasara o balbordo de primeira hora como acontecera no 34. Así o 22 de xullo do 1936, Coto, deixa aos seus dous fillos e tamén a carnizaría da que é propietario. De feito, ao marchar leva consigo o libro de visitas para a inspección de traballo de dito comercio de carne, no cal vai anotando as reflexións que vai experimentando nesta agre vivencia e que deu en titular Memorias de un proscrito.
Manuel Coto Chan, nace o 19 de novembro de 1896 no lugar do Pazo, parroquia de Couselo e concello de Cuntis. Como moitos outros coetáneos emigra a Arxentina e alí é onde casa con Ramona Abal Martínez (orixinaria de Ribadumia) e teñen, en 1922, o seu primeiro fillo, Gerardo.
No 1926 voltan para Galiza, xa que Ramona viña de poñerse enferma e recomendáronlle os médicos que cambiara de aires. Acordan vir residir á Estrada que, por certo, tiña sona de ser unha vila cun clima moi saudable. Aquí nace no 1928 a súa filla Dolores. Mais no 1932 morre a súa muller Ramona.
Coto, como moitos que viñan da Arxentina, estaba influído polas ideas socialistas, que tanto predicamento tiñan nese país austral. Mais tamén compre constatar que Coto participa como orador na campaña polo Estatuto de xeito moi activo. De feito no 1933 xa o topamos como un dos principais espadas nos diferentes actos que entón se celebraron (Paradela, Berres...) xunto con dirixentes galeguistas como Castro Dono, García Barros, Alfonso Rey, Manuel González, etc.
Desde o punto de vista organizativo temos constancia de que no comezo da República, no 1931, era o presidente efectivo do Partido Republicano-Radical Socialista, e á súa beira atopamos nomes como os de Ramón Fernández Rico (1º Tenente de Alcalde no 36 e que será fusilado o 5 de xuño de 1937) ou Albino Chao, que será un dos seus principais camaradas de combate.
Inicialmente este partido será hexemónico no socialismo estradense. O Partido Republicano Radical Socialista, que era unha escisión do Partido Radical de Lerroux e que contaba como principais líderes a Marcelino Domingo, Álvaro de Albornoz e Felix Gordón de Ordax, tivo moito éxito nas eleccións do 1931, acadando 54 escanos, mais no 1933 obterá só 5. Na Estrada era o partido máis relevante, só na parroquia de Guimarei tiña 46 afiliados.
As continuas escisións desta organización política levarían a algún dos seus membros a filas doutros partidos como o PSOE o PCE, ou ben a manterse fieis aos seus líderes, e ir con Marcelino Domingo cara Izquierda Republicana, ou con Félix Gordón de Ordax, de cara a Unión Republicana. Parece que a traxectoria que trazou Coto desembocou no PSOE, ao cal representará na corporación Estradense, na que será o 2º Tenente de Alcalde e Deputado Provincial na Deputación de Pontevedra.
Coincidindo coa chamada Revolta de Asturias, durante a que se producen simultaneamente diversos actos de protesta na Galiza e concretamente na Estrada, Manuel Coto é acusado de participar nunha sabotaxe á liña telefónica e é condenado a un ano, 8 meses e 21 días de cadea. Foi internado no penal de El Dueso en Santoña. O día 14 de febreiro de 1936, dous días antes do triúnfo da Fronte Popular nas eleccións, foi liberado por ter cumprida a condena, sendo obxecto dun caloroso recibimento popular na Estrada.
O caso é que neste tempo de ausencia lle quitan a carnizaría que tiña na Praza de Abastos e ten que volver comezar de novo.
O 5 de marzo constitúese a xestora municipal, na que el ostenta unha concellaría, e durante un período convulso de 5 meses intervén activamente no goberno municipal.
O 15 de xullo, diante dos rumores que se estendían dun golpe militar, fala co Gobernador Civil, Gonzalo Acosta Pan, quen lle manifesta que o Goberno da República tiña todas as medidas tomadas para facer fronte a calquera continxencia.
Mais o 18 de xullo xa chega a nova do alzamento militar e inmediatamente concorren ao Concello centos de simpatizantes do Fronte Popular, armados en moitos casos de escopetas e pistolas, que se presentan para defenderse dun posible ataque faccioso. Logo de falar co Gobernador, este indica que o fundamental é manter a orde e ordena a detención de todos os «elementos considerados perigosos».
Noméase a Coto Delegado de Orde Pública, e tal como asegura no seu manuscrito xa citado:
«durante esos cuatro días no se ha molestado a ningún vecino de La Estrada, reinó el orden más absoluto y el mayor respeto para todos los ciudadanos sin distinción de matices políticos. Cosa que los fascistas no han hecho con nosotros, como se verá más adelante».
É entón cando Coto, xunto cun compañeiro «inseparable», Manuel Vázquez, acorda marchar a acocharse á zona de Portela (Cuntis), onde tiña as súas raíces e dominaba «o terreo». Mais para ter unha idea do que supuña esta escapada polos montes aos que se obrigou a milleiros de persoas de ben naqueles días, imos reproducir un fragmento do texto do seu puño e letra no que relata a súas vivencias:
«... A los pocos días tuvimos noticias de que yo me hallaba en el bosque, y una noche a las tres de la mañana llegaron tres coches cargados de hombres para capturarme, entonces yo subí al monte alto para ver mejor la maniobra de mis enemigos, en efecto cachearon bien, eran dignos de mejor causa, una vez en el monte, tampoco teníamos que comer, acertó a pasar por allí una sardinera, y le compre unos cuantos «jurelos» y me metí por un cañadón, donde era difícil verme, pero tenía el mismo inconveniente para asarlas, por el humo. Luego me acordé de los esquimales, que según la historia, uno de los alimentos principales de esa raza es el pescado crudo, y como yo tenía mucha hambre, que hacía más de 30 horas que no probara bocado, me resolví a comerlos crudos, comí uno apenas sin masticar porque masticándolos tenían un gusto soso y repugnante, pues no tuve mas remedio que esperar hasta que fuese noche. Los asé con fuego lento, se quemaron un poco pero le saqué la piel y sabían bien: así pasé dos largos días sin tener otro alimento más que aquella docena de jurelos. Ya no sabía mas como hacer, aún me quedaban algunas pesetas ¿Pero como iba hacer yo, que no podía presentarme en ninguna parte, tan perseguido de cerca como estaba? Si salía a comprar me mataban, si no salía me moría de inanición; pues no tenía más que dos caminos, o morir de hambre o volarme la tapa de los sesos; y yo la verdad pena con la vida no tenía, aunque fui hombre poco afortunado en la vida, a los treinta y cuatro años quede viudo con dos criaturas guapas como soles, que los quiero más que las niñas de mis ojos ¡!!Qué pena no puedo verlos, y no tienen amparo de nadie ¡!! ¡Tan soliños pobriños! Subí al monte alto, y sin pensar en comer me puse a mirar para La Estrada, donde estaban mis seres queridos, y me hice la ilusión de que estaba hablando con ellos, que a mi Gerardiño le hablaba como a un hombrecito culto, pues tiene quince años y tres años aprobados de Bachiller, y a mi Loliña, que tiene ocho años la tenía entre mis brazos, y ella me decía. Papaiño ¡!! Mi querido papaiño ¡!! que tienes ¿ porque lloras? No llores que yo te he de querer mucho !!!Toma muchos besiños mi querido papá! ...»
As condicións de vida eran infrahumanas, durmindo entre fentos, ao pairo, sen roupa nin alimento, e a expensas da axuda dos demais que nalgúns casos se comprometían e pagaban coa vida a súa colaboración. Para que fose viable aguantar tanto tempo acochado foi fundamental a axuda das mulleres e no caso de Coto, como veremos, quedará en evidencia na represión que logo de caer el preso se cebará con moitas mulleres da contorna que foron o seu sustento e apoio até o 28 de novembro de 1938, data en que é apresado. En Portela permaneceu oculto algúns días na casa da súa tía Filomena Coto e logo en Couselo na da caseira Francisca Domínguez Boquete. Outra casa na que pernoctou foi a de José Domínguez. Logo estivo algún tempo en Guimarei (A Estrada), onde estaba acochado o seu correlixionario Manuel Vázquez Otero, e finalmente, onde foi capturado, na casa de Hixinio, no lugar de Castro Ramiro, da parroquia estradense da Somoza, onde era atendido pola muller deste, Isaura, e as irmás Berta e Celia.
Case dou anos e medio no monte. Até que un chivatazo puxo en alerta á Falanxe e argallaron a captura de Coto, xunto con outros fuxidos que viñan de axuntarse na parroquia Estradense da Somoza. Hai que lembrar que realmente o obxectivo a bater era un veciño deste lugar que tiña en xaque as partidas falanxistas, o antigo policía municipal, Hixinio Carracedo Ruzo, de 28 anos, que parece ser que trataba de manter organizada unha estrutura de resistencia en toda A Estrada, con enlaces en todas as parroquias. Consérvase mesmo unha acta dunha reunión do Partido Comunista da Estrada do 22 de xullo de 1938 na que se nomean diferentes representantes desta organización que recibe o significativo nome de Comité dos Condenados a Morte.
Certo que había unha grande organización para conseguir manter viva tal cantidade de xente agochada. Mesmo en cada zona había un xeito especial de avisar do perigo, o que daba conta dunha implicación bastante xeneralizada dalgúns núcleos do poboación. En Cuntis falan de que tiñan un asubío especial, en Guimarei, parroquia con máis de 20 fuxidos, era unha leiteira que ía batendo nun cazo, na Somoza, de onde era Hixinio, chamando polas vacas: «Vaca to! Vaca to!». E cada un buscaba un burato onde meterse.
Unha vez que a falanxe ten constancia da presenza dos escapados na casa de Hixinio, móntase unha partida para darlle caza. Logo irían a polos que fixeron posible coa súa colaboración a resistencia dos acochados durante tanto tempo.
A Isaura víñalle de morrer un fillo. As condicións de vida eran tales que non podían gañar o pan para alimentar aos outros dous que lle quedaban e a solidariedade dos seus veciños da Somoza xa non chegaba para máis, polo cal decide pedir axuda e diríxese á vila onde unhas veciñas, dos tempos en que o seu home era policía municipal e residían aquí. Trátase de Laura Porto Mariño, a quen lle pediu 10 pesetas. Laura non dispuña deses cartos que eran administrados polos seus fillos e tampouco quixo comprometelos polo que lle mandou aviso á súa irmá Rosa. Esta enviou pola súa criada dita cantidade e Laura cando recolleu os cartos comentou para quen eran.
O caso é que a criada ao pouco foi despedida por Rosa e foi traballar a casa dun recoñecido falanxista estradense onde comentou o feito («Rosa mandou cartos para os roxos»). O citado falanxista non tardou nada en denunciar o caso no cuartel e foron inmediatamente a prender a Rosa, a quen torturaron a golpes e culatazos nos pés para que confesara o seu crime e o nome de máis membros do chamado «Socorro». Tamén detiveron entón á súa irmá Laura e a María Silva, que era da Somoza e foi a persoa a quen Laura lle pediu que lle levara os cartos a Isaura. Ao fin María non ía ir á Somoza e decidiu enviar o diñeiro por un sobriño que viña ao Instituto. Este foi torturado tamén a pesar de ser un neno. María foi detida cando estaba co seu neno de 8 anos na beirarrúa e alí quedou o rapaz só, nin tempo lle deron a levalo cos seus familiares.
A Garda Civil, cando ten constancia a través dun chivatazo da presenza dos fuxidos, dispón «una batida» na que participan 5 membros da «benemérita» e 26 falanxistas encabezados polo xefe local Felipe Castro. Era o 28 de novembro de 1938.
Ás 7 da mañá chegan á Somoza e rexistran a casa do pai de Hixinio, Antonio Carracedo Sanmartín, e atopan nun cortello, debaixo dunhas táboas, a Manuel Coto Chan e a un mozo de Guimarei que fuxira da fronte e trouxera as armas con el para incorporarse aos do monte. Tratábase de José Silva Rey.
Os detidos son torturados até que recoñecen a presenza de Hixinio na súa casa, mais non o lugar no que se acocha -no interior dun forno- polo que entran nesta a facer un rexistro e cando un dos falanxistas, Ceferino Leis, de alcume Cirilo, revisaba o forno, segundo propia testemuña, observa:
«entre unas piedras le apuntaba el Carracedo con un arma de fuego, en vista de lo cual se tiró al suelo inmediatamente, comenzando el marxista un tiroteo grande de resultas del cual es la lesión que presenta en la pierna derecha que cree sería hecha con una bomba de mano».
O caso é que a casa é rodeada e comeza un desigual combate entre Carracedo e a súa familia contra a partida fascista de máis de trinta homes armados. Hixinio detrás dun colchón, coa axuda da súa muller Isaura que lle cargaba as armas, mantivo a raia aos atacantes, mais o feito de que tivera na casa os seus nenos pequenos que trataron de fuxir polo tellado coa nai, levou a Carracedo a tomar a decisión de saír a campo aberto para atraer a atención sobre del.
Discútese sobre quen abateu a Carracedo pois inicialmente os falanxistas fanfarroneaban e pavonábanse da fazaña. Mais todo apunta a que foi un Garda Civil, Manuel Planas López, quen acertou o primeiro e decisivo tiro. Logo, é ben certo, unha vez no chan os falanxistas saltaron sobre el como alimañas.
Polo que atinxe a Manuel Coto Chan, é exhibido como un trofeo na entrada triunfal que tiveron os falanxistas na vila da Estrada. Fálase de que ía arrastrado, atado ao cabalo dun falanxista. O caso é que o seu estado logo da malleira era moi pouco presentable.
En Cuntis foron detidas Francisca Domínguez Boquete, Benedicta Castro Torrado, Mercedes Castro Torrado e José Domínguez de Couselo e Filomena Coto de Portela. Mais o alcalde manifesta a súa falla de «antecedentes políticos». Na Estrada tamén foron presos a raíz desta acción grande cantidade de mulleres, da cal Isaura Pazos Campos, será a peor parada (condenada a 12 anos e un día de prisión). Outras detidas foron Josefa Campos Plaza, Berta e Celia Carracedo Ruzo, Laura e Rosa Porto Mariño e María Silva Rodríguez.
O 8 de marzo de 1939 é xulgado, cando xa se albisca o remate da guerra co triúnfo favorable aos golpistas, e agárdase certa xenerosidade. O defensor de Coto, o Tenente de Artillaría Felipe Mangas Mateo fai un alegato no que logo de xustificar até o paroxismo o alzamento e a guerra, remata pedindo clemencia.
Reproducimos, para dar conta do delirio no que vivían, o panorama que pintaban en relación ao derrocado Estado Democrático:
«Cuando España, desnuda, martirizada, envilecida y sonrojada era befa y escarnio del mundo, manejada por manos criminales que la vendían a los apetitos vesánicos de Internacionales y Logias, una ola de terror se sembró por los ámbitos de la patria: el honor se motejó de cobardía; la dignidad humana se relajó hasta la bestia; el sentimiento patrio se hundió hasta la prostitución de la idea del deber; la conciencia fué deshauciada por el crimen y las virtudes cardinales de un pueblo soberbio, orgulloso y heroico se relajaron de tal manera que se llegaban a confundir con los pecados capitales de la Teología dogmática».
E nisto chegaron os salvadores. A xuízo de Felipe Manga, non só para rescatala de tan negra paisaxe senón tamén para elevala a un pasado glorioso:
«¿Y esto era España? ¿Y esto podía ser España? ¡La España nacida en la cuna de los Césares, mecida en los mares de la tierra como dueña y señora! ¡La España que frenó el vuelo de las águilas imperiales! ¡Que sembró al mundo sus descubridores de continentes con sus hijos más heroicos!...»
Supoñemos que diante disto os acusados pensarían para si que se así falaba o defensor, como sería o fiscal?
Manuel Coto Chan é condenado a morte, mais finalmente esta condena é conmutada, con data 5 de setembro de 1939, pola de inferior grado, a de reclusión perpetua. De calquera xeito, pódese dicir que estivo no «corredor da morte» durante 6 meses. Nisto quizais influíu o feito de que o seu fillo Gerardo, con 16 anos, se alistara voluntario para ir á fronte un día antes de comezar o xuízo, co fin de salvarlle a vida, tal como lle indicou o militar defensor do seu caso.
Coto, primeiro será confinado no cárcere da Parda en Pontevedra e finalmente no Campamento de Traballadores (Campo de concentración) de Brunete, onde estivo castigado a traballos forzosos, participando na reconstrución do pobo e da estrada que vai até Madrid.
A finais do 1944, Manuel Coto é indultado, posiblemente debido ao seu grave estado de saúde (tuberculose) e as xestións do seu fillo xa licenciado. Ao pouco tempo, o 16 de febreiro de 1946, falece na Estrada, con tan só 50 anos de idade, dos cales 10 pasounos na cadea e 20 na emigración.
|
|
|
|
|
| Alfonso Magariños Sueiro |
|
 Profesor, escritor e historiador nacido en Arcos de Furcos (Cuntis). Licenciado en Xeografía e Historia, Ciencias Sociais e Teoloxía. Foi profesor de Socioloxía na Escola Universitaria de Relacións Laborais en Vigo e profesor de Xeografía e Historia en distintos Institutos da provincia de Pontevedra. Cofundador da revista Encrucillada e colaborador de múltiples publicacións: Berriak, Primera Plana, Grial, Mundo social, Religión y Cultura, Tiempo de Historia y Noticias Obreras, así como nos xornais Teleexpress, Faro de Vigo, El Pueblo Gallego, La Voz de Galicia... Colabora asiduamente na revista cultural A Taboada. Entre as súas obras destacar
-La Iglesia en la Galicia contemporánea: 1931-1936 (en colaboración con Francisco Carballo).
-Quienes somos los gallegos.
-A obra educativa e cultural dos emigrados.
-O monte comunal en Galicia: unha historia de resistencia (en colaboración con outros autores).
-A demografía na Galicia contemporánea 1900-1936.
|
|
|
|
|
| Roberto Blanco Torres. Artigos |
|
ENTRE PARÉNTESIS
Xa eu sabía que ti non eras platoniano, querido Risco, inda que non desconoces o seu valor verdadeiro, intrínseco, pois outro non ten. Platón parece unha cousa vella, porque desde entón xa choveu bastante e o mundo dou moitas voltas, e as cousas novas ao mesmo tempo que nos atraien con máis forza van desplazando as vellas; cousa humán, sin dúbida, que ocurre nas realidades someras de cada día e, de colmo, na mesma recatada e serea esfera do pensamento. Pero nas cousas vellas é cicais onde máis se nutre o pensamento e de onde arrinca con máis intensidade o que a propia personalidade ten de enerxía e de permanencia. Houbo un tempo en que a reacción contra o clasicismo, xa na cencia especulativa ora nas artes, invaden a Europa de tal xeito, que o anticlasicismo chegou a formar escola. Tamén nas ideas hay modas, ou -pra decilo máis acicaladamente- snobismos. Istas modas están circunscritas, naturalmentes, a aquelas zonas dos iniciados no campo das ideoloxías, dos que ollaron un día pró ceo e penduraron o seu esprito na nube errante dunha interrogación e xa endexamais puderon pechar a alma aos acenamentos da metafísica, isa astronomía de pensamento que nos consola do delor de haber nacido. Mais nesas mesmas zonas non ouro todo o que reluma, porque a filosofía ten tamén us traxes de similor e hai quen os axusta cun aire de petronismo de esterior prosopopcia. A través de todas as evoluciós; de todas as formas e de todas as especiosidades; a través de múltiples e novas filosofías, o platonismo terá de cote, eviternanente, un valor de permanencia, de incaducidade, porque esistirá sempre o conflicto entre a idea e a verdade, entre o pensamento e a forma, entre a materia e a "cousa" sensible, é decir, esistirá sempre a inquiedade do home por esplicarse o mundo e as razós derradeiras da vida, dando voltas ao redor do "fenómeno", mais sin estricar endexamais o "nóumeno". Platón é a verdade sensible, a única verdade que nos é doado conocer, e todo o que se soupo desde il non añadiu, neste senso, un ápice ao conocimento humano. Platón é a idea, a idea pura, que é a verdade subxetiva, independente das formas e das consecuencias pragmatistas, que non poden ter nunca un puro valor filosófico. No fondo de todas as especulaciós abstractas aparecerá sempre Platón. Onte, hoxe e mañán ...
UNHA CONFERENCIA DE UNAMUNO
Don Miguel de Unamuno dou unha conferenza no Ateneo Mercantil de Valencia sóbor da autonomía. Como sempre, dixo nesa conferenza moitas cousas coesa orixinalidade que a pirmeira condición do seu pensamento, inquedo e paradoxico a cotío.
Temos de facerlle ao siñore Unamuno algúns reparos, anque desde logo respetemos o seu dereito a falar dunha maneira cuasi indiscutibre, sin coidar que as cousas teñen dúas caras e que cómpre ollalas detenidamente e sin présas. Como queira que na defensa dos nosos ideás non prestamos belixerancia a toda cras de persoas, pois de facelo tiñan estas que pórse á outura duns motivos que non entenden, e ademais obrigaríannos a baixar a un terreo de simprezas que deixamos ás mentalidades burguesas e xuizosas cheas de senso común, nesta ocasión temos de falar dabondo. Canto máis outos voan os pensamentos do contrario, en millores condiciós se nos oferce a polémica.
* * *
O siñore Unamuno, ao falar da autonomía de Cataluña, pronúnciase sóbor todo contra o uso da lingua catalana, tema no que máis se afinca, como si unha xenreira especial contra o idioma en que tantas fondas e nobres causas esquirbeu Maragall levárao a poñerse nunha actitude recalcitrante respeito ás libertades da nazón irmán. E todo se lle volve falar do idioma hespañol, do idioma comercial, da lingoa na que teñen que falar os que trafiquen mercantilmente con países extranxeiros: "Yo, que vengo a hablaros -dice- lo hago en castellano, porque es la lengua con que podeis conquistar al mundo". Este imperialismo de derradeira hora, nun cerebro de tan anchas circunvoluciós como o do siñore Unamuno, henos supetamete istrano. Esa frase de conquerir o mundo co castelán, repítea o mestre da xeneración do noventa e oito no desenrolo da súa peroración. ¡Conquerir o Mundo! Pro ¿que mundo siñore Unamuno, imos a conquerire? Xa sei que, ao decir eso, olla pró mundo americano, hispanoamericano millor dito. ¿E pra que conquerilo? Eu penso que sóbor de todo debéramos nós, os hespañoles, conquerirnos a nós mesmos, antes de desenrolar unha acción de conquerimento espritoal prá que non estamos preparados, porque Hespaña vén durmindo ao marxe dos problemas máis urxentes e transcendentaes do mundo dende fai longos anos non quer saír da súa preguiza sinón pra organizar xuntas patrióticas contra un separatismo patriótico e vital e botarse ás ruas con pendóns tarareando a marcha de Cádiz e gritando que vivan os mortos, os que están mortos de todos os xeitos, nas concencias craras, no tempo e no espazo. Di tamén o siñore Unamuno que os gallegos emigrados que fundan (?) en Galicia teñen encarregado que non se adeprenda nas escolas o idioma da terra. Non hay semellante cousa; informaron mal ao esgrevio esquirtor vasco. Ademais, o uso da lingua gallega entros gallegos non escruye o aprendemento da fala castelán: só un factor da concencia gallega, por estar máis preto da nosa estructura íntema; e porque así terían máis eficencia de expresión as cousas pensadas en gallego. Doutra maneira non somos unha cousa nin outra nin acabamos endexainais de descobrinos, de encontrarnos a nós mesmos.
Argumentareille, inda máis, ad hominem ao siñore Unamuno: Os hespañoles emigrados na América, por moito que falen castelán, non terán de facer conquerimentos de ningún xénero; polo contrario, eles, por non teren persoalidade, son os pirmeiros conqueridos, absorbidos por outro esprito e outras formas sociaes. En lugar de ir a "conquistar", siñore Unamuno, son "conquistados".
Os que enxergamos a conservazón do noso idioma non predicarnos a excrusividade. O que ocurre é que, antes de ser outra cousa, arelamos ser nós: pasar do simpre ao composto. Neste caso a Natureza non pode ter saltos. E sóbor todo, xa que de fóra non vén a nosa redenzón, desexamos nós traela sin que ninguén teña dereito a poñernos pechos no camino. Unha das razóns máis poderosas dos nazonalismos ibéricos militantes é non querer quedar á zaga dos demais pobos do mundo, levar propiamente o ritmo dos adiantos universales, e non querer seguir xunguidos ao carro dun Estado hético e ineficente que, por moito que se chame "símbolo de unidade", (unha unidade crebada de feito e que, despois de todo, non quer decir nada), non debe, non pode facer morrer a quen quer vivir, a quen sinte pulos de progreso e de forteza. Xa estamos fartos de ser rabo dun pobre can hortelán, que non come e, o que e pior, non deixa comer aos que teñen fame de vida. Contra esa infamia repersentada por un fato de políticos que perpetúan no solar de Iberia o cinismo, a desaprensión e o fracaso, en quen se axunta a iñorancia, a cativez y a ousadía, érguense os espritos nobres, as almas alumeadas polo destelo do ben y os pobos conscentes. E non vai botar man de rechinchíns patrióticos e sentimentalisinos de vellas histericosas.
Unamuno di que xa se crebou a unidade. Non. A unidade está rota fai tempo, pro era unha rotura pasiva, que ahora trócase nunha actividade que fará forte e fecunda a crebadura. ¿Dende cando houbo realmente en Hespaña unha unidade espritoal, de intereses ou de outro calquera xeito?
Como a montana non ven a nós, porque diante se pon Hespaña, nos queremos ir á montana, y esta actitude salvará todas as terras do chan ibérico.
¡Conquerir o mundo! O mundo conquírese con esprito e con vountades libres -nun fondo senso de libertades, con almas ateigadas de vida e outras espranzas, non con verbas valeiras nin barullos de patriotismo africán.
¿Non será millor que Hespaña se conquira antes a si mesma?...
EN TORNO AL DÍA DE GALICIA
Transcurrió el Día de Galicia, y no transcurrió en vano. Adviértase claramente que la conciencia regional, bajo la advocación del signo izquierdista, comienza a despertar ostensiblemente de su secular marasmo. Las reivindicaciones galleguistas- bandera hasta hace poco de una minoría selecta- van infiltrándose en las masas y haciendo nacer en ellas nuevos y salvadores núcleos. Mas a medida que el tiempo pasa, la realidad de cada día acusa con dramática insistencia la falta de limpieza y claridad que se respira en el ámbito total de nuestra política. Si la idea que motiva estas líneas no percute en nuestro país con la vibración amplia e intensa que merece, la culpa sólo es imputable a que la mayor parte de las facciones políticas están bajo la férula del oportunismo y la cuquería.
Como los que condicionan la vida de muchos de los partidos- soi disant- de izquierdas están por modo exclusivo atentos al logro de sus personales provechos, buscan deliberadamente la turbiedad y confusión para no comprometer nada y enmascarar sus bajos propósitos. Todos lanzan como señuelo la tímida bandera de una autonomía que no sienten. Pero lo lanzan , no con carácter de consignas concretas, no bajo la forma de compromisos efectivos inmediatos, sino como un vago deseo que, si para algo sirve, es para desdibujar los contornos de la idea y sembrar el escepticismo entre las gentes. En una palabra, existe un abismo entre lo ofrecido en determinados manifiestos y programas y la actuación de los hombres que los redactan. Aparte el Partido Galeguista e Izquierda Republicana no hay nadie que realice cotidianamente una labor viva y franca cerca del pueblo. La actuación de muchos hombres y partidos es una suerte de coquetería. Se ofrecen de una manera huidiza a la autonomía y dan tiempo al tiempo para salir con la suya.
¿Cómo obviar este gravísimo inconveniente? Entendemos que la única fórmula eficaz es continuar con desvelo la marcha emprendida, elaborar aquellas consignas que la realidad de cada instante nos plantee, y señalar sin vacilaciones a aquellos que, teniendo la autonomía en su programa, se opongan a ella con su conducta diaria. La fidelidad al espíritu que informó las Constituyentes, reclama inexorablemente la aceptación de la estructuración regional autonómica. Los tibios o remisos están, pues, incursos en pecado de anti-revolucionarismo. ¿Qué hubiera sido de la República sin el baluarte de Cataluña? Los republicanos gallegos tienen el deber de alzar una fortaleza del Régimen en esta punta de España. Mas hasta ahora, los más de ellos realizan lo contrario de lo que debieran hacer para conseguirlo. ¿Por qué? Por falta de ética, por carencia de fé liberal y democrática. Y también por exceso de cuquería.
Va a sonar la hora de enrolarse en un mismo afán. Pronto nos veremos forzados a dictar consignas concretas. Nosotros no vacilaremos en poner en la picota a los que intenten traicionarlas o servirse de ellas para sus particulares provechos. Es más, comenzaremos a cumplir este deber desde hoy mismo.
Por todo lo que va dicho. Por causa de los tibios, de los frigios y de los vividores de la política, el Día de Galicia no fue lo que debió ser en esta coyuntura tan decisiva para el Régimen.
CASTELAO
Tiempo ha que por un hondo sentimiento de admiración y a la vez de buen orgullo, pensaba trazar un artículo en justo loor de un hombre que vale, de uno de esos hombres artistas exentos de ambiciones y llenos de ingenio, que en el silencio de su modestia realizan labor espléndida y altamente simpática.
Por cierto que estas líneas tendrán, ya que ningún otro, siquiera el mérito de la sinceridad, cosa extraña en estos tiempos de adulación y servilismo, en que se prodigan alabanzas a granel, sin tino y sin tasa, y se encumbra y ensalza a verdaderas mediocridades, lisonjeándolas a diestro y siniestro con los más sonoros adjetivos de nuestro rico léxico.
Ese hombre artista a quien personalmente no conozco, que sólo he visto una vez en efigie de líneas fáciles, es Alfonso Castelao, a quien me complazco en tributar hoy mi humilde homenaje de admiración y simpatía, homenaje tan sentido y desinteresado como el de las plumas que sólo aplauden siguiendo un impulso del sentimiento.
Porque ¿es acaso necesario que yo presente aquí a Castelao, ese inimitable caricaturista gallego que, aunque joven, ha sabido captarse en breve tiempo, en Cuba y España, numerosas simpatías, alimentando su legítima fama sobre la sutileza y la prodigiosidad de su lápiz, sobre la inspiración y la clarividencia de su genio? ¿Precisa por ventura de presentación quien por sus cualidades privilegiadas, por sí solo se presenta, siendo casi generalmente reconocido y elogiado por todos los amantes de arte?
En “Vida Gallega”, la gran revista que dirige en Vigo nuestro antiguo compañero Jaime Solá, periodista de gran cultura y de espíritu batallador, comenzó Castelao a adquirir la popularidad y la fama que hoy aureola su nombre, y eran buscadas sus producciones como lo mejor, como la más sugestivo e interesante de todo cuanto exornaba las páginas de la citada publicación. No son pocos los que pueden recordar aquellos trabajos del imponderable caricaturista, a quien se reputa como sin rival en su género, y en quien vemos con gozo y satisfacción, “por lo que nos toca”, a una no lejana gloria de Galicia, madre de tantos literatos, poetas y artistas de las viejas y nuevas generaciones: los Vicenti, los Valle Inclán, los Murguía, los Pardo Bazán, los García de la Riega, los Rey Soto, los Barcia Eleizegui, los López Aidillo, los Canitrot, etc., etc...
Las tradicionales costumbres gallegas plenas de la dulcedumbre céltica; las pláticas familiares a carón do lar en las heladas noches de invierno; los animados paliques de las matronas de la típica era, a la hora crepuscular de los meses estivales; la parola amorosa de los mozos y las mozas, con sus cuentos de hadas y su jovialidad y su alegría infantiles; los bailes característicos en las grandes romerías y las bellezas y los primores de los paisajes galaicos, recuerdo cabal de la Naturaleza suiza, parece que palpitan con vida en esos trabajos de lápiz en que Castelao pone toda su alma de artista, toda su conciencia psicológica, todo su corazón de gallego de cepa rancia, saturado de un amor íntimo a su tierra de oro, compenetrado con sus cosas y personas y poseedor por don innato de una clara, perfectísima visión de la tonalidad estética y peculiar de su pueblo.
Ha tenido y tiene Galicia sus dibujantes pintores y caricaturistas muy celebrados por todo el mundo, y para los cuales tuvo la crítica aplausos y encomios. Unos hicieron los contornos de un puente en que épicas contiendas se libraron, o bien diseñaron la tonalidad vetusta de un poblado rincón aldeano; otros trasladaron al lienzo, con la magia de su pincel y la intuición artística, un cuadro de costumbres, una escena típica en que sólo falta para que el milagro sea completo que hablen los personajes y se muevan los objetos; y muchísimos más copiaron los encantos de la campiña gallega, la poesía de una tarde de verano al esconderse el sol tras la penumbra del ocaso. Pero ni unos ni otros, con ser dueños de un espíritu artístico refinado y haber alcanzado lauros y honores, han superado al divino Castelao, y estoy por decir que no se le han igualado: tan hermosa y perfecta es la labor de nuestro talentoso paisano.
Nuestro caricaturista colabora en la actualidad en “Mi Tierra”, la nueva publicación gallega que tantos éxitos está obteniendo apenas nacida. A aquellas escenas que Castelao con la memoria de un fisonomista y la perspicacia de un psicólogo consumado, sobrepujan estas otras, sugestivas y pletóricas de un colorido propio y naturalísmo, con que “Mi Tierra” regala a sus lectores, sobre todo a los lectores gallegos, en quienes hace revivir dulces recuerdos de la tierra querida. Que lo digan si no los que hayan admirado sus últimas producciones, entre ellas “O parvo, ¡Hay que casarse!”, “Noche de pesar!... y otras que en este instante no acuden a mi memoria.
Alfonso de Castelao prepara ahora un álbum de sus mejores caricaturas; nuevos trabajos le imprimirán ese interés de las cosas excelentes no vistas. Será una bellísima colección de esas escenas enxebres que a los ausentes nos alientan y confortan. ¿Quién será capaz de resistirse a adquirido?
¡Laureles verdes ciñan las sienes del insigne artista a quien su lápiz eleva a las altas cumbres de gloria!
AS DÚAS COUSAS: HETERODOXIA E ORTODOXIA
Non me esquencía, querido Risco, ao falar someramente do patriotismo, das dúas formas que adoita: ortodoxa i heterodoxa. Tampouco das dúas actividades que mostra: positiva e negativa. Aínda que o eufemismo e a perífrasis, dous ortopédecos artefactos retóricos que teñen hoxe unha gran eiscelencia, non refrexan sempre a nidia craridade cobizable, crein habelo dado a entender por aquelo de intelligentibus pauca.
E ao apelarme eu mesmo "patriota heterodoxo" non fixen outra cousa. Heterodoxo porque aínda ademitindo que se poidan ter espritualmente moitas patrias -aquelas que por similitude coas propias arelas espirituales merecen selo- non hai, de certo, máis que unha: a que nos arroula coa dor e coa ansiedade, a que nos fai loitar por ela mentres non é ceibe e merecente de figurar polo seu propio valor no concerto dos demais pobos; a patria natural e biolóxica. Como eu non estaba falando desto, velahí a miña heterodoxia.
Polo demais, non compría escrarecer coas salvedades do caso a miña actitude escéptica didiante do patriotismo de uso e abuso, é decir, do patriotismo negativo, do que non ten trais de si nin unha arela conscente, nin un esforzo costructivo, nin a quentura dun pensamento. Ese patriotismo bizantino non só é estéril; é funesto.
Hai tamén outra cras de patriotismo: o que erra de boa fe, o que, por incomprensión, sacaría se poidera a patria dos baixíos de Scila pra botala sobre as sirtes de Caribdis. Isto acontece a miudo naqueles seitores sociales onde -volvo a citar a Spencer- o ocio está organizado.
Vexa, pois, o amigo Risco de compaxinar isa aparente antinomia da miña ortodoxia i heterodoxia patriótica, isa duplicidade conceptual que se resolve facilmentes, nunha afirmación única, según o punto de vista en que nos poñamos.
Como decía o difunto Maura, ¿está esto claro? –
EL ANHELO DE UN PUEBLO
Si antes de ahora no fuera un hecho cierto, indiscutible, la orfandad de Galicia en cuanto a su representación en Cortes, la actualidad bastaría para darnos una sensación definitiva de esta triste certeza.
Plantéase en España el problema autonomista como una necesidad de las regiones que no quieren resignarse a seguir unidas al nefasto centralismo, que quieren incorporarse a la renovación universal y se rebelan, con perfecto libérrimo derecho, contra quien pone trabas y escollos ante su desenvolvimiento vital.
Cataluña, con su fuerza biológica, con sus eficiencias propias, pone sobre el tapete la cuestión en una forma que aterroriza a los vejestorios usufructuarios del Poder en España , y suscita algaradas patrioteras entre la turbamulta simplista de tenderos.
Vasconia hace lo mismo, seguida de otras regiones y pueblos que piden el régimen autonómico, la solución más inmediata para la iniciación de España en un camino de próspero y fecundo dinamismo.
Galicia, harta su vida miserable, aherrojadas todas sus libertades, hipotecada por un caciquismo afrentoso y repugnante, no sólo su actividad vital, sino también su espíritu, se incorpora a los deseos autonomistas y que hombres conscientes y sus instituciones libres – que son por desgracia bien pocos – dan fe de estos anhelos de una actuación constante y entusiasta.
Galicia también pide la autonomía. Acaso más que alguna otra región, dada la organización consuetudinaria del caciquismo que la oprime, necesita urgentemente una liberación amplia en el orden oficial y un ancho cauce propicio al desarrollo de sus energías y a la intensificación de sus valores propios, luengos años sofocados por la concupiscencia del partidismo de la política indígena (si a esto pudiera llamarse política) y por la pretensión y abandono del Poder central, al que no llegan más voces que las del cunerismo desaprensivo y las de los cacicazgos funestos.
Pero, en esta hora, los diputados gallegos no recogen estas férvidas ansiedades de la región, y mientras cada pueblo deja oír sus anhelos de justicia, esos hombres continúan burlándose de la representación de esta pobre tierra irredenta. Es verdad que no representan la soberanía del pueblo, pero lo representan.
Esa es la realidad.
Lo representan de derecho no de hecho.
Y en los momentos más culminantes callan desentendiéndose de los problemas palpitantes de Galicia, cual lo es el de la autonomía, y de los intereses que exigen más pronta solución.
La responsabilidad del Estado actual no tiene nombre. En Galicia, de una parte a otra, fermenta vibrantemente, traduciéndose de diversas maneras, un vivo anhelo de reivindicación. Contra los viejos caciques se alza en la hora actual una juventud llena de arrestos, capaz de hacer oír su voz como sea preciso. Cuando en los pueblos el derecho a la vida se hace cuestión de dignidad, el pleito se agudiza y adquiere aristas ásperas y serias. Galicia está ya en este caso. Y el dilema supremo es ser o no ser.
ANTONIO VILLAR PONTE
Es preciso sobreponerse a la consternación que nos produce la noticia. Y es preciso también darle ese cauce expresivo a nuestro dolor, para que el silencio, abriendo internamente una exploración entre las sombras del misterio, no acucie demasiado la meditación sobre el enigma que encubre las causas por las cuales siempre, con reiteración sañuda, la muerte descarga su guadaña implacable sobre los mejores, corta las vidas que decoran la vida, respeta con sarcástico desconcierto, como una burla diabólica, tantas vidas miserables que quisieran extinguirse porque nada las anima y tantas otras vidas estériles y nocivas que nada significan en el esfuerzo humano por la superación ideal, hito supremo que sólo por él se concibe racional y sentimentalmente el destino del hombre sobre la tierra.
Antonio Villar Ponte ha muerto, y al decir esto sabemos lo que significa una vida como la de él , que se apaga y lo que pierde Galicia y de qué manera tan trágica la muerte tiene preferencias por los hombres que en lo mejor de sus años dejan interrumpida una tarea fecunda que habían contraído consigo mismo. La deuda de honor de darle a un pueblo lo mejor de sus energías, la grandeza con que soñaban. Muere el ilustre periodista en plena madurez, cuando su obra de escritor ganaba en la conciencia de su pueblo, cuando su pueblo le había conferido nuevamente la investidura parlamentaria, en prenda de adhesión y como recompensa a una ejecutoria ciudadana en que resplandecían de consuno el desinterés, la austeridad, la perseverancia en la lucha , la abnegación y el sacrificio.
Una vida votada a todas las altas inquietudes fue la de Villar Ponte. Gladiador que en edad temprana saltó al circo para no abandonarlo nunca, a través de los avatares de la contienda, a despecho de los desmayos que la indiferencia o la incomprensión o la ingratitud infligen, hasta que la muerte heló su voz de apostol y paralizó su pluma que fue piqueta para todo lo corrupto, espada flameante que en pelea dinturna jamás volvió al cinto. Treina años de periodismo, en América y en Galicia, con la fatiga de todas las noches al pie de la platina, con el afán de todos los días renovado despues de cada batalla. El amor de Galicia en las entrañas, la preocupación incesante por su regeneración moral y material, la inquietud constante en el espíritu por labrar en su pueblo el surco de un ideal fecundo, ganando palmo a palmo en cada combate contra el enemigo, la servidumbre, la ignorancia y la miseria, una posición en el territorio ideal al que había consagrado toda su vida.
¡Qué poco sabe Galicia lo que le debe! Para que cobrase conciencia de sí misma, de sus derechos, de sus valores sociales, de su categoría ontológica, no conoció la tregua el pensamiento ni reposó un instante la pluma del periodista muerto. De este pensamiento vigoroso y energético con vasto vuelo ideal, surgió en Galicia en nuestro tiempo, despues de casi apagarse totalmente la voz profética de Faraldo y de malograrse el impulso. juvenil de Alfredo Brañas, la medulación de un movimiento nacionalista que en pocos años, ante el panorama desolado de la política española y el yermo ideal de la vida gallega, había de ganar las voluntades más generosas de la región y establecer un nexo robusto entre el espíritu de los precursores y las generaciones juveniles que desde hace veinte años asumieron con un gesto de catecúmenos fervorosos, responsabilizados con su deber ante el espectáculo de un pueblo aherrojado, plantel de todas las experiencias de la abyección civil, la empresa de instilar en la conciencia pública un ideal y dar a sus contemporáneos una misión y un destino. El fruto de esta obra, no reconocido aún en su valor original, por la insensibilidad ambiente para percibir ciertos matices de índole espiritual, está ahí como testimonio de la fertilidad de todo esfuerzo impulsado por un aliento ideal.
Vidas paralelas a la del camarada que se nos va, en el amor a Galicia, en la faena tenaz por su bien, en la pugnacidad de ya largos años por las ideas republicanas al fin triunfantes, sabemos lo que pierde el periodismo y en qué grado sufre hoy Galicia una baja en la fila de sus defensores.
Antonio Villar Ponte ha muerto, como todos los periodistas honrados, pobre. Pobre ha vivido siempre, escribiendo artículos al día y ha llevado su pobreza con una dignidad ejemplar. Escribió libros: novelas, dramas, comedias siempre con la inspiración de un galleguismo acendrado y fuerte, siempre con el alma viva de Galicia en ellos. La muerte le ha sorprendido con el arma empuñada con el arma noble y pugnaz que era su pluma. El acero de que estaba templada era de buena ley. La simiente que ha sembrado el sembrador era buena, fructificará.
No le decimos adiós, porque queda entre nosotros.
Descanse en paz el fraternal camarada de tantos años de combate y de comunidad ideal.
EL PACTO DE BARRANTES
Si la República tuvo nacionalmente el pacto de San Sebastián, Galicia tuvo también, su pacto: el de Barrantes, pero de designio distinto. De designio antitético. El pacto de San Sebastián fue la decisión de la voluntad española de cortar las amarras de un régimen que, no obstante su podredumbre, pugnaba por sobrevivir, aunque se llevase tras de sí, por natural contagio, la salud misma de la nación. El pacto que tuvo Galicia... digo mal, el pacto que celebraron algunos gallegos, que no representan precisamente la conciencia de la región en el viejo “pazo” de un conde, cerca de la costa arosana, por cierto un lugar de ensueño donde no vibraba el paisaje con la tonalidad melancólica, presentidora de un ocaso, del concilio, era como una última tentativa como un esfuerzo desesperado para echarle un hombro a la monarquía.
Fuimos de los pocos que no hemos asistido a ese pacto; acudieron algunos en quienes la idea republicana no parecía una afirmación insincera; tuvimos el honor de no ser invitados, anticipadamente a nadie se le dijo que el propósito de la reunión, era , dentro de las posibilidades gallegas, echarle un reparo a la Corona. Y aun cuando amigos personales muy estimados concurrieron a aquel conciliábulo, nosotros nos vimos en el trance de lanzar en los periódicos nuestro fuego graneado. Yo entonces dirigía en Oviedo un semanario republicano, que rompió el fuego de todas sus baterías, que no eran pocas, porque en aquel periódico combatían – hay que decirlo sin jactancia – las plumas más independientes e insobornables de Galicia. (No quiero olvidar la de Jacinto Santiago, hoy enmudecida, tal vez por decepciones que ojalá no se extiendan a los que a su lado lucharon denodadamente, ni a través de tantos fervorosos republicanos que contemplan la trayectoria inicial revolucionaria.) También en “Nosotros”, el semanario madrileño, había buscado hospitalidad nuestra pluma para amplificar la línea de combate. El pacto de Barrantes no dejaba detrás de sí la menor huella; quedó liquidado inmediatamente.
Evocar aquellos tiempos no es pasar el rato: la evocación trae siempre un efluvio de poesía – aunque no hubiera en aquel cenáculo monárquizante- la historia porta siempre alguna enseñanza. ¿Recuerda Pepe Cabriño, el director general de Beneficencia, la indignación que en aquellos días producía el pacto en nuestro coraje republicano, cuando al atacársenos no sabían que se nos ensalzaba llamándonos ilusos? ¡Bendita palabra! No es nada si nos quitasen la ilusión; es lo último que quisiéramos que se apagase en nuestro pecho. Las ilusiones de entonces triunfaron, como triunfa toda ilusión que es efluvio de la conciencia o nimbo del pensamiento. Quizá después sufrieron algún descalabro, a cuenta de la ironía que hayen todas las cosas humanas y que con frecuencia rezuma con tonalidad sarcástica en los acontecimientos. Algún miembro del famoso conciliábulo, con otras ejecutorias que le acreditan y caracterizaban como adversario aguerrido de aquellas nuestras ilusiones, obtuvo de la República un puesto de confianza. ¿No es verdad, Pepe Cabriño? No evocamos aquellos días para registrar este episodio cargado de ironía, pero juzgamos muy saludable en España no perder la memoria, que es una dimensión del espíritu muy importante en un país en que la amnesia hace estragos y socava la posibilidad de una ética social y política que se muy de menos.
El episodio no tendría importancia si no tuviese un valor de ejemplificación, si no fuese un indicio – no ciertamente aislado y esto es lo grave – de la persistencia de los hábitos de la época de la Monarquía y de una laxitud moral en ciertas esferas, donde el arbitrio debiera estar inspirado y garantizado por la más rigurosa escrupulosidad; porque la austeridad más elevada o más fuerte se disuelve e induce a la disolución con el consiguiente desacato del ciudadano consciente, cuando proscribe de sus determinaciones el sentido de equidad y demuestra que las moviliza con la liviandad antojadiza o con un desdén que lesiona no sólo elementales principios éticos, sino también los valores mismos de un régimen. A éste se le socava de muchas maneras, y no lo hacen menos los que, aun llamándose republicanos, no lo sirven con amplia visión e inteligencia y lo perjudican con su actuación y con su conducta.
Mientras esto ocurre, tendremos que seguir defendiéndolo, no sabemos con qué esperanza de éxito, si el gobernante destruye e invalida la labor del propagandista y del periódico, los ilusos que hemos hecho el cuadro contra los asambleístas de Barrantes hasta reducirlos a una entelequía ridícula. Alguno que hoy ocupa un alto cargo le llamaba, en las tertulias de café, el “pacto de los berreantes”; pero no ha hecho un solo disparo a la luz pública. Bien es verdad que no hizo falta: a nosotros nos sobraron municiones.
No cabe duda de que aquel pacto era de hombres prácticos, en oposición a los hombres ilusos. Entonces, al poco tiempo, triunfó la ilusión como triunfa siempre, aunque a veces parezca destrozada. Los prácticos se reservaron para más tarde, cuando la República que combatieron les prestó cobijo. Lejos de nosotros poner una tilde a tan insólita magnanimidad.
|
|
|
|
|
| Xoán Xesús González. Artigos |
|
¿Polo bo camiño?
CONSTITUIUSE A “UNIÓN SOCIALISTA GALLEGA”
Non eisiste na nosa Terra un partido d-esquerda galeguista típicamente marxista. ¿Causas delo? Non temos de nos pór, niste intre, á súa precura. Intrésanos somentes precurar un vencello que nos xunga a todos os socialistas galegos, que, sentindo fondamente a vida da Galicia, sentimos tamén as doutriñas marxistas e nos afanamos en interpretalas e adaptalas á realidade galega.
Para nós, Galicia é unha realidade tan crara, tan especial, que non podemos estar ao marxen dela, nin botarnos no espellismo dunha vida ficticia levando de bandeira o recramo dunha xeneralización perxudicial e dun universalismo en preno esmorecimento. Poñemos a Galicia en primeiro prano e logo cobizamos darlle un tipo de vida que supoña unha verdadeira redención da miseria que arestora soporta. E iste novo xénero de vida que teimamos dar a Galicia, artellando centificamente todas as súas posibilidás, é o socialista. Con ista teima, e para iste ouxeto, nasce, empulada pola forza do ideal “Unión Socialista Gallega”.
Galicia é unha nazonalidade ibérica, con direito, polo menos, a ser autónoma. Con direito a ser ceibe. Con direito a empregar a súa língua, orgaizar as súas institucións, artigoar nun Código fundamental as súas leises, dar unha base centífica á súa economía, esprotar axeitadamente as súas fontes de riqueza, dando á vida de todos os seus habitantes un novo senso e unha ourentazón difrente da que agora ten. Co fin de conquerir istes ouxetivos nasce Unión Socialista Gallega.
E nasce para toda Galicia Unión Socialista Gallega co desexo de defender nela o programa do Partido Socialista hespañol, en todos aquiles puntos que se aveñan cos dereitos galegos e cos sentimentos do noso pobo, porque entendemos que a mellor maneira de conquerir un universalismo racional e humán, é a de avencellar todos os pobos (espertando os seus sentimentos e orgaizando todo o seu vivir axeitado ás suas caraiterísticas) ao torrente da civilización. Os pobos se non poden sentir irmáns si se non sinten ceibes, si se non sinten donos das súas propias persoalidades. Cobizamos un universalismo perfeito, mais canto máis o arelamos, máis desexamos unha Galicia inteiramente dona de sí.
Socialistas de toda a vida non podemos esquencernos nin arredarnos dos postulados básicos do Partido Socialista hespañol; mais, galegos de nacimento e galegos de sentimento, tampouco podemos traicionarnos a nós mesmos, esquencéndonos de que unha das nosas primeiras obrigas é a de axeitar ises postulados ao vivir da nosa Terra, tratando de orgaizala dunha maneira máis humán e máis ideal.
Xurde, pois, Unión Socialista Gallega, coa arela vivísima de incorporar á vida galega a esencia marxista do Partido Socialista hespañol, arredándonos, en absoluto, de toda concomitancia coas doutrinas burguesas. E con iste norde imos orgaizar toda a nazonalidade galega, para poder estudar e resolver todos os seus problemas e satisfacer todas as súas arelas.
A Autonomía é, pra Unión Socialista Gallega unha custión limiar e fundamental. É a nosa razón de ser, pois se non precurásemos aixiña unha autonomía integral, non se xustificaría o noso rexurdimento.
Emporiso, ao nascer, Unión Socialista Gallega acusa a necesidade disa autonomía, co fin de que, conquerida que sexa, poder botarse á loita por unha Galicia de tipo novo orgaizada asegún as bases centíficas do socialismo moderno. A vida galega non pode deixarse vencer pola “gazmoñería” e pola miseria que hoxe a caraiteriza e lle dá un falso aspeito. No fondo, na entraña do pobo galego, hay algo máis nobre, algo máis encheito de posibilidás que isa degradación e isa probeza. E, xustamente, isa escondida potencialidade que aniña no seo de Galicia, esprotada i escravizada, é o que precura Unión Socialista Gallega, pra poñela en estado de desenrolo e de producción.
Polo minifundismo da súa propiedade, por non ter unha zona capitalista fortemente orgaizada, nin unha nobreza poderosa, Galicia tópase na máis doada das situacións pra poder encauzar a súa vida asegún o centifismo socialista, multipricando dunha maneira máis racional a súa producción e aumentando dunha maneira insospeitada as súas fontes de riqueza.
Unha laboura pensada, centífica, honrada, faranos donos dunha riqueza que deica agora non tivo Galicia noustante ser dona de todas as súas fontes.
Queremos orgaizar a nosa industria, a nosa agricultura, a nosa vida económica dunha maneira armónica e conxunta, mais sin esquencer a nosa valoración espritual, creando ao mesmo tempo unha cultura, un pensamento, un tipo de civilización paralelo ao rexurdir económico.
Non ofrecemos ren. Somentes pedimos homes de boa vontade que queira a Galicia e que comulguen co ideario socialista. Homes que veñen a traballar aos nosos comités e ás nosas institucións, con esprito de sacrificio, sin ambición de sinecuras e prebendas.
Homes que veñan dispostos a impoñer en Galicia as ideias e as formas de goberno socialistas, mais por meio dun traballo arreo. Quen non esteña disposto a sacrificarse polo conquerimento dunha Galicia mellor e ceibe, polo tanto, que non veña ás nosas fías e que se absteña de entrar nos nosos comités.
Queremos unha Galicia autónoma e ceibe, das imposicións dun centralismo “pernicioso”.
Temos de crear ou espertar a obriga de amar a Galicia por enriba de todas as cousas e de todos os negocios de tipo persoal, porque vemos o esquencimento en que se topa iste pobo noso sometido a unha escravitude política e administrativa da que ninguén precura quitalo; porque gobernándonos por nós mesmos poderemos arrancar os nosos máis íntimos probremas, examinar as nosas persoalidades e votar eficazmente aos nosos gobernantes.
Autonomía que ten de nos ceibar do caciquismo centralista, da fame e da escravitude tributaria e moral en que nos teñen sumidos os poderes do Estado central.
O DOOROSO ESPECTÁCULO DA DESORIENTACIÓN
Eu son un espectador dunha pelexa que nistes momentos sosteñen os nosos intelectualistas, os nosos homes que traballan co pensamento e coa imaxinación. Como espectador voume estrever a falar distes nestas planas, sereamente, desapasionadamente, con toda a friaxe dun home do norte, que desprecia e aborrece todo canto ten, por disgracia, de romano a sociedá gallega. Estrévome a falar dises intelectualistas que ao comenzo nomeo.
Nistes momentos eisiste en Galiza unha apasionada latrica de iconoclastas, de xentes da transguerra, e de homes que datan do século XIX ou das xeneracións anteriores a mil novecentos catorce.
É unha latrica xorda, cobarde, subterránea, que non ten cara a saír á luz do día, mais que lostreguexando, como de escapada.
O caso ten o seu interés e merece que se lle preste a atención debida, especialmente por aquiles que se preocupan e se coidan en serio, das custións galegas, dos problemas que se lle plantean ao home galego ao tomar papilosa [sic.] de natureza no mundo das inquedanzas sociales, políticas, literarias e artísticas.
Compre non facer o parvo diante dista pelexa que ten muitas posibilidás fecundas e ten toda a forza dun poder xenerador. Ollar o momento iste, un dos máis interesantes que se teñen vivido en Galiza, con indiferencia ou noxo, é un erro non merecente de perdón nin de disculpa.
Eu ben sei que ao comenzar iste traballo de revisión, de crítica dos homes que animan iste momento da vida galega, non vou a ser moi ben acollido. Recoñezo que de uns non son ben considerado, para outros non teño a suficiente talla intelectual. Sei tamén que non pertenezo a ningunha “peña” nin a ningún sector de cazurrería noxenta. Como porque eu os xuicie e os acentúe e logo, como político, son francamente socialista. Teño poucos amigos entre o intelectualismo galego e vou a acabar con iles nistes artigos de crítica de homes e de feitos. Sempre favorecen a un máis os nemigos que os amigos.
Ao falar dos homes da Galiza actual apuntarei a consecuencia dos homes da Galiza de mañán e do que pode ser Galiza no porvir dada a influencia distes homes que non se han de enfadar moito porque eu os enxuicie e os acontre e tonifique como compre facer para sensibilizar a vida galega.
Os homes de quen vou a tratar van a ser vellos e novos. Ises que deron en chamarse novos e deron en falar dos vellos. Vou enfocar como millor poida a nazonalistas, agrarios, literatos nos seus distintos matices, pintores, escultores e de todo.
O fallo diste enxuiciamento será de culto á verdade en canto me sexa posible. En Galiza temos moitos prestixos falsos, moitos renomes que é preciso destartalar, pero tamén e de xusticia situar aos que son novos, onde deben estar para que non cheguen aos mismos erros dos vellos de que lles falan.
Eu non teño ningún intrés en ser vello nin en ser novo. Coido que quen ha decir se son novo ou son vello é a miña obra e como a estou escomenzando, teño que esperar ao tempo que será quen fale. Tan novo son no campo do xornalismo, da política e do arte, que aínda non tiven a disgracia de que me deran un bombo, e entroques eu levo dados máis dos que quixen para mal e desventura de quen veu a pedirmos con influencias ou personalmente.
Vou a falar do que fixeron, do que fan e do que poden facer, Vicente Risco, Antón Villar Ponte, Xaime Quintanilla, Lugrís Freire, Leandro Carré, Banet Fontenla, Ramón Villar Ponte, Jesús Culebras, Vázquez Enríquez, Portela Valladares, Paz Andrade, Taibo, Cabanillas, Noriega Varela, Blanco Torres, Cotarelo, Cabeza de León, Acuña, Eladio Rodríguez, Núñez de Couto, Basilio Álvarez, Peña Novo, Ánxel del Castillo, Aurelio Rivalta, Castelao, López Abente, Fernández Mato, Quintillán, Jaso, Armesto, Martínez López, Herminia Fariña, Víctor Casas, Jesús Bal, Asorey, Juan Luis, Corredoira, Bonome, Filgueira Valverde, Magariños, Cuevillas, Otero Pedrayo, Luis Tobío, Casas, Villasuso, Mazas, Maside, Camilo Díaz, Cerdeiriña, Cabreiro, Lustres Rivas, Otero Espasandín, Xavier Pardo, e outros máis que irei lembrando ao ir falando de toda ista xente que ten unha outa misión que cumprir en Galiza, por ser os homes máis identificados cos problemas da terra e os máis inquietados nistes momentos de desconcerto e de residenciación. Autros homes hai que son de Galiza pero non comprenden a vida da patria en que naceron e quedan alonxados dos momentos máis inquedantes da terra.
HAI QUE TER AMOR PROPIO
É unha vergonza ser galego e decir que non se entende a nosa fala; que é moi enrevesado o noso idioma, que é moi mala de practicar a lingua galega. É facer unha demostranza de moi pouco amor propio ao decir que a lingua galega non se debe escribir. ¡Parece mentira que se digan estas cousas tan pouco dinas, tan pouco patrióticas, tan pouco favorecedoras pra os mismos que as din.
O falar en galego debía ser considerado como unha distinción, como unha galanía, como sino de superioridade. Algo de señorío, de fidalguía, de superioridade inteleutual.
¿Qué millor cousa que poder ter un idioma propio, unha fala patrimonial, unha lingua, na que se poida eispresar unha cultura, unha cencia, unha filosofía? ¿Qué sorte máis grande que ser de un pobo que, como o noso, como Galicia, é dono dun idioma tan cheo de dozura, de xentileza, de gracia, de suavidade musical, de morno achego familiar?
Alemaña estivo sometida a todos os eistranxeirismos deica que non cultivou a súa lingoa, entramentres non valorou o seu idioma.
Cando logrou impoñer iste puido tamén impoñerse ela ao mundo inteiro, e hoxe a cultura alemana, a filosofía alemana, a literatura, a ciencia, o comercio e toda a autividade alemana, reinan en todo o mundo i a lingua alemana téñena que deprender todos cantos queiran nistes tempos, descollar, sobrepoñerse en todas as ponlas do saber.
¿E os galegos non poderíamos facer o que ten feito a Alemaña?
Non está o saber en acollerse á lingua de outro pobo co disimulo de que esa lingua sirve para espallar unha maior cultura e abre vieiro a máis número de relaciós; aquela e istas conquírense dispondo dunha gran capacidade eispansiva. O segredo está en facer o posíbel porque outro pobo se tope na obriga de adeprender o noso idioma, pra facerse dono da nosa sabencia. Isto é o que deben cobizar, con orgulo, todos os galegos e non sentir noxo diante dun escrito en nosa lingua. Pra valorarse é mester ter un pouco de amor propio, unha pouca de dinidade de ben nacido. Amor ao noso é o que percisamos pra ser máis do que estamos sendo.
UNHAS VERBAS AOS PELEGRINOS PORTUGUESES
Nistes novos tempos de sensibilización universal, o feito de que unha pelegrinaxe portuguesa veña a Compostela, revela fonda trascendencia.
Portugal hirmán de Galiza: en lingua, en raza, en limiar histórico, debera vir máis vegadas a Galiza e nós debéramos ir moitas máis a Portugal. Con elo chegaríamos a establecer unha forte comunidade espiritual, tanto no orde relixioso, como no social, como no comercial e no cultural. Conoceríamonos máis e chegaríamos a convencernos definitivamente de que Portugal e Galiza, ten de realizar xuntas un mismo destino histórico, ten de levar xuntas un mismo vieiro, social, político, relixioso e cultural.
Non se debera comprender Portugal sin Galiza nin ista sin aquela hirmán tan alonxada e tan preta.
¿Será mester abrir as follas da historia para demostrar que Galiza e Portugal deben ser un todo continuo en todos os ordes da vida? Cumprirá, si, acudir a todos os resortes e a todos os procedimentos para facer ver aos cegos e aos testarrudos que a Lusitania é unha entidá completamente viva, persistente e firme que algún día, cando a Iberia sea, terá de desempeñar un grande papel na historia da humanidá.
Somos galegos e somos lusitanos: relixiosamente, etnoloxicamente, filoloxicamente, por enriba de todas as pequenas e vulgares opinións.
¡Hirmaos, vinde a nós! ¡Hirmaos, facede que nós vaiamos a vós!
MULLERES CELTAS
A Rolada de declamación “Universidade de Compostela” chega hoxe outra vez máis ao gran pobo cruñés, baixo a dirección do mestre Cotarelo, que nos fai lembrar os tempos lonxanos do Don Alonso de Fonseca, cando era o tempo dos Autos de Fé na basílica da orquestal Campanela, que dixo un dos nosos escritores.
O nome do mestre Cotarelo aléntanos e danos azos abondo para que nin unha vez soila sintamos doca nas iniciativas que nos propoñemos levar a cabo.
Connosco vai un fatiño de mulleres celtas que á vez que nos honran sírvennos de lumiar, de cote aceso, para nos insinar os carreiros do trunfo. Son mulleres garexantes que deloiran poesia e lirismo coma todas as mulleres de Galicia; desa nosa Galicia que rexurde hoxe baril e puxante como as garridas mulleres de esa Marineda, de tanto nome e de tan merecida sona.
América Villar
O seu doce falar e tenro como sería o sinxelo falar dun anxo, e cando a alba luz das candilexas enche de esplendores o templo de Talía, hai signo de transfiguración de toda a súa faciana e nos seus beizos bermellos hai unha cor de sangue fervoante; e emociona o seu interpretar das obras galleguistas co mestre Cotarelo. Adicámoslle esta loubanza porque o merece e aínda moito máis.
Mercedes Aller
Ten do arte teatral un outo fomento moi estimabel, tan sinxela e donosa como muller gallega que é; ten o tenro agarimo da raza embruxadora do chan de Suevia, i é unha muller celta dina dun altar e de ademiración. E toda ela unha soila loubanza.
Margarita Deulofeu
É un feiticeiro madrigal arrincado dun val encantado. Leva logo nas súas miradas, e no seu falar ten o garuleiro encanto poemático dunha fada tolengueira. É unha verdadeira artista para quen todos os ferventes baticamentos de mans serán de cote un premio merecido por ela.
Nieves Villar
É unha meiga princesiña que rindo fai chorar i as máis melidas verbas teñen adoito un xeito arroubador. É unha namorada do arte galego e ten a gran virtú de emocionar cando traballa nas obras dos nosos autores.
Rosario Parada
Ten o doce encanto das mulleres cantareiras e a inspiración dunha poetisa no falar.
O LIBRO ‘SÍNTESE XEOGRÁFICA DE GALICIA’
Outro libro máis temos que sinalar no libro da nosa vida e nil poñer o nome de un novo acontecimento, de unha nova revelación social, política ou cultural.
Contra todas as pedantescas incomprensións, contra todos os absurdos da masa durmente e contra todas as cuquerías das minorías ladrupeiras, os pobos vanse incorporando, van adequirindo unha capacidade vital muy diferente da que asta eiquí tiveron. Xurden uns, rexurden outros e os máis de iles afirman de unha maneira definitiva a sua personalidade e fortifican a sua cultura, a o par das suas fórmulas sociales, dos seus sistemas de goberno e das suas relacións universales.
O conceito depresivo e noxento de pobos pequenos, de pobos sin soberanía, vai desaparecendo pouco e pouco da concencia das xentes, diante do novo espíritu que chega, que se vai impoñendo, paseniño pero con firmeza.
Nista data histórica, niste momento da humanidade, toda entidá vitas ha quedar residenciada, empadronada, fixada no seu basamento para rendir un froito positivo, para aportar o seu grao de area a o acugulo da nova cultura que se escomenza a formar, da nosa civilización que ven, pese a todos os nosos homes estilo século XIX.
Ramón Otero Pedraio, ise delicado, ise fino, ise depurado prosista galego, por meio da editorial Lar fai chgar as nosas maus un novo libro en col da Galiza, un novo libro que ten de formar na bibloteca da cultura galega cun posto de honore, ‘Síntese Xeográfica de Galicia’. Así se chama iste novo libro que ven a formar na ringleira dos que se levan sacados a lus, niste derradeiro lustro que viveu intensamente Galiza.
Ista obra de Pedraio ten xa un alcance afirmativo, un valor, mais que literario, de ensino, de adiestramento no verdadeiro coñecimento de Galiza, de iniciación no estudo serio e detido das nosas cousas mais fundamentales. Aquí fina xa o lirismo do lacón con grelos, as parvadas dod xogos frorales, as parvadas dos semanarios de villorrio, a noxés dos libros porcos e ausurdos, para escomenzar a laboura seria e consolidadora da formación cultural de Galiza.
Ista ‘Síntese Xeográfica se Galicia’ ven a figurar no ciclo vigoroso, firme, decisivo do novo desenrolo da personalidade galega.
Sexa pois unha felicitación cariñenta para ise novo valor gallego que se chamo Otero Pedraio e outro saudo máis para a editorial Lar que cada día pon un sillar, asenta un porpiaño no tempro da cultura galega, con sua obra chea de fe, de outimismo, de entusiasmo e de fervor.
UNA VISITA AL SEMINARIO DE ESTUDIOS GALLEGOS
El local del seminario y los artistas. El museo etnográfico. La falta de amplitud y lo que se lleva hecho.
El Seminario de Estudios Gallegos está domiciliado en un departamento galantemente cedido por la Real Sociedad Económica de Amigos del País. Departamento reducido en el cual hay amontonados mil objetos artísticos, arqueológicos, libros, muebles revistas. La fructífera labor de la juventud del Seminario ha logrado, en un breve lapso de tiempo, hacer insuficiente este alojamiento que a otra institución le hubiera bastado y sobrado.
Acoge nuestra entrada insólita la amable y cordial simpatía del entusiasta licenciado en Filosofía y Letras don Ramón Martínez López, que se halla trabajando en su interesante sección de etnografía. Explicámosle de entrada el propósito que nos lleva a tal lugar y con una exquisita galantería bríndanos todas las facilidades.
-Pronto vendrán los demás elementos – nos dice – y se podrá hacer una verdadera charla, que al ser interesante ha de dar, sin duda, una sensación de lo que esto es y de la labor que en este centro se realiza-
-Al parecer, hay aquí una marcada insuficiencia de local.
-Efectivamente. Estamos agobiados, verdaderamente congestionados por la acumulación enorme de objetos que diariamente se van introduciendo en este recinto, como usted ve, de labor interna, de trabajo enardecido.
-Se observa una presencia agradable y simpática de nuestros artistas en el centro.
-Si. Obras de Castelao, Camilo Díaz, Asorey, Suárez Couto, Tito Vázquez. A Propósito de Tito Vázquez. He de hacer resaltar el gesto verdaderamente ejemplar. Poseemos de él un lienzo por el que daban mil pesetas, pero como ya lo tenia prometido al Seminario, no lo vendió. Le estamos infinitamente reconocidos. Castelao nos mandará pronto un catálogo de cruceros de Galicia. Ksado nos envió un catálogo fotográfico y Sáenz Mon una aportación fotográfica de Pontevedra antigua...
-Al parecer, el Museo etnográfico lleva camino de ser una gran obra gallega.
-Quizá. Hoy sólo nos resta decir que es uno de los pocos intentos –nada más que intentos- que hay en España. Unicamente el Museo municipal de San Sebastián puede decirse que es un verdadero Museo etnográfico. En Galicia, donde los estudios etnográficos, sobre todo en el sentido folklórico tienen una tradición de actividad –Sarmiento, Antonio de la Iglesia- no se puede desatender esta interesantísima faceta cultural. Vicente Risco que dirige la sección tiene grandes ambiciones puestas en esta labor.
-Por ahora hay poco. Abundan los utensilios de cerámica popular, objetos de magia y superstición.. Uno de los factores que contribuirá más al aumento de este Museo, será la aportación individual de todos cuantos manden algo al Seminario. Contamos con un fondo numismático de bastante consideración, sobre todo de la época romana. Pero vuelvo a repetirlo. Necesitamos local, mucho más local, mientras tanto no podremos hacer más que lo que llevamos hecho, ordenada y metódicamente...
Sebastián González, un joven laborioso y avispado investigador encargado de todo lo referente a libros.
La amable carta con Martínez López, cortámosla rápida y severamente al sorprender la entrada de Sebastián González, encargado de la biblioteca del Seminario y de todo lo referente a libros.
Le abordamos, no le dejamos reaccionar y le enfocamos las numerosas interrogaciones:
-¿Quiere usted honrarnos con un rato de charla acerca de su sección?
-Con mucho gusto –respóndenos nuestro interlocutor, no aún de todo repuesto de la brusquedad de nuestro abordaje.
-De lo que es la biblioteca del Seminario de Estudios Gallegos, de cómo se forma y de cómo funciona, es lo que deseamos de su amabilidad.
-Una definición de la biblioteca de este centro no se ha menester. Es una biblioteca con la finalidad que puede tener una célula de culturación.
El fondo principal de libros constitúyenlo donativos, sobre todo el donativo aún no interrumpido del ilustre gallego don Joaquín Arias Sanjurjo, que hace cesiones verdaderamente transcendentales. Además nos envían libros, publicaciones, boletines, numerosas entidades, centros culturales, entre ellos la Sociedad de Estudios Vascos, el Institut d’Estudis Cataláns, la Junta de Ampliación de Estudios de Antropología y Etnografía Extrangera, de la Universidad de París, Sociedad de Artes de Dublín...
Precisamente quiero aprovechar la ocasión de hablar con usted a fin de que haga público nuestro deseo de que todos los gallegos manden libros al Seminario. Contiene esta biblioteca más de tres mil volúmenes y la organizamos de forma tal que sea circulante para los socios y para todos aquellos que se suscriban a su cuota mensual.
José Filgueira Valverde nos habla de cómo nació el Seminario de estudios Gallegos. Bastabales, cuna del germen de este importante centro cultural.
Don José Filgueira Valverde, secretario del Seminario de Estudios Gallegos y socio fundador y activo miembro en esta casa de consagrados a una de las más santas causas, penetra en el recinto con un leve aire de vacilación. Ignora que le espera un interrogatorio insólito que, no obstante, es de su agrado y gusto.
-¿Cómo nació el Seminario de Estudios Gallegos? –le preguntamos sin dejarle tiempo ni siquiera para dejar el sombrero en la percha.
Auxíliase de un libro que mete entre las manos y nos contesta acto seguido:
--Fue fundado por un grupo de estudiantes, amantes de Galicia, el 12 de octubre de 1923. La reunión inicial la celebramos en la casa en que pasó su niñez Rosalía de Castro, en Bastabales, comarca de Mahía. En aquella reunión memorable estábamos Fermín Bouza Brey, Luis Tobío Fernández, José Pena y Pena, Alberto Vidar Freiria, un servidor, Wenceslao Requejo y otros.
El día 21 del mismo mes declaróse constituído en la casa del doctor Cotarelo y se dio forma a los estatutos base de este centro. Desde entonces celebráronse las reuniones en la casa del señor Cotarelo y otras en la Universidad. Poco a poco se fueron aunando colaboradores. Acudían a las reuniones socios, entonces alumnos y hoy dispersos por Galicia -–arret, Romero Cerdeiriña, Lafuente, Bermúdez y otros muchos.- De fuera fueron acudiendo, sumándose, Cuevillas, Risco, Losada, Castelao, Otero Pedrayo y más. Por último se le dio vida pública el día cuatro de Mayo de 1924, celebrándose una solemne sesión en la cual se dio entrada al doctor Manuel Lago González, arzobispo de Compostela que fue presidente honorario, y a Castelao. Con esta sesión se celebró la inauguración de la exposición de obras de Castelao patrocinada por el Seminario, y en la cual dieron conferencias importantes Cabeza de León, Lugrís Freire, Castillo y Losada Diéguez.
-¿Decidiéronse a esta labor inspirándose en ejemplos?
-En Galicia era necesario este movimiento de colaboración docente e investigador. Más que nada para sumar esfuerzos dispersados por toda la región, de una necesaria cordialidad. Hubimos de inspirarnos en el ejemplo de labor de cultura y de patriotismo de la ya mencionada Sociedad de Estudios Vascos, institución que tanto ha laborado por la valorización cultural de aquel país, y que tiene un presupuesto anual de cerca de 300.000 pesetas. Del Instituto de Estudios Catalanes, exaltador ferviente de las virtudes de aquella tierra. De la Junta de Ampliación de Estudios, que como se sabe va a la cabeza del movimiento intelectual del momento. Todo ello impeliónos a abordar esta obra.
Paralelamente quisiéramos suscitar en el pueblo gallego una respuesta a nuestra labor, cual la han obtenido estos otros centros de labor que menciono...
Este año he tenido ocasión de ver de cerca la soberbia obra de estos centros, que produce una sensación de optimismo y de esperanza. Al lado de ella resalta la pequeñez de la nuestra, que apenas tiene otro mérito que el de haber sido comenzada con la mayor audacia...
Queremos que el señor Filgueira nos hable un poco de la sección de literatura a la cual él pertemece.
-¿...?
-Esta sección que dirige el señor Cotarelo y a la cual pertenezco, viene laborando articulada con otras secciones, con el objeto de poder dotar algún día a Galicia de una colección de clásicos. A esto van dirigidas nuestras restituciones y transcripciones a la ortografía moderna de las cántigas de los Cancioneros y la colección de papeletas bibliográficas para los prólogos de las respectivas publicaciones. Es un ideal un poco lejano, dadas las pocas posibilidades de que disfrutamos. Entre tanto, hemos traído a la biblioteca los libros más fundamentales de nuestra historia literaria. Hemos hecho un amplio vocabulario gallego-castellano...
El señor Cabeza de León entra en el centro y da fin a nuestra charla con el señor Filgueira. Saludamos al ilustre director del Seminario de Estudios Gallegos. Generalízase un momento la conversación y al poco rato iniciamos con él una charla que resumiremos brevemente.
El doctor Cabeza de León, hombre de destacada personalidad en la historia del movimiento cultural de Galicia. Hoy preside acertadamente este centro de jóvenes y de trabajadores heroicos.
-¿Qué espíritu anima el Seminario de Estudios Gallegos?
-Es fácil comprobar que este centro se inspira en una labor constructiva: es un centro de investigaciones y de laboratorio. No se limita al desarrollo de una rama científica, sino que alberga todas las relaciones de la cultura gallega. Aquí sólo pedimos cariño para Galicia y para la cultura.
-¿Qué diferencias fundamentales podríamos acentuar entre la Universidad y el Seminario?
-Seminario y Universidad se relacionan grandemente. Se complementan, pudiéramos decir, se completan, a pesar de la autonomía en que vive el Seminario. Forma el Seminario un núcleo importante de alumnos y de catedráticos. Ejemplo de ello es la organización decursillos –uno de Paleografía, dado por el doctor Millán el año pasado en la Universidad y otro de fonética gallega, dado por don Luis Tobío en el Seminario-. Destaca la labor del Seminario en múltiples conferencias y principalmente en las sesiones anuales, en las que se da una expresión completa de la labor realizada y a las que concurre gente de toda Galicia atraída por las solemnidades culturales y por el deseo de saber de la vida del Seminario de Estudios Gallegos.
Pudiera decirse que éste es un centro de preparación de alumnos de la Universidad en las labores de investigación.
-¿En el orden bibliográfico qué labor se ha realizado en este corto período de vida?
-Se lograron diversas publicaciones: “Cousas”, de Castelao; “Os nenos” y “A paisaxe nos cancioneiros”, de Filgueira; “Síntese geográfica”, de Otero; “Contenido del yodo en las algas”, por Parga; “O bendito San Amaro”, “A noite estrelecida”, “A rosa de cen follas”, de Cabanillas; “Bibliografía de la prehistoria gallega”, por Cuevillas y Bouza.
-¿Acuden los benefactores en ayuda del centro?
-Nuestra labor atrae las simpatías de hombres verdaderamente patriotas. Como benefactores, hemos de destacar a Arias Sanjurjo que ha donado numerosos libros y objetos que constituyen lo más interesante del Museo. Arias Sanjurjo es un entusiasta cooperador de la obra del Seminario. Se trabaja con un entusiasmo cada día más creciente que se extiende a todas las ramas del saber.
Otro benefactor, otro de los gallegos que presta una valiosa ayuda, que aporta un apoyo pecuniario que agradecemos en cuanto vale y significa, es el señor Portela Valladares. Cooperó pecuniariamente a la edición de la obra de Otero “Síntese Geográfica de Galicia”, al museo etnográfico y posteriormente hizo donativos para la publicación de los “Archivos”. Esta obra se está imprimiendo en la editorial “Lar”.
-Claro está, ¿fuera de Compostela se realiza una importante labor?
-Efectivamente. El Seminario extiende cada día más su radio de acción. Trabajan miembros de la institución en Orense, Coruña, Lugo, Pontevedra, Villagarcía, Monforte, Carballiño, Rianjo, Noya, Negreira. Llévanse hechas en prohistoria las comarcas exploradas en Villamarín, Carballiño, Celanova, Castro Caldelas, Saviñao, Compostela, Bóbeda, Pontevedra, Verín y Barbanza, toda la península. En estas exploraciones hemos obtenido resultados satisfactorios cuyas relaciones se publicaron en la revista “Nós”, en el Bolleti de Antropología y Etnografía de l’Asociación Catalana de Catalogación...
-Qué actividad despliegan en la sección de sociología?
-Mejor dicho, de Sociología y Geografía. Otero Pedrayo trabaja activamente en la ponencia que el Seminario ha de llevar al Congreso Internacional de Geografía humana, que se celebrará en Alemania próximamente y un trabajo de Risco titulado “Castro Caldelas”. En los archivos de Sociología figura el proyecto de concierto económico de Galicia con el Estado. Con los datos pedidos a todas las provincias de la región.
-¿Obsérvase un predominio de las actividades bibliográficas en todos estos jóvenes que siguen las inspiraciones de usted?
-Efectivamente. En bibliografía se trabaja con mucha intensidad. Es la sección que absorbe mayores cariños aunque para todas hay gustos y pasiones. Contamos con un fichero bastante crecido y se está formando la biblioteca de todas las obras que se refieren a Galicia o fueron impresas en la región y por gallegos. Trabajan en esta obra innumerables socios de toda Galicia que aportan referencias copiosas. Aspiramos a reunir, con el tiempo, cuantas noticias se puedan hallar sobre todos los aspectos de la vida gallega. En esta sección biográfica e histórica se trabaja constantemente, en catalogar todos los documentos referentes al desarrollo de las actividades humanas en nuestra tierra. Se forma además la cronología, la razón ce actos y el lugar geográfico de cada acción. Cúidanse de estos tres aspectos que son base fundamental de la historia de todo el pueblo: cronología, razón de hechos y lugar de acción...
Don Constantino Candeira, arquitecto municipal y director de Catalogación Gráfica de Galicia, nos habla de la labor que se realiza en este aspecto.
-La catalogación gráfica de Galicia consiste en ordenar por asuntos y lugares cuanto encierra nuestra región de mérito o interés dentro del campo de la Arqueología y del Arte. Se empieza por dividir la materia en asuntos: por ejemplo Arquitectura religiosa, o civil o militar; orfebrería, gríptica, etc... Dentro de cada una de estas divisiones se procede por orden alfabético de localidades y dentro de cada lugar por orden histórico de los objetos tratados. De cada objeto o monumento se hace la reseña más completa que sea posible, en papeleta o en carpeta si el volumen o número de los documentos gráficos es grande. Lleva también la descripción y los datos bibliográficos de referencia, indicando, en el caso de datos tomados de algún escrito, el origen de lo consignado y el nombre del autor.
Cuando la descripción o los documentos gráficos son suministrados por el Seminario, no aparece el nombre del catalogador; tan sólo el de aquellos que antes o después se hallan ocupado del mismo asunto.
En la labor de catalogación no puede entrar tampoco, según el criterio seguido hasta ahora, la apreciación o crítica del objeto reseñado. Es sencillamente una tarea de aportación de material sin el cual no es posible construir la historia y que se halla al servicio de todos los interesados en estas cuestiones para facilitarles poder pensar por cuenta propia. No hay más que una limitación para la publicidad.: los “descubrimientos” permanecen ocultos hasta que la publicidad se encarga de dar al Seminario (así en general) lo que le pertenece en el acervo de cultura, y de evitar, por otra parte, que puedan lucrarse con otros fines menos altruistas que los nuestros, los interesados no sólo por el arte, sino también por su valor monetario.
Allí donde un socio de la sección está permanente o temporalmente, allí está la Sección de Catalogación. Cada cual aporta los datos que puede; pero lo más corriente es que sean completos. Los de Orense han catalogado maravillosamente una gran cantidad de iglesias, con todo el detalle de rigor: planos, fotografías, dibujos, detalles. Hay labor para mucho tiempo y, cuando se termine, aún quedará por hacer otra catalogación: la de los textos referentes a la historia del arte en Galicia. Pero por hoy la labor es más que sobrada.
Para poder facilitarla se pensó en dirigir a los maestros de la provincia de Pontevedra una hoja cuestionario acerca de lo que en la localidad del profesor se hallara de interesante. Apoyados cordialmente en los señores inspectores de Primera Enseñanza hemos conseguido algunos éxitos... no tantos, sin embargo, como era de esperar. Cuando el estado económico del Seminario lo permita se continuará lo emprendido, introduciendo algunas modificaciones que se han echado de menos en el primer ensayo.
Don Salustiano Portela Pazos, Canónigo de la Basílica compostelana e incansable tesorero del Seminario de Estudios Gallegos y director de la Sección de Historia.
Todos los miembros tienen una queja angustiosa que la expresan al hablar de los recursos. Hablamos con el tesorero del centro acerca de esta interesante cuestión.
-Con subvenciones, desde un año ha, de tres diputaciones provinciales de Galicia; con donativos de socios protectores y las cuotas mensuales de los protectores. El total de ingresos, al año, no alcanza todavía las tres mil pesetas; cantidad insignificante para la publicación de los “Archivos” (el primer volumen, ya en prensa), de interesantes monografías, algunas ya terminadas, adquisición de libros, gastos de material, luz, etc., y embalaje y porte de valiosos regalos que a cada paso nos envían para los museos, principalmente arqueológico y etnográfico. A medida que se vaya conociendo detalladamente la fructífera labor cultural y patriótica que aquí se realiza, sin otra mira ulterior más que la de investigar y dar a conocer las pasadas glorias y el patrimonio artístico de Galicia, aportar datos para la historia, estudiar la lengua, usos, costumbres, riqueza mineral, zoológica, etc., etc., no dudo que esta institución habrá de merecer unánimes aplausos, con la eficaz colaboración de otros muchos y muy deseables elementos, y el consiguiente aumento de recursos de orden económico.
-¿Y qué labor actualmente realiza la Sección de Historia que usted preside?
-De momento, y aparte algunos trabajos individuales, cristalizamos en la redacción de memorias y monografías más de una interesantísima que poco a poco irá viendo la luz pública, debemos limitarnos, como labor previa., a registrar los archivos oficiales y particulares, y a procurar llevar a feliz término una catalogación, la más completa posible, de cuantos documentos inéditos o publicados ya, pero dispersos consigamos encontrar, referentes a Galicia; a reunir la mayor suma posible de materiales, para que, más tarde, quien se sienta con arrestos y capacidad para ello, pueda con mayor facilidad escribir una historia amplia y bien documentada de Galicia, de la cual hasta el presente carecemos. El sabio canónigo señor López Ferreiro ha realizado, a este respecto, inestimable y maravillosa labor como es de todos bien sabido. Su historia de la S. M. Iglesia de Santiago, entre otras publicaciones suyas, contiene copioso arsenal de materiales hasta entonces desconocidos. Tomándola como eje, en los siglos y esfera que abarca, los estudios en esta clase de investigaciones podrán adelantar mucho para el fin que se persigue.
Estudiadas concienzudamente las historias regionales en sus diversos aspectos (y este trabajo a nadie mejor incumbe, ni nadie está de ordinario en más favorables condiciones para realizarlo que los que en las respectivas regiones residen) se habrá dado un paso de gigante para el logro de una completa y bien documentada Historia de España.
Si es intención de usted publicar esta charla, intención que respeto pero que no aliento, reclamo de usted haga al mismo tiempo constar cuan alto, noble, diáfano y patriótico es el espíritu que anima al Seminario. Si así no fuera, cuantos colaboramos con él dejaríamos de hacerlo y algunos no contaríamos para ello con el beneplácito de nuestros legítimos superiores.
Un momento en la Facultad de Ciencias, conversando con los doctores Iglesias y Parga Pondal acerca del Seminario de Estudios Gallegos.
Preguntamos por el doctor Iglesias y nos dicen que pronto vendrá.
Esperamos un momento. Tarda. De pronto un botones nos trae una carta. Es el doctor Iglesias, que se disculpa y nos manifiesta que no puede complacernos por hallarse en la Facultad de Ciencias en una atareada labor de disecación. Salimos hacia la Universidad y en la misma Facultad de Ciencias abordamos al doctor Iglesias, director de la Sección de Ciencias Naturales del Seminario. Recíbenos con una cordialidad ilimitada y le disparamos, como correspondencia, no muy agradable, un interrogatorio que él va contestando sin perder la atención en su labor.
-¿Tiene usted la amabilidad de decirnos cual es el objeto primordial de su labor al frente de la Sección del Seminario?
-Gustoso. La sección que dirijo quiere estudiar a Galicia en el aspecto histórico natural y quiere reunir la mayor cantidad posible de materiales de la gea, flora y fauna gallega y satisfacer una necesidad urgente en el orden cultural: el Museo Regional.
-¿De trabajos prácticos realizados por ustedes?
-Por ahora llevamos reunido una colección bastante numerosa de insectos gallegos.
Ciento cincuenta y un ejemplares de aves de la región, cuya relación será publicada en los “Archivos” del Seminario.
Ciento cincuenta minerales de los distintos puntos de Galicia.
Entre estos ejemplares de insectos, aves y minerales han sido ya objeto de publicaciones o lo serán en lo sucesivo varias especies nuevas para la ciencia, y otras para la fauna y gea de la península y Galicia.
También se están completando los estudios del P. Merino con especies nuevas.
-¿Quiénes colaboran con esta labor?
-El doctor Parga Pondal que dirige los estudios de Geoquímica gallega, el señor Gómez Martínez (Zenitrám) que estudia la flora, el señor Gallastegui Unamuno que se dedica a la Agronomía y a la Genética, el señor Sobrino Buhigas, director del I. de Pontevedra, especializado en Mineralogía, Prehistoria y Zoología marina, habiendo ofrecido colaboración el doctor Casares Gil que está estudiando los musgos de la Península...
El doctor Iglesias moja con formol un hermoso ejemplar de la llamada culebra marina, cogida en la ría de Vigo, y que mide 2´67. Un silencio breve estanca nuestra charla y de pronto rompimos interrogando al doctor.
-¿Qué porvenir práctico nos adelantaría usted en su sección?
-Hombre: precisamente estamos en una época en que la entomología por ejemplo está alcanzando inusitada importancia. Hoy se estudia qué insectos pueden ser beneficiosos para combatir las plagas del campo. No digamos ya nada de la especialidad de Parga Pondal en la que él tiene la palabra.
-¿Resultado práctico de sus últimas excursiones científicas?
-Mis últimas visitas a puntos poco explorados –sierras de los Ancares, Invernadero, Queixa- nos han proporcionado multitud de ejemplares de flora y fauna no conocidos en Galicia, y apreciar formaciones botánicas y geológicas de alto interés científico.
Es de notar que en las excursiones organizadas este año por las misiones científicas de la Junta de Ampliación de Estudios; y subvencionadas por las Diputaciones gallegas y los señores Arias Sanjurjo y Suárez, hayamos tomado parte tantos elementos de mi sección como de las Letras.
Nuestras excursiones, en una tierra tan rica en flora y fauna como Galicia, suelen ser fructíferas, pero por austeramente que se hagan –supondrá usted lo que significa austeridad en la Sierra de los Ancares- sólo nuestra chifladura puede hacer llevadera esta labor...
El doctor Parga Pondal, entra en la Facultad, y con su proverbial jovialidad da un corte a nuestra charla. Aprovechamos la oportunidad para hablarle un momento de cosas del Seminario.
-¿...?
-Mire Vd. –nos dice- para todo científico tiene su disciplina una máxima importancia, pero lo que es la Química con su aplicación a la gea tiene que serlo para todos. Estudiamos la composición química de la superficie de la Tierra y naturalmente que no nos daremos perfecta cuenta de la riqueza que Galicia –en este caso concreto- encierra bajo su suelo sino analizamos previamente en estos cachivaches que por aquí ve, trozos de minerales, unos preciosos para la industria y otros, seguros indicios de proximidad de otros minerales.
-¿...?
-Quizá mi sección más que ninguna necesite de la labor de cooperación de todo buen gallego...
No hace falta tener conocimientos químicos; los individuos que están en contacto con la tierra; nuestros labradores, probablemente si quisiesen, serían el factor de máxima aportación con cualquier piedra cuyas condiciones de forma o color despertasen su curiosidad... Antes, aún de vez en cuando, algún cacique enviaba pedruscos que le entregaban los paisanos. Ahora... ya no hay caciques, pero los paisanos tiran con los pedruscos. ¡Si nos los trajeran!
-¿...?
-Ya he publicado lo del “Todo en las algas”. Ahora estamos examinando arenas y minerales por ver que cantidad de titano contienen. Mis buenos alumnos de Química me ayudan...
“TREBÓN” (por don Armando Cotarelo y Valledor)
Como al fin y al cabo nosotros vamos a tomar parte en el estreno de este drama del cual es autor el notable polígrafo D. Armando Cotarelo no hemos de hacer la apología definitiva de su autor, pero sí intentaremos hacer un simulacro, al menos, de justísima e imparcial crítica.
Tantas veces hemos repasado las páginas de este brillante drama galaico, que estamos por decir que nos hallamos tan identificados con sus pasajes como el mismo autor que urdió la trama.
En este drama de gran intensidad y permanente interés no pretende el autor plantear una cuestión innovadora á la usanza de las nuevas corrientes teatrales que hoy se pretenden imponer; al contrario: tiene un asunto grandemente dramático pero sencillo y magistralmente condensado, asunto humano y altamente moralista como lo son todas las costumbres gallegas.
Es un drama, en el fondo del cual, se percibe un considerable acoplamiento de caracteres raciales; algo que todos llevamos en nuestro interior como por ley de herencia, como legado de nuestro antepasados.
El señor Cotarelo trae a este drama algo que no se llevó por ahora a las tablas del teatro regional; una novedad que vivimos a todos los momentos y que para nosotros constituye hoy, al repasar las páginas de Trebón, un golpe de vista psicológico, una compenetración del autor en el carácter de las humildes gentes de nuestras aldeas: ese carácter sentencioso de la meiga, de esa rara mujer de la que tanto se execra y se abomina en nuestra tierra; esa bruja plañidera de mal genio y adivinadora que tiene algo de sibila y un poco de demonio. Esa vieja que el Sr. Cotarelo nos pinta definitivamente en su personaje la Tía Suíña; esa mujer que maldice y apostrofa y que habla en romance casi siempre y dice refranes cada vez que puede hablar; esa que con su bafio entangaraña.
Seguramente apartándonos de la riqueza del léxico con que está avalorada esta obra, sea este personaje el que más interesa al público, ya por la rareza de su carácter ya por la novedad que ofrece, aunque ya dijimos, es un personaje eminentemente humano y con carta de naturaleza entre nosotros.
Este personaje tiene su psicología, su valor social y su característica bien prominente, pudiéramos decir en estos términos:
Es la cizaña, la hipocresía, el carácter adulador de la raza; es esa mujer que aparece en todos los países y que en Galicia llamamos meiga y vieja endemoniada; esa mujer que lleva consigo el mal de ojo, la desventura y la desgracia a veces, algo que ciertamente influye en nuestra existencia a pesar de todos los disimulos que hagamos para ocultarlo.
La obra del Sr. Cotarelo es un esfuerzo más que viene a sumarse a otros que constituyen la generosa iniciativa de la restauración del idioma gallego. Aún no se ha acertado a hacer teatro gallego a pesar de los muchos asuntos de gran importancia que palpitan en nuestra región y que es un género a explotar para las gentes de letras.
La obra de D. Armando lleva en sí algo que nosotros consideramos como definitivo en las letras gallegas; es la obra de un erudito, de un talento; es obra de restauración en nuestra dialéctica; en sus páginas va la belleza de nuestro idioma apuntando caracteres clásicos y castizos.
El público que el martes acuda al Teatro Principal será el que sancione y dé testimonio a nuestras breves consideraciones.
LA CRUZ DE GUILLAREY
Sobre la tierra escarda de las vegas gallegas corrió otra vez la sangre de los humildes; Sofán y Nebra vuelven a tener eco en Sobredo, la tierra irredenta que los malditos mancharon de sangre esclava, de sangre noble, de sangre redentora y santa. Otra vez más las balas mercenarias de la injusticia oficial y del crimen amparado por la ley, volvieron a derribar unos cuantos cuerpos de humildes y honrados paisanos... Pueden estar satisfechos los que para efectuar unos embargos injustos han enviado al campo del trabajo, como si fuera un campo de batalla guerrero, diez parejas de guardia civil; el crimen se ha consumado otra vez y han vuelto a morir los sumisos, los mansos, los sacrificados y los esclavos y los irredentos.
Teníamos los mártires de la Fe, los del Trabajo, nos faltaban los de la Tierra y estos los tenemos ya en Sobredo. Sobredo es un nuevo Monte Arruit donde la furia de los rifeños oficiales hizo un escarnio en el pueblo; eschapazó al pueblo que todo lo da; al pueblo pródigo que no quiere nada para el, que todo lo entrega y da para que sus tiranos medren y crezcan y en Sobredo cayeron los primeros mártires de la Tierra irredenta en honor al señorío decadente convertido en caciquismo oneroso, se mutiló en Sobredo a unas docenas de soldados de la Tierra, una docena de legionarios del deber inmolados al privilegio medioeval.
¿Qué ley autoriza esos crímenes horribles y qué justicia ampara esos tropeles repugnantes y escarnecedores? Y aún hay diputados gallegos que en el Parlamento de España maldicen a las sociedades agrarias y vociferan como viles energúmenos contra la obra bienhechora y cívica de esas sociedades que despertaron la conciencia de un pueblo sin historia y sin personalidad desde que se verificó la unión nacional. ¿Qué Galicia representan esos señores; representan en las Cortes de España una Galicia que quiere regenerarse o representan una Galicia que sepultó en las tinieblas el poder de los Reyes Católicos?
Es necesario residenciar de una vez a todos los gallegos parlamentarios. Es preciso que ante este bárbaro atropello de Sobredo elevemos nuestra protesta viril, una protesta eficiente, protesta de obras y de hechos, no de palabrería y discursos rimbombantes.
Noya y Finisterre están a las puertas de una tragedia igual a la de Sobredo, no tardarán mucho tiempo en ser muertos en estos lugares, últimamente mencionados, más paisanos gallegos y todo ello para sostener unas oligarquías de tiranuelos que llevan a las páginas de la historia de estos pueblos los más vergonzosos capítulos de una ignominia salvaje.
Estamos sometidos a una prueba de virilidad y de civismo ante el horror de los últimos sucesos de Sobredo.
¿Seremos capaces de imponernos a tanta injusticia o no habrán servido para nada esas múltiples campañas de evangelización y de educación sobre los campos gallegos?
Esperamos una fuerte conmoción; una conmoción que va en estruendo de santas rebeldías ante tanta villanía y tanta degradación.
DOCE PREGUNTAS A ANTÓN VILLAR PONTE
¿Podría el señor Antón Villar Ponte apuntar un índice de jóvenes de idea, capaces de sufrir una disciplina política en Galicia?
¿No le parece al señor Villar Ponte que la juventud gallega está sujeta a toda esa barbarie de prejuicios que le son tan característicos a todo gallego?
¿No cree el señor Villar Ponte que somos aún demasiado cazurros para pertenecer a un partido político de altura, de seriedad, de responsabilidad y de solvencia?
¿No cree en nuestra incapacidad para la solidaridad?
¿No opina que la disgregación del regionalismo determinó nuestra desorientación política, en todas sus modalidades, y demostró de una manera clara y determinante nuestra estultez para abordar temas y problemas de alta política?
¿No le parece a usted que si hoy llegamos a una nucleación de unos cuantos jóvenes no habríamos, por ello, ni siquiera, echado las bases de un partido gallego?
¿No se nota usted flotando en un ambiente de parcialidad peligrosa y grave?
¿Cree usted que si llega a la constitución de un partido político gallego, no quedan fuera de él muchos jóvenes que, con usted, debieran figurar en las vanguardias?
¿No le parece a usted que lo primero que debiéramos hacer en Galicia es lavar nuestras almas, limpiarlas de esa roña de envidia, de codicia, de maldicencia, de ponzoña, de insidia, de que están recargadas y sucias como almas de mercaderes desconcienciados y de seres desnaturalizados?
¿No le parece a usted mismo, un poco raro eso de hablar de un posible partido político gallego, en el que imprescindiblemente han de entrar personas que al poco tiempo producen en su seno el desorden y la desbandada, porque son, desde el primer momento, como lo son siempre, gérmenes de descomposición?
¿Cree usted que un partido político puede adquirir solidez con esta maravillosa “gente joven” de que estamos rodeados y entre la cual vagamos como fantasmas, como astros desorbitados, como elementos exóticos que no tenemos medio propicio para vivir?
En Galicia, amigo mío, no pensamos más que en hacer daño los unos a los otros. Vea el ejemplo de nuestra prensa dividida en dos bandos, no precisamente políticos ni idealistas, sino absurdos. Se combaten porque se odian, porque las rencillas personales, las envidias, las malignidades son superiores a toda idea...
Yo desearía una gran prosperidad a su iniciativa, pero no creo ni en la capacidad ni en la existencia de las juventudes gallegas. Y no es que yo sea un pesimista. La realidad y quizá el ser joven me autorizan, ambas cosas para hablar de este modo. Y perdone que yo el más humilde y el menos indicado me atreva a hacerle estas interrogaciones intrascendentes, pero sentidas aunque mal expresadas.
|
|
|
|
|
| Manuel Mesejo Campos |
|
 O día trece de agosto de 1901 naceu en Laxos (Cuntis) Manuel Mesejo Campos, sendo inscrito polo seu pai no xulgado da vila un día despois ante o xuíz municipal, o avogado Xoaquín Barreiro e o secretario do xulgado, o escritor e xornalista Pedro Blanco Crespo, pai de Roberto Blanco Torres. Foi o fillo máis vello dos dous que tivo o matrimonio formado por Antonio Mesejo Mesejo e Manuela Campos Gómez; despois del nacería o seu irmán Antonio. A condición de emigrante do pai, que estivo algúns anos en La Habana e despois en Buenos Aires, facilitoulle ao rapaz o acceso aos estudos de Maxisterio, carreira que comezaría na Escola Normal de Pontevedra (onde se hospedaba nunha pensión situada no 55 da Rúa da Oliva) e despois continuaría na de Santiago de Compostela.
Persoa afable e extravertida, contaba con moitas amizades entre a xuventude cuntiense do seu tempo. Especialmente importante foi a súa relación con Uxío Souto, veciño da aldea limítrofe de Cardecide, que chegaría a ser un grande escultor, aínda que hoxe insuficientemente recoñecido e valorado na súa terra. Tamén era bo amigo de Manuel Lois (Manuel do Capitán), de Xosé Gómez Rubio (de San Mamede) e moi especialmente de Xoán Xesús González (de Sevil), quen sendo canteiro na mocidade chegaría a ser mestre, avogado e un dos máis destacados xornalistas, escritores e políticos do seu tempo.
Na súa xuventude Mesejo foi noivo de Helena Rodríguez Silva (Helena de Cornide), que acabaría por casar, andando o tempo, despois de morto Manuel, con Antonio Ríos Fernández, que aínda que era natural de Santiago exercía como mestre na aldea cuntiense de Xinzo e establecera unha íntima relación coas persoas máis esquerdistas e comprometidas do Cuntis daqueles anos, levando a cabo un incesante labor no plano político e cultural, que mesmo callou na posta en marcha de actividades teatrais nas que tamén participaba a súa moza. O activismo exemplar daquela activa e combativa mocidade cuntiense no agrarismo, no galeguismo e no republicanismo faría que nos tempos da Guerra Civil, unha época que Manuel non chegaría a coñecer, moitos deles foran represaliados de distintos xeitos. Así, Uxío verase obrigado a exiliarse en México, Manuel do Capitán é inhabilitado e deposto da súa praza de mestre nacional, Antonio Ríos será confinado no Lazareto de San Simón e Xoán Xesús chegará a ser executado polos franquistas debido á súa activa militancia no nacionalismo e o socialismo. Destacar tamén a afectuosa relación que Mesejo tivo coa súa afillada Teresa Núñez -Teresiña, como lle chamaba o seu padriño, que comentaba: «non hai día que non faga rir aos meus amigos»-, e que aínda vive e lembra con verdadeira devoción o agarimo que por ela sentía o seu padriño que tanto gustaba de levala cando el a todas partes.
A pesar de que xa desde a adolescencia mostraba verdadeiros dotes literarios, o certo é que non sempre foi un estudante exemplar. Durante os seus anos en Compostela recibía decote substanciosas cantidades de diñeiro do seu pai, para sufragar os gastos dos seus estudos. A súa vida bohemia de estudiante moceiro e libertino -seguramente acompañado en moitas correrías polo seu amigo Xoán Xesús que tamén estudou Maxisterio na cidade- e, en consecuencia, os seus adversos resultados académicos, fixeron que o pai, desgustado, decidise mandalo de novo para casa. En moitas das súas cartas á familia reclama constantemente que comprendan que os seus múltiples labores intelectuais fan que non poida dedicar á carreira todo o tempo que sería preciso para obter uns bos resultados.
E efectivamente, Manuel era un mozo cunha intensa actividade cultural; ademais de ser un lector voraz de todo o que se publicaba en galego e castelán e ter fondos coñecementos de literatura portuguesa e francesa, foi membro das Irmandades da Fala, actor de teatro en varias compañías estudantís de Santiago, vicepresidente da Asociación Normalista, na que o seu amigo de Sevil tiña o cargo de bibliotecario, publicou artigos e poemas en distintos medios (entre eles A Nosa Terra, El Compostelano, El Eco de Santiago, Diario de Galicia, El Ideal Gallego...).
En agosto de 1922 o diario olívico Galicia. Diario de Vigo informa da inmediata saída en Cuntis dun novo periódico agrarista, Ecos de Rebeldía. O proxecto xa viña de antes, pois no diario Progreso de Pontevedra, do que era colaborador habitual Xoán Xesús, o 16 de febreiro de 1922 aparecía unha nota indicando que en breves días aparecería o xornal e que o seu director sería Manuel Mesejo Campos, que como sabemos lideraba o agrarismo local xunto a Xoán Xesús (que de seguro tamén estaría embarcado no proxecto) e outras persoas afíns ideoloxicamente. Descoñezo se realmente chegou a saír este semanario pois, que eu saiba, non se conserva ningún número nin outra referencia.
Foi director do grupo de teatro compostelán La Raza, que representaría en 1921 o drama de Xoán Xesús titulado Carmiña, obra que contou con acompañamento musical baixo a dirección do mestre Soler e con alalás e melodía de gaita entre bastidores e na que actuou o gaiteiro cuntiense Miguel Liméns. Foi ademais autor de varias novelas cortas e do poemario Manoxo; obras que permanecen inéditas.
Durante os períodos feriados, especialmente no verán, acostumaba a baixar á vila do Baño, a Guldrís, como el a denominaba literariamente. Alí gustaba de pasear co seu amigo Xoán Xesús e con Marcial Campos, propietario do Hotel-Balneario da Virxe. Nos parladoiros do salón do Balneario chegará a coñecer, por mediación de Marcial Campos, a intelectuais da talla de Wenceslao Fernández Flórez, Eugenio Montes, Leonardo Rodríguez ou Ramón Cabanillas, cos que sostiñan dilatadas e entretidas conversas literarias e políticas na azotea do hotel. Precisamente nunha destas reunións Cabanillas, con quen chegou a ter unha moi boa relación que callou nun frecuente cruce de correspondencia, recibiu de Manuel Mesejo un libro de versos inédito e prometeulle levalo a Madrid para ser publicado; mais a morte inminente do que ía ser o editor, Leonardo Rodríguez, fixo que o proxecto non se puidera levar a cabo.
En 1922, despois de deixar os estudos amoestado polo seu pai, marchou a facer o servicio militar a Melilla, desde onde foi correspondente de guerra do Galicia. Diario de Vigo cando o seu veciño Roberto Blanco Torres ocupaba o cargo de xefe de redacción; sen embargo o compromiso de traballar para o diario adquiriuno por medio da relación epistolar que mantivo con Lustres Rivas, que precedeu no cargo ao autor de Orballo da media noite. Para este diario vigués enviaba os seus ‘Mosaicos del Rif’, asinados co pseudónimo de Fray Antón de Laíño e nos que, a pesar de que chegou a ser sarxento de complemento, se mostraba fortemente crítico coa actitude colonial dos españois en África. Durante a súa estancia en Melilla era unha persoa moi admirada e querida, como o demostra a homenaxe de que foi obxecto e cuxa crónica foi reproducida no Galicia baixo o epígrafe de ‘Agasajo a Fray Antón de Laiño’.
Ao regresar á terra seguiu mantendo unha interesante sección no Galicia titulada ‘Motivos’. Compartiu tribuna en moitas ocasións con Xoán Xesús e outros agraristas cuntienses en actos do movemento agrario local, nos que xostreaba sen tregua o caciquismo imperante na vila dos baños, feito que lle procurou a antipatía de moitos caciques do pobo e a condena explícita, desde o púlpito, do cura da parroquia, Santiago Abuelo Lado. Manuel era un importante membro do agrarismo local, no que ocupou o cargo de xefe das Sociedades de Agricultores, colectivo fortemente enfrentado co Sindicato Católico-Agrario, que presidía o alcalde Xosé Rubira. Pola súa traxectoria chegou a ser proposto para dirixir as escolas laicas locais no momento da súa fundación e, tal como el manifesta en carta ao seu pai, ofrecéuselle a dirección dun «Diario Agrícola que como órgano defensor del agrarismo se va a fundar en Pontevedra».
Testemuña da rexa amizade que unía a ambos escritores cuntienses é o prólogo poético composto por Manuel para o poemario Agarimos do escritor de Sevil, que leva o título de ‘Xan Xesús’: “Fai versos porqu’ esparx’ a súa y-alma /que ten chea de sofrir e de penar... /E da do que ten /que tamén /a roseira da rosiñas, /porque non ten mais de seu que dar... /E poeta porqu’adoura ó qu’e subrime /com’uns ollos meigos d’unha meiga muller... (...)”. O poema aparece precedido por un breve texto en prosa do propio Mesejo no que nos presenta ao autor do poemario: “Para ti leutor amado qu’en espreita de saber quen é, e como é, que dí e como dí, vas lér ao autor d’este LIBRIÑO”. Ademais o último poema do libro, ‘sofrimento’, aparece dedicado: “A o meu amigo e grande compañeiro, Manoel Mesejo, que sabe de penas o sofrimentos”.
Ademais de que mantiveron un abondoso cruce de correspondencia, as alusións mutuas son frecuentes nos seus traballos en prensa. Por un artigo de Xoán Xesús no que disinte amigablemente dunhas opinións expresadas por Mesejo no diario Galicia de Paz Andrade, sabemos que durante as vacacións de verán pasaban moitas tardes conversando no parque do Castro en Cuntis, a carón do balneario:
“ ‘Fray Antón de Laiño’ se olvida por lo visto de aquellas conversaciones, y a veces discusiones, que él y yo teníamos en el parque del Castro en Cuntis, en aquellas hermosas tardes de verano, después de su conversión al galleguismo. Ignora ‘Fray’ que muchas veces hemos hablado de este mismo tema y hemos convenido en que Galicia tendrá su novela cuando se haya desarrollado el sentimiento galleguista (...)”
Sendo o de Sevil xefe de redacción en Compostela do diario vigués El Pueblo Gallego reseña nalgunhas ocasións as visitas que Mesejo fai a Compostela durante a convalecencia da doenza que o levaría á tumba, para ser examinado polo prestixioso doutor Novoa Santos, coñecido de Xoán Xesús, quen evoca ademais os momentos vividos en común durante as vacacións:
“Las conversas amistosas bajo los álamos del Castro con el fraternal Mesejo Campos, el estudiante vitalicio, exaltado, romántico y nacionalista que siempre hablaba gallego despues de su conversión en Compostela bajo el sentimentalismo de las rúas que le hicieron retornar al sentido idealista de la vida (...)”
En decembro de 1924 falecía na súa casa de Laxos Manuel Mesejo, con tan só vintetrés anos, a causa dunha tuberculose pulmonar, que viña arrastrando desde a súa estancia en África, que nos privou dun autor que ía camiño de acadar un destacado lugar na historia da literatura e o xornalismo galego. Foron moitos os artigos que neste momento publicou o seu veciño de Sevil enxalzando as súas calidades humanas, ideolóxicas e literarias.
A morte de Mesejo foi un moi duro golpe para Xoán Xesús que presidirá a comisión organizadora dos actos de homenaxe que se celebraron en Cuntis o vintecinco de decembro. Pola mañá houbo unha misa na igrexa parroquial, posteriormente unha ofrenda floral no cemiterio, na que falou Xoán Xesús. Ás seis da tarde celebrouse unha velada necrolóxico-literaria que, aínda que estaba previsto que tivera lugar no balneario, levouse a cabo no salón do Café Rivas, situado na actual Praza do Ferrol, na que falaron ou recitaron contos e poemas do escritor falecido: Vicente Carballo Blanco, perito electricista, os mestres Manuel Lois, Manuel Pena Sayáns e Xosé Búa, o poeta Francisco Sueiro, o estudante Xosé Pena Sayáns, o tenedor de libros Xesús Ameijeiras e, por suposto, o seu grande amigo de Sevil. Ocupaban a presidencia do acto o alcalde Xosé Rubira, o párroco Santiago Abuelo e o xuíz municipal Xosé María Ramos. Estiveron presentes ou mandaron carta de adhesión coñecidos intelectuais galegos, entre os que podemos mencionar ao seu amigo o escritor Xosé Posada Curros. As palabras de Xoán Xesús foron fielmente reproducidas na prensa do momento:
“Este homenaje que hoy hacemos, no es a lo que fue un individuo, sino a lo que pudo ser, no es al hecho, es a la causa, a la posibilidad. Ahí creemos descubrir nuestra originalidad. No homenagear a lo que fue sino a lo que sería si viviese, a lo que llegaría si la vida le fuera más sensata y más larga (...) Queremos en este acto cantar al posible hombre, al posible valor, a la posible capacidad y a la posible Galicia en una palabra: a la posible nación o patria (...) Es un acto necrológico en honor a muchos hijos de Galicia que mueren antes de tiempo. Es el acto necrológico a los jóvenes sembradores que mueren, antes de que el fruto de su semilla madure unos, y otros antes de que germine. D. Luis Porteiro Garea, D. Leonardo Rodríguez, D. Elisardo Sayáns Ocampo y otros apóstoles, otros cruzados má de la santa causa gallega que abandonaron el mundo cuando las vanguardias que habían de seguirles estaban en pleno período de gestación. Nuestro homenaje es a esos, a los que nos pudieran redimir, a los que aún no estaban maleados por el convencionalismo social, a los que aún no habían claudicado y por ello eran puros aún, tenían la frente y el alma limpias y apatenadas (...)”
Segundo o diario El Pueblo Gallego, este foi o acto máis grandemente cívico que se celebrou en Cuntis, o único que se recorda.
|
|
|
|
|
| Patelas, o gaiteiro de Cuntis |
|
 As orixes. O torno que deu vida ao gaiteiro
En agosto de 1916 nacía no lugar da Patela, na parroquia de Cuntis, o que sería o máis popular gaiteiro e artesán de instrumentos tradicionais do seu concello. Trátase de Xosé Raído, máis coñecido polo apelativo de Patelas (ou señor Patelas, como aínda lle chaman moitos dos que foron alumnos seus); unha persoa que é sobradamente coñecida e querida non só en Cuntis senón en todo o ámbito dos gaiteiros do noso país.
A súa infancia transcorreu na súa terra natal, onde xa de moi cativo andaba seguido a enredar co vello torno do seu avó, que fora carpinteiro. Naquel pequeno taller familiar foi aprendendo el só a tornear trompos, cuncas e outros obxectos cada vez máis complexos. Co tempo, el e mais outros amigos afeccionados á música tradicional, como Pinón e Pancho, comezaron a facer gaitas alí mesmo na Patela con aquel vello torno manual e coas ferramentas que lles fixo o coñecido ferreiro Alfonso de Eiras. Ao tempo que xogaban ían aprendendo mellor o oficio e os instrumentos soaban a cada paso máis afinados. Traballaban o buxo ata convertelo nas pezas das gaitas, facían as palletas, curtían as peles de cabuxa ou de ovella para facer o fol e, por suposto, construían, en todas as súas fases, os instrumentos de percusión: pandeiretas, pandeiros, bombos, tamboriles... Chegaron a formar un grupo de gaitas que nunca chegou a ter nome, pois non actuaban nas festas por diñeiro; unicamente tocaban nas ruadas, polas aldeas adiante, en Fontecoba, Castrolandín, Mesego, Arcos... En todas as fiadas do concello eran requiridas e aprezadas as notas dos seus instrumentos e, en máis dunha ocasión, a festa prolongábase desde as catro da tarde ata as catro da mañá. Con total lucidez recorda o noso entrañable Patelas unha rúa na Retorta onde, ante a insistencia da xente, Pinón tocou a gaita durante catro horas seguidas, sen sacar o soprete da boca, para ver se conseguía cansar aos animados asistentes.
Pero o vello torno do que falamos, ademais de procurarlle ao noso gaiteiro unha boa fonte de distracción e divertimento, acabou por facilitarlle o acceso ao oficio do que viviría sempre.
Traballou, xa desde mozo, como torneiro con Antonio García en Vilar, con Manuel Liñeira en Piñeiros e, por último, nas obras do hotel balneario, onde estivo ata os vintenove anos, cando decidiu desprazarse a Ponferrada para traballar no taller de carpintaría de ENDESA.
Fóra da terra. En Ponferrada.
Na cidade leonesa tomou contacto axiña con outros gaiteiros galegos alí establecidos, chegando a formar parte, ao longo dos anos, de ao menos cinco cuartetos de gaitas. As formacións nunca tiñan un nome fixo; eran coñecidos sempre como “Os da Térmica”, aínda que en realidade o único que traballaba na empresa era el. Durante a súa estancia en Ponferrada voltaba con frecuencia a Cuntis, ao menos tres veces ao ano, pois aquí tiña a súa familia, a muller e mais os fillos. Co tempo, os fillos maiores emigraron para San Sebastián, e a muller e os pequenos acabaron por marchar cando el para Ponferrada.
Cando estivo traballando na liña que ía das Pontes de García Rodríguez a Ponferrada, a empresa abriu unha axencia en Lugo. Na cidade das murallas estreitaría entón a boa amizade que o unía aos membros dunha das máis emblemáticas formacións galegas de música tradicional do momento, Os Montes. Paco, un dos seus integrantes, tiña un taller de zocas de madeira na cidade. Alí, valéndose da ferramenta da que dispuñan, todos facían as súas pequenas chapuzas. Acababan de chegarlles unhas gaitas novas que encargaran á Coruña, e como tiñan algúns pequenos defectos de afinación, Antón, un mozo gaiteiro que acababa de incorporarse á formación, púxose a fedellar nelas no taller ata que as deixou “como violinos”, en palabras de Patelas. O gaiteiro de Cuntis, asombrado por aquela habilidade innata do rapaz no manexo do torno e as gubias, insistiu en que tiña que dedicarse a aquilo. Comproulle un torno en Ponferrada, que custou daquela catro mil pesetas, e con el o mozo foi aprendendo o oficio. Tempo despois mercou un magnífico torno mecánico co que acadaría unha grande prestixio profesional que o levaría a entrar na escola de gaitas da Deputación Provincial de Lugo. O gaiteiro do que estamos a falar chegou a ser o fundador da banda de gaitas de Santa Marta de Ortigueira, e hoxe dirixe o obradoiro de instrumentos tradicionais da Universidade Popular de Vigo e a banda de gaitas Xarabal da mesma institución. Trátase do coñecido artesán e gaiteiro Antón Corral, a quen tanto lle debemos todos os amantes do folclore e da música galega, e que continúa a manter unha grande amizade e aprecio polo cuntiense que un día o animou e axudou a introducirse no mundo da elaboración artesanal de instrumentos. Da súa escola saíron algúns dos mellores constructores de gaitas e zanfonas con que hoxe conta Galiza; e da banda Xarabal, moitos dos músicos que hoxe están a triunfar polo mundo adiante. En todo caso, sabemos por experiencia que calquera cuntiense que se achegue pola Universidade Popular de Vigo de parte do Patelas terá en Corral un trato de especial atención e afecto.
O regreso. O grupo de gaitas e baile tradicional.
O noso gaiteiro colleu o retiro en 1976, ano no que se estableceu definitivamente na súa casa da Patela. Ao pouco da chegada, puxéronse en contacto con el membros da Asociación Cultural O Baño, propoñéndolle a fundación e dirección dun grupo de música e baile tradicional. As cousas marchaban de vagar ata que Francisco Vidal tomou as rédeas e puxeron por fin en marcha o proxecto. Os ensaios comezaron no mes de xuño, estando programada a primeira actuación para as festas de agosto. Do ensaio dos músicos encargábase Patelas e do baile Nieves, unha moza de Caldas que xa tiña moita experiencia na coreografía tradicional. Os rapaces e rapazas traballaban duro, pois sabían que era o único xeito de que saíran a actuar. En tan só dous meses de intenso traballo aprenderon a tocar e bailar o suficientemente ben como para facer unha actuación máis que digna. Tocaron cinco pezas sinxelas, entre elas unha marcha procesional que saíu bordada. Nos oito anos que tivo de existencia este grupo, desprazábanse con frecuencia a moitos concellos próximos, como Catoira, A Estrada, Moraña, Caldas, Vilagarcía, Cambados (onde actuaban todos os anos)... eran moi frecuentes as actuacións en Vea e na Ulla. Pero tamén foron contratados en lugares moi distantes como Lugo, Vilalba, Cabeza de Manzaneda, Ponferrada... Os desprazamentos facíanse nun autobús de Autos Guerra de Moraña. Presentáronse en varias ocasións ao festival escolar do Foxo (A Estrada), ao que asistían multitude de grupos, especialmente da provincia de Pontevedra e A Coruña, obtendo sempre o primeiro premio. En Vista Alegre quedaron de segundos despois do grupo do colexio do Sar, formado por mozotes moito máis vellos e veteranos que os de Cuntis. O baile do Espantallo era o que causaba máis impresión, chegándose mesmo a comentar entre a xente, que lles saía mellor que aos do Rei de Viana.
Por este tempo eran frecuentes as visitas do mestre gaiteiro xa falecido Ricardo Portela, que ía a tomar os baños ao balneario. Ía moito polo Centro de Xuventudes a ver os ensaios do grupo, e quedaba admirado de ver como o seu colega de Cuntis era capaz de afinar un número tan grande de gaitas: unhas vellas e outras novas, feitas cada unha por un artesán distinto (“cada unha do seu pai”), e algunhas dunha calidade pésima. A ocorrente resposta do da Patela era sempre a mesma: “Eu non afino as ghaitas, afino os rapaces un por un”. Parece unha broma pero a realidade era que non todos os nenos temperaban igual, e por tanto, en función de como soprasen, con máis ou menos forza, púñalles a gaita máis ou menos baixa de timbre, ata conseguir que todos tocaran afinados. Dábase o caso de que algúns non tiñan medios para facerse co punteiro, o tamboril ou a gaita. O propio Patelas ten regalado moitos instrumentos feitos por el mesmo.
O feito de ter que andar cun grande número de rapaces pequenos, coa responsabilidade que isto conlevaba, foi motivo de moitas desavinzas e algunha dimisión entre os directivos e o desencadeante do final da agrupación cando xa había un contrato para Oviedo e outro para Santander. En palabras do Patelas “como fallou a directiva todo se foi ao carallo”. Durante un tempo funcionaron por separado o grupo de gaitas e o de baile, dándose a circunstancia de que os gaiteiros de Cuntis, ademais de facer actuacións en solitario, acompañaban ao grupo de danza tradicional de Moraña. O mestre gaiteiro sempre recorda como anécdota unha ocasión en que foron tocar a Catoira e, como eran moitos gaiteiros, repartíronos en dous grupos. Así mentres uns daban o pasarrúas, os outros ían tocar ás casas dos enfermos.
A recuperación do charrasco.
Haberá uns trinta anos apareceu nunha corte, propiedade de Camilo Núñez, en Cardecide, na propia parroquia de Cuntis, un misterioso trebello, consistente nun mastro de madeira que tiña ferreñas na parte superior, un cable que ía de arriba a abaixo, e un pao ranurado co que se frotaría o cable. Despois de darlle voltas ao asunto algúns vellos recordaban vagamente que aquilo debía ser un charrasco, un instrumento que se tocaba antigamente moito en Cuntis, sobre todo polo Entroido. A Partir deste primitivo instrumento Patelas comezou a fabricar charrascos aos que lles introduciu innovacións que melloraban moito o son. Aumentou o número e a calidade das ferreñas; á parte superior dáballe ás veces forma de trapecio e outras redonda, usando un aro de peneira; mudou o arame de viña por tres cables como os dos freos das motos, que se poden tensar cando se está usando e afrouxar despois para que non torza a madeira coa presión; púxolle unha goma no pé para suavizar o golpe ao batelo contra o chan, e mesmo fíxolle un mastro desmontable, de xeito que fose mellor de transportar e, mudándolle a peza de abaixo por unha de menor ou maior tamaño, podía usalo un neno ou un adulto.
O primeiro charrasco que fixo deullo a Antón Corral, que o introduciu na súa banda de gaitas. Tan pronto como se enteiraron os do grupo Familia de Santiago, bos amigos de Patelas, a quen coñecían por teren coincidido nalgunhas actuacións, pedíronlle que lles fixera un. Regaloulles un que xa tiña feito, que era dos de aro de peneira. A partir deste momento o Charrasco acadou moita difusión por todo o país, e hoxe xa é fabricado por moitos artesáns de instrumentos de percusión. Galiza conta xa cun bo número de músicos que tanxen este peculiar trebello musical, pero debe haber poucos que o fagan co aire divertido que lle dá o cuntiense Camilo Núñez que parece que o fai bailar, sen dúbida coa alegría coa que se debía tocar no seu tempo. Eis unha das máis importantes contribucións de Cuntis á música popular galega.
Remate.
O traballo desinteresado do Patelas durante os oito anos que durou o grupo folclórico de Cuntis non foi en balde. Ademais de que Cuntis contou cun bo grupo tradicional, moitos dos seus membros formaron parte posteriormente de distintas formacións (algúns aínda hoxe): a banda de música de Cuntis, a da Estrada, grupos folk, grupos e bandas de gaitas (algunhas incluso de centros galegos no estranxeiro, sobre todo en Suíza)... Un grupo tan representativo como fora Airiños de Cuntis, que levaba tempo desaparecido, volveu a actuar algúns veráns, integrado, nunha nova xeira, por alumnos do gaiteiro da Patela acompañados do veterano bombeiro Couso de Laxos.
Apareceu tamén unha nova formación, Verbo Xido, conformado nun principio como cuarteto (dúas gaitas, bombo e tamboril), incorporando posteriormente acordeón, frauta traveseira e, ao final, guitarra, requinta, zanfona... O que escribe estas liñas formou parte deste grupo. Patelas acudía con frecuencia a actuacións e ensaios, sempre dando ánimos e consellos. Cada vez que marchaba de onde nós sempre repetía de xeito ritual: “Bueno, rapaces: ánimo, valor e medo. A vella vaise”. E cando alguén ía tocar por menos diñeiro do que el consideraba digno, sempre insistía que para iso era mellor ir gratis e aplicaba o refrán: “Canto máis se abaixa un, máis se lle ve o cu”. Estaba moi ilusionado mentres aquilo durou. Recordamos tamén con moito afecto a presencia de Casal, de Cimadevila (Campo lameiro), un vello gaiteiro xa desaparecido; grande amigo noso e tamén do Patelas. De mozo tocara cos Chacentes (do Campo) e chegara a formar dúo con Ricardo Portela. Tamén de Casal aprendemos moitas cousas. Non coñecemos nunca un gaiteiro tan barroco; era un verdadeiro mestre facendo mordentes, trinos e picados no punteiro.
Naqueles tempos faciamos con frecuencia encontros de gaiteiros en distintos lugares do país onde tiñamos algún amigo do gremio, e nos que Patelas e todos nós divertíamonos moitísimo. Non esquecemos aquel día en que viñeron a Cuntis, a unha churrascada na Ponte Nova -unha área recreativa que hoxe foi estragada polo encoro- o Xocas e outros gaiteiros da zona de Pazos de Borbén. Ía vir tamén Moxenas desde Vigo, pero a morte dun familiar impedira a súa asistencia. Recordamos ben como o da Patela recitou antes de meterlle un grolo ao tinto país a súa tradicional copla: “Este vino cristalino/ hijo de la cepa tuerta/ bébelo patelas del alma/ que buen dinero te cuesta”. Ao que Míguez, un gaiteiro octoxenario, pai do noso amigo Xocas replicou como un regueifeiro: “Este viño cristalino/ fillo da cepa torta/ a uns quítalles o sentido/ e outros non certan coa porta”. Tamén lembramos que, como de cotío, cando lle ofrecían churrasco ou empanada rexeitábaa con seu peculiar sentido do humor: “Prefiro comer unha cunca de viño. Eu non son de canle que son de moegha”. Foi unha gran festa, desde as doce do medio día ata ben entrada a noite non deixaron de soar as gaitas e os cantares.
Hoxe Patelas vive cos seus “oitenta e cinco invernos ao lombo”, como di el, tranquilo despois dunha vida entregada á música da súa terra. A súa saúde non lle permite xa fumar nin beber pero, con todo, aínda segue a construír de cando en vez algún instrumento. Alégrase moito cando nos xuntamos para falar de música e nunca deixa de reclamarnos, aos que somos máis novos, un maior entusiasmo e dedicación para que nunca morran as melodías dos nosos devanceiros.
|
|
|
|
|
| Blanco Torres. Aspectos biográficos |
|
 1. A FORXA DUN XORNALISTA
A casa dos Blanco Torres, situada na antiga rúa Lanuza en Cuntis, foi case unha institución na que se formaron Roberto e os seus irmáns. Os pais eran persoas dun bo nivel cultural: Carme Torres era mestra e Pedro Blanco fixera estudos eclesiásticos. Os coñecementos que este adquirira no Seminario en disciplinas como Humanidades, Filosofía, Teoloxía, Dereito (ou Cánones), Latín... serían decisivos como herdanza cultural para os seus fillos, especialmente para o máis novo, Roberto, que os aplicará decote na súa obra... Unha sólida cultura que se irá asentando os seus alicerces, xa na infancia, na ben surtida biblioteca familiar. Lector voraz dos poemas de Enrique Labarta Pose, así como dos contos de Calleja, Ándersen, Grim, Perrault ou os Contos das mil e unha noites , debeu ademais de cursar o bacharelato nalgún centro ou colexio de relixiosos, tal como parece suxerir o propio autor nalgúns artigos.
Nacera o 18 de marzo de 1891, sendo o máis novo dunha numerosa prole. A morte temperá da súa nai fixo que o pai se entregase especialmente á educación do benxamín da familia , e mesmo que o iniciara no mundo do xornalismo e a literatura.
Por estes anos eran moi frecuentes as visitas do xornalista vigués Xaime Solá ao hotel de Cuntis. Ás tertulias do Balneario acudía Pedro Blanco, que exercía como secretario do xulgado da vila e que tamén escribía na prensa, especialmente artigos de carácter político e relatos de ficción. Cónstanos que era asiduo colaborador de xornais como o vigués La Razón, os pontevedreses La Opinión e El Diario, mesmo en xornais de carácter progresista e galeguista como La Concordia, La Oliva e El Miño, os tres de Vigo,. El Noticiero, tamén de Vigo ... Precisamente este último, dirixido por Solá, será o periódico en que verán a luz as primeiras composicións do seu fillo Roberto cando a penas contaba doce ou trece anos, supomos que gracias á amizade de Pedro co director. Mais Pedro Blanco non só foi un consagrado xornalista do seu tempo. Chegou a publicar varias novelas como La loca de Guimarey, El castillo de Briones, Ensayos funerarios, Los misterios de un roble ou O carballo da morta ... A influencia literaria e ideolóxica que Pedro exerceu sobre o eu fillo menor sería pois decisiva. Proba de que a carreira periodística de BT comezou xa en Galiza e non durante a súa etapa na emigración, como se ten dito insistentemente, é tamén un artigo publicado no Diario de la Marina no que lembra os seus primeiros combativos traballos na prensa: “En Galicia, rudas campañas sostuve, fustigando cada vez que era necesario, las tropelías y los abusos del cacique; escribí mucho allá en el suelo nativo alargando el látigo de la censura a nuestras viles autoridades. Vd. recordará aquellos artículos que tomaron gran revuelo en Galicia por el año 1905 (...) ”
2. EN CUBA
Precisamente no ano 1905 morre o seu pai e ao ano seguinte, con tan só 15 anos, marcha para Cuba, onde o agardaban os seus irmáns: Nuño, e Sexismundo. Con todo, o incipiente xornalista, que non acaba de encaixar ben no materialista mundo da banca e do comercio decide achegarse á vida bohemia da literatura e a prensa. Será frecuente a súa presencia nas tertulias do café La Puerta del Sol ou no do antigo Centro Galego. Alí coñece a persoeiros da talla de Curros, Fontenla Leal, Adelardo Novo, Xulio Sigüenza, R. Cabanillas, A. Vilar Ponte, Lesta Meis, Abdón Rodríquez Santos, o pintor Virxilio Blanco, os músicos Ricardo Fortes e X. Castro “Chané” ou o caricaturista catalán Bagaría. O seu labor xornalístico nesta etapa é intensísimo; artigos, poemas e relatos do xoven escritor aparecen espallados por multitude de publicacións da prensa galega da illa: Galicia “Revista Regional Ilustrada”, Follas Novas, Suevia, Santos e Meigas, Vivero en Cuba, Diario Español, Galicia Gráfica, Diario de la Marina... Tamén publica poemas na revista Asturias, vinculada á emigración asturiana, e na prensa propiamente cubana: El Vigilante, La Defensa, Revista Habanera, El Comercio, La Ilustración, Verdad Socialista, Feminista, Bohemia, Heraldo de Cuba... Envía colaboracións a La Publicidad e La Revista de Barcelona ou a La Tribuna, España e Mundo Gráfico de Madrid. Son frecuentes os seus artigos en Suevia de Buenos Aires e, na prensa galega, nestes anos topamos colaboracións súas en Vida Gallega de Vigo (revista fundada por X. Solá), Galicia Nueva de Vilagarcía, La Región de Ourense, El Tea de Ponteareas... Pero ademais chegou a fundar e dirixir en Cuba dúas importantes publicacións: La Alborada (1912) e La Tierra Gallega (1915). A primeira era unha revista bilingüe; cun carácter marcadamente galeguista. Figuraba como xefe de redacción Fray Roblanto, que foi o máis popular dos seus pseudónimos. Outros dos utilizados polo escritor ao longo da súa traxectoria serán: Cirilo de Crespo e Manrique de Crespo xunto co xa citado O Bachiller de Lores, Plutarquín, Plutarco, Ariel... La Tierra Gallega era unha publicación semanal bilingüe, que tomara o nome dunha revista que anos antes fundara Curros. Ao vate de Celanova dedícalle, no primeiro número, o editorial ‘Un recuerdo al maestro’. Na publicación lánzanse fortes ataques contra a administración do Centro Galego, na que, ao parecer, primaban intereses personais e políticos. Foi considerada por Núñez Seixas como unha das primeiras plataformas comúns para a intelectualidade galega establecida en Cuba, e formada na AIP (Asociación Iniciadora e Protectora da Real Academia), organización que nacera no 1905, por iniciativa de Curros e Fontenla Leal, co obxectivo de financiar e apoiar a creación da Academia Galega da Lingua, que nacería na Coruña da man de M. Murguía . BT manifesta constantemente a admiración polo labor desta asociación, na que é elexido vocal en 1912. Da organización tamén formou parte o seu irmán Nuño, home con inquedanzas galeguistas e autor de traballos en prensa. Aquí forxaranse as primeiras xeracións de galeguistas en Cuba: B. Torres, Vilar Ponte, Nan de Allariz, Mercedes Vieito Bouza...
Nestes anos son frecuentes os artigos en que fai referencia á terra natal, vista ás veces con nostalxia (a familia, os amigos, a paisaxe...) e outras adoptando un ton máis realista e reivindicativo. Cabe salientar os rotundos posicionamentos ao abordar temas como as relacións hispano-americanas, atacando a concepción colonialista e paternalista, cargada de patrioteirismo, da opinión española con respecto a latinoamerica. Mostrarase crítico coa emigración, que está a desproveer a Galiza dos seus mellores froitos, e fará continuas referencias ao caciquismo imperante en Galiza, que xunto coa pasividade mostrada en moitos casos polos propios galegos, constitúe o maior atranco para o progreso do país. As críticas á xestion desenvolvida polo Centro Galego de La Habana e os eloxios ao labor das Sociedades de Instrucción, creadas na illa, centrarán moitos dos seus soltos. Publicou ademais relatos, crónicas, poemas...
En 1913 coñece ao lider agrarista Basilio Álvarez nunha viaxe que este fai a Cuba. Ficará moi marcado con esta toma de contacto; unha amizade que perdurará toda a súa vida. Así, ao seu regreso a Galiza no verán de 1916, virá xa predisposto para loitar en dúas frentes: o galeguismo e o agrarismo.
3. O REGRESO
Coa súa chegada a Cuntis, retoma o contacto coa familia e cos amigos da infancia. Frecuenta as tertulias do Casino e as do salón do Balneario, ás que tamén acudía o crego cuntiense X. Toubes (fundador de El Ideal Gallego), o xornalista vigués Xaime Solá, así como numerosos políticos e intelectuais que veraneaban na, por aqueles anos, florecente vila termal. Comezará unha estimulante relación con mozos de Cuntis que comezan a despuntar en distintos campos, escritores e xornalistas como Manuel Mesejo Campos e Xoán Xesús González, aos que abrirá as páxinas de La Zarpa e o Galicia de Vigo, o escultor e pintor Uxío Souto... Trátase dun tempo en que a vila ten unha intensa actividade cultural, chegando a fundarse varios xornais. No independente El Eco de Cuntis, formará parte do equipo de redacción xunto con outra pluma de prestixio, Alfredo García Ramos, que ademais foi director de El Ideal Gallego estando Roberto na redacción. Nos xornais agrarios da vila non figura en troques BT entre os colaboradores. Os constantes ataques dos agraristas da zona contra o labor caciquil dalgúns dos deus parentes, especialmente do seu irmán Mario, foron a causa da súa falta colaboración para evitar embarazosos problemas familiares.
Aos poucos meses da súa chegada incorpórase á actividade xornalística, Así en abril de1917 comezan as súas colaboracións no diario agrarista Galicia Nueva de Vilagarcía e en A Nosa Terra. No mesmo mes publica os seus primeiros traballos en El Ideal Gallego. Permanecerá durante case dous anos no equipo de redacción deste periódico conservador, a pesar de que a liña editorial está moi lonxe do seu ideario agrarista, republicano e nacionalista. Resulta evidente que a súa amizade co tamén cuntiense X. Toubes, foi determinante para o seu ingreso na redacción, así como para non abandonala cando en 1918 é designado xefe de redacción do tamén coruñés El Noroeste, diario máis afín ideoloxicamente ao de Cuntis.
4. NAS IRMANDADES E O AGRARISMO
Exerceu un importante labor teórico e organizativo nas Irmandades da fala, asistindo ás catro primeiras asembleas. A súa actividade política por estes anos é continua, participando como orador en distintos mitins autonomistas e agraristas. Así, as Irmandades celebran unha asemblea para protestar polos sanguentos sucesos de Sofán, na que falaron Roberto e Peña Novo, que presidiu o acto. En febreiro de 1919 publica en A Nosa Terra o artigo ‘Ou servilismo ou rebeldía’ no que denuncia os sucesos de Sofán, Oseira, Nebra e Narón, chamando á rebeldía frente ao servilismo.
É, como podemos ver, un continuo ir e vir de redacción en redacción. Da dirección de El Correo Gallego de Ferrol pasará ao pontevedrés Progreso, ao tempo que escribe para outros xornais de carácter anticaciquil como Juventud de Xinzo. É reclamado a continuación por Basilio Álvarez, fundador do diario agrarista ourensán La Zarpa, para ocupar a xefatura de redacción nun primeiro momento, e a dirección despois. Etapa na que se converterá nun prestixioso tribuno en mitins do movemento agrario. Na IV Asemblea Nacionalista (Monforte) prodúcese unha escisión entre a Irmandade da Coruña, partidaria da actividade política e electoral, e os restantes grupos que, seguindo as teses culturalistas e abstencionistas de Risco, constitúen a ING, na que se integrará BT, sendo designado Conselleiro de Publicidade.
5. ETAPA VIGUESA (1924-1928)
En xaneiro de 1924 é nomeado xefe de redacción do Galicia, Diario de Vigo. É un tempo no que establece un amplo abano de amizades. Desta etapa son as súas relacións epistolares con Teixeira e en Vigo; no bar Derbi, será contertulio de Fco. Luís Bernárdez, Paz Andrade, Cabanillas, Rafael Dieste, Manuel Antonio...
Na súa breve andaina, o diario tivo non poucos problemas. Un deles cando o seu director, Paz Andrade, foi encarcerado polo réxime dictatorial riverista instaurado no 1923, pouco despois da aparición do Galicia, que non podía tolerar a liña editorial progresista e galeguista do xornal; o propio Blanco Torres chega a pasar unha xornada na prisión por chamar á folga aos xornalistas vigueses desde a Asociación da Prensa de Vigo, da que fora nomeado presidente en abril de 1924. Este incidente crearalle problemas con Fernández Mato, director de El Pueblo Gallego (xornal vigués enfrentado co Galicia), con quen chega a retarse a un duelo que finalmente non chegou a producirse. Durante estes anos no Galicia, os seus artigos arremeten contra a censura. Algúns dos orixinais que non conseguen ver a luz no xornal, eran desviados á prensa da emigración, especialmente a El Correo de Galicia de Buenos Aires e a El Diario Español de La Habana. Abondan os artigos que publica sen asinar, e recorre con maior frecuencia ao emprego de pseudónimos. Durante a dictadura os xornais eran examinados rigorosamente polo censor, e BT utilizará mil enxeñosas mañas para poder esquivalo. Unha das máis ocorrentes foi a publicación dun artigo en latín.
Desaparecido o Galicia, víctima da Dictadura de Primo, o escritor pasará a ocupar a xefatura de redacción de El Pueblo Gallego no que permanecerá ata novembro de 1927, cando demite ante a pretensión do director e propietario, Manuel Portela Valladares, de poñer o xornal a disposición do réxime. A publicación de varios soltos no Faro de Vigo, nos que arremete contra Portela Valladares, fai que este presente denuncia e que BT sexa condenado, por un delito de inxurias, a unha multa de 1.500 ptas. e a desterro a máis de 150 km de Vigo. O escritor marcha a Amido (A Peroxa), de onde era natural a súa muller e aproveitará este retiro para a elaboración da que sería a súa única obra poética publicada: Orballo da Media Noite, que se editaría en 1929. Coa chegada da República decrétase a amnistía para todos os delitos cometidos por medio da imprenta. Blanco Torres quedará entón libre non só deste proceso senón tamén doutro no que se vira involucrado en outubro de 1930 xunto con Xacinto Santiago e Antonio Buján, no que o gobernador militar de Ourense os acusaba de inxurias á monarquía e outras institucións desde as páxinas do xornal La República .
6. A REPÚBLICA E A AUTONOMÍA
Polo que respecta ao ideario político de Blanco Torres, habería que destacar dous aspectos: o seu fondo carácter republicano e a súa continua loita por acadar un estado autonómico para Galiza. Para el a República era o sistema de goberno ideal e así, integraríase axiña na ORGA, que inspiraría a celebración, en marzo de 1930, do Pacto de Lestrove, co fin de aunar esforzos na procura da instauración da República. Con este mesmo obxectivo, e como membro do comité executivo da recén creada FRG (Federación Republicana Galega) participou activamente na campaña das eleccións municipais celebradas en abril de 1931 que darían a victoria aos republicanos e provocarían a claudicación do monarca e a instauración da II República o día 14 do mesmo mes. Posteriomente mesmo chegou a presentarse como candidato ás Cortes Constituíntes pola provincia de Ourense, non resultando electo. Con todo, cargado de esperanzas no réxime republicano, acepta en xaneiro de 1932 o Goberno Civil de Palencia; cargo que lle duraría ben pouco pois, só cinco meses despois, presenta a demisión tras certos problemas cun sector do republicanismo palentino. Neste curto período na capital castelá despertará fondas simpatías pola súa integridade moral.
Polo que atinxe á consecución dun estado autonómico para Galiza, é destacábel a súa firme posición proautonomista, que se manifesta xa nos seus primeiros artigos da etapa cubana. Arela que continuará a defender tenazmente tras a chegada da II República. Nestes anos, son numerosos os artigos nos que propugna a necesidade da instauración dunha verdadeira república federal que garanta unha ampla marxe de autogoberno para as distintas nacións do Estado. Mais o seu labor non se limitou á prensa. O seu nome figura entre os asistentes na Coruña á Asemblea pro-Estatuto convocada pola ORGA en xuño de 1931 e, xa no 36, témolo integrado, a carón de Castelao, no Comité pro-Estatuto creado en Madrid, participando nesa cidade no mitin celebrado no teatro Alkazar poucos días antes da súa aprobación plebiscitaria.
7. ACTIVIDADE XORNALISTICA
Dirixiu durante un tempo, en 1931, o diario ourensán La Republica, no que os seus traballos destacaron polas críticas á monarquía e o caciquismo, e os ataques ao seu enemigo Portela Valladares. En 1933 pasa a dirixir o diario coruñés El Noroeste, cando é o órgano do Partido Republicano Radical Socialista. Os seus traballos mostrarán unha defensa a ultranza da necesidade do Estatuto autonómico, mesmo atacando a importantes dirixentes do partido que sustenta o xornal por posicionarse incoherentemente a favor da autonomía en Cataluña e en contra en Galiza. Pero o último xornal no que desenvolveu o seu labor foi o semanario republicano pontevedrés El País, encargándose da xefatura de redacción ata a súa designación, en maio de 1936, como xefe do gabinete de prensa do Ministerio da Gobernación. No entanto, en ningún momento deixou de colaborar en distintos medios de Galiza e Madrid, así como nas publicacións galegas da emigración. É asiduo colaborador dos xornais madrileños El Sol, Nosotros, La Libertad, Nueva España e sobre todo El Liberal. No tocante á prensa galega na emigración, cumpriría destacar os seus artigos e poemas para o Galicia da Federación de Sociedades Galegas de Buenos Aires, para Raza Celta de Montevideo ou para o Diario Español de La Habana. Na prensa galega, publica artigos en multitude de xornais e revistas como Nuevo Heraldo da Guarda, Nerio de Corcubión, Gaceta de Galicia de Vigo, La Voz del Agro de Chantada, El Estradense, El Compostelano, El Eco de Cuntis, El Campesino de Teis, Cristal de Pontevedra, Heraldo de Galicia de Ourense... destacando o seu traballo na prensa galeguista: o esquerdista Ser de Santiago, Rexurdimento de Betanzos, a revista infantil As Roladas, A Fouce, voceiro da Sociedade Nacionalista Pondal, A Nosa Terra e a revista Nós.
8. POR UN XORNALISMO DIDÁCTICO E DE CALIDADE
Blanco Torres é partidario dun xornalismo informativo, ético, consciente, combativo e consecuente, pero que, ao tempo, non debe descoidar o elemento estético, a calidade literaria; de aí a súa teima de que nos xornais participen intelectuais, artistas, escritores, alleos ao mundo da mera información de sucesos: a calidade informativa debe combinarse coa calidade literaria. Son moitos os textos en que expresa a súa concepción do importante labor que ten que desempeñar a prensa na sociedade. Xa nos seus tempos en Cuba manifesta que a cultura dun pobo debe xulgarse pola súa prensa , e que o xornalismo auténtico debe evitar caer no mero mercantilismo e fundamentarse no elemento informativo, didáctico e moral. Algunhas das súas críticas máis incisivas á prensa do seu tempo son precisamente motivadas pola súa busca do aumento de vendas en base ao sensacionalismo, esquecendo o seu deber ético de servir como medio formativo que ten que axudar a mellorar a sociedade. Por outra banda, lamenta a ausencia dun xornalismo autenticamente galego, que defenda de verdade os intereses de Galiza, e reivindica a urxente necesidade da creación dunha escola galega de periodismo. Aposta, por tanto, por unha prensa de calidade, didáctica e acorde coa singularidade e os intereses do seu pobo, especialmente coas clases oprimidas. Diana das súas críticas será a prensa de dereitas que, en nome da monarquía, a patria e o catolicismo, se erixen nos valedores dos poderosos, nuns tempos en que o pobo está a pasar por situacións de verdadeira penuria. Considera ademais que a profesión debe exercerse dun xeito honesto, independente e con plena liberdade de expresión; un ben especialmente escaso nalgúns dos períodos que lle tocou vivir, como a Resturación, a Dictadura riverista e o Bienio Negro da República.
9. A MORTE
Todo o seu traballo como xornalista, escritor, poeta e político veríase truncado de forma tráxica tras o levantamento militar de 1936, que trouxo consigo a masacre e a desolación. O asasinato converteuse en algo traxicamente cotián, do que non se librou unha boa parte dos nosos escritores e xornalistas máis senlleiros: Blanco Torres, Xacinto Santiago, Lustres Rivas, Xoán Xesús González, Xaime Quintanilla, Ánxel Casal, Bóveda, Díaz Baliño, Víctor Casas, Arturo Noguerol, ‘Caramiñas’, Joán Carballeira e unha longa ringleira de persoas imprescindibles na construcción do país.
O noso escritor, despois de tomar posesión do cargo de xefe do gabinete de prensa do Ministerio da Gobernación e participar activamente en Madrid na campaña a favor do Estatuto, regresa na mesma semana en que se celebraba o comicio. O 28 de xuño acode a votar a Pontevedra, onde estaba empadroado, e despois marcha para Amido (A Peroxa) para disfrutar dunhas vacacións antes de incorporarse ao novo cargo. Cando se produce o alzamento, o teimudo xornalista desoe os consellos de veciños. e amigos que lle din que se agoche, e mesmo lle ofrecen refuxio. Pese a que se ten afirmado que a detención se produciu en setembro, cónstanos por unha anotación feita no dorso dunha fotografía por Guillermina , sobriña do escritor que vivía co matrimonio e estivo presente na detención, que foi o 22 de xullo, catro días despois do alzamento. Foi confinado durante máis de dous meses na Prisión Provincial da cidade, e despois trasladado á de Celanova, onde pasa unha noite. O catro de outubro aparecía o seu cadáver en San Fiz de Galez (Entrimo), con dúas balas inseridas na caluga, que poñían fin a máis de trinta intensos anos de xornalismo ético e combativo.
Tiveron que pasar máis de sesenta anos de silencio e ocultamento ata que en 1999 se lle dedicaba o Día das Letras Galegas, comezándose entón a andar o camiño, aínda non acabado, para a recuperación de quen foi o xornalista máis fecundo e o autor dun dos mellores poemarios do seu tempo.
BIBLIOGRAFÍA ESENCIAL
AA. VV., Roberto Blanco Torres, vida e obra, eds. Xerais (Vigo 1999).
AA. VV., Roberto Blanco Torres, xornadas de alerta e agonía, eds. Xerais (Vigo 1999).
AA. VV., Roberto Blanco Torres. O combate incesante, eds. A Nosa Terra (Vigo1999).
AA. VV., Roberto Blanco Torres. Unha fotobiografía, eds. Xerais (Vigo1999).
BLANCO VALDÉS, J. L., Hipertensión cívica. Aproximación á vida e obra de Roberto Blanco Torres, eds. do Castro (Sada 1998)
CARBALLO SOLIÑO, X. (trad.), Roberto Blanco Torres. Disto e do outro, eds.Galaxia (Vigo 1999)
DOMÍNGUEZ ALBERTE, X.C., Roberto Blanco Torres e a loita pola supremacía ética, estudio crítico e escolla poética, eds. Laiovento (Santiago de Compostela 1999).
DURÁN, X., Roberto Blanco Torres, xornalista e poeta, eds. Galaxia (Vigo 1999).
PAZOS TOURIÑO, B.- PENA BÚA, P.-SEIXO PASTOR, M., Roberto Blanco Torres. Vida, obra e pensamento, eds. Fouce (A Estrada 2001).
SEIXO PASTOR, M., Roberto Blanco Torres, eds. A Nosa Terra (Vigo 1998).
----------(ed), Blanco Torres. Xornalismo Irmandiño, eds. A Nosa Terra (Vigo 1998).
VILLAR, M.(ed.), Orballo da media noite, eds Xerais (Vigo 1998).
|
|
|
|
|
| Xoán Xesús González. Aspectos biográficos |
|
 CUNTIS. O BERCE
O día nove de novembro de 1895 ás catro da tarde nacía en Sevil, aldea da parroquia de Cequeril, no concello pontevedrés de Cuntis, Xoán Xesús González. Foi o segundo de catro irmáns. Pertencía a unha familia de labradores.
A difícil situación económica que padecía o campesiñado galego naquel entón fixo que Xoán Xesús, ao igual que os seus irmáns e o resto dos rapaces da aldea, tiveran que aportar tamén a súa pequena forza de traballo nos labores do agro, e mesmo que sendo case un neno se iniciase no rexo oficio da pedra. Xa na adolescencia era considerado nos distintos lugares do concello como un precoz e experto canteiro. Persoa con clara consciencia da necesidade da loita polos dereitos de clase, axiña se integrou no mundo do sindicalismo. As inquedanzas sociais xa espertaron nel nos primeiros anos, de maneira que sendo practicamente un adolescente foi designado delegado, pola circunscrición de Cuntis, do sindicato de Canteiros, integrado no Sindicato de Oficios Varios da UGT, cargo que aínda ocupaba no momento da súa morte.
Con todo, a grata lembranza dos anos que fora á escola, nos que demostrara unha grande capacidade e entusiasmo, roldaba decote pola súa cabeza. E foi un familiar, o seu curmán Francisco, que traballaba de carpinteiro en Compostela, quen perante as insistentes e abstraídas cavilacións de Xoán Xesús, animouno e procuroulle a ocasión propicia.
PRIMEIROS ANOS EN COMPOSTELA
O xoven canteiro trasladouse xunto co seu parente a Compostela a traballar nunha empresa de cantaría. Aquí comeza a compaxinar o traballo na construción cos estudos, actividade na que só se podía aplicar moi limitadamente polas noites, roubándolle algunhas horas ao sono. Pero aínda así consegue rematar sen dificultades, na Escola Normal, os catro cursos de que constaba a carreira de Maxisterio.
Despois de aprobar as oposicións comeza a combinar o penosamente remunerado traballo de mestre co de xornalista, profesión na que axiña acadará un grande prestixio que o levará a ser elixido secretario e despois contador da Asociación da Prensa de Compostela durante a presidencia do fundador, propietario e director de El Eco de Santiago, Sánchez Rivera. Despois de levar un tempo exercendo a docencia, pediu a excedencia e cursou os estudos de Dereito. Aquí entrará en contacto cunha xeración de estudantes galeguistas como Ánxel Fole, Luís Seoane, Bouza Brei... que suporán un forte estímulo para o seu espírito combativo.
No 1929 toma parte, como orador, no asemblea constituínte da Asociación de Dereito, xunto con Xosé María Castroviejo e Manuel Pensado. Da asemblea sairía elixido presidente Xaime Concheiro, ocupando Xoán Xesús a vicepresidencia. Santiso Girón, Luís Seoane e Xosé Caamaño serían designados como secretario, contador e tesoureiro respectivamente.
Asiste asiduamente aos ciclos de conferencias do Círculo Mercantil e a algúns actos do Seminario de Estudos Galegos, organismo co que nalgunhas ocasións se mostra tremendamente crítico nalgúns artigos xornalísticos. A súa censura construtiva baséase na consideración de que o Seminario tiña que deixar de funcionar como un círculo pechado e elitista, para así chegar ao pobo. Con todo manifesta continuamente a súa admiración e respecto polo labor desta institución, á que dedica eloxiosos artigos nos xornais para os que traballa.
Tamén no aspecto cultural considera un grande logro a fundación na cidade da Biblioteca América, a creación en Santiago da Sociedade de Amigos da Arte, impulsada por Mariano Tito Vázquez, cun escaparate exposición permanente na rúa Xelmírez, e eloxia constantemente o labor cultural da denominada Liga de Amigos de Santiago, agás cando estes se posicionan a favor da construción dun coso taurino, nun momento en que o réxime intenta promover o flamenco e os touros en Galiza como medio para fomentar a españolidade; proxecto que non chegará a callar nesta cidade. Xoán Xesús considera que é unha campaña inoportuna, por tratarse dun espectáculo desagradábel e totalmente alleo á nosa cultura.
Considera prioritario a organización de cursiños para obreiros, para o cal a Universidade debería crear un claustro gratuíto e altruísta “para arrancar da indixencia espiritual” a moitas persoas que descoñecen as cuestións máis elementais. No mesmo sentido van encamiñadas as súas campañas para a creación de bibliotecas e entidades culturais en todas as vilas do país, e mesmo propón a fundación de bibliotecas circulantes que terían que levar a cultura ás aldeas máis afastadas; proxecto que foi levado a cabo en Ogrobe polo Centro Recreativo e posteriormente noutros lugares, como en Meirás (Valdoviño) e na Pobra do Caramiñal.
Nos anos de estudante era ben coñecido nos ambientes intelectuais da cidade, manifestando ademais unha grande afección polas artes escénicas. Formaba parte do elenco de actores do cadro dramático Universidade, actividade que suporá o inicio dunha boa amizade co dramaturgo Armando Cotarelo Valledor, vicerreitor da universidade a quen se referirá sempre como o mestre, co pintor Mariano Tito Vázquez, codirector do grupo xunto con Cotarelo, así como con compañeiros como Xosé Posada Curros, ao que dedicará o seu poemario Agarimos, Ramón Martínez López, América Villar, Bouza Brei, que era directivo da tuna, Mercedes Aller, Nieves Villar, Rosario Parada, Xermán Prieto, Olimpia Valencia, Carmiña Sierra...
Habería que destacar a influencia ideolóxica que significou a toma e contacto co movemento estudantil da cidade nuns momentos de axitación. Durante a ditadura de Primo as protestas encauzanse cara á consecución de que se impartan aulas en galego e de que se asuma a necesidade da implantación de materias relacionadas coa realidade histórica, cultural, xeográfica, económica... de Galiza; demandas que se agudizarían coa chegada da República, cando a FUE galega, integrada nestes anos por un importante número de estudantes nacionalistas, como Fernández del Riego, Ánxel Fole, Carvalho Calero, Xoán Xesús, ou Seoane, se pronunciaba con rotundidade: “O corpo escolar compostelán decrárase integramente en comunón co esprito do galeguismo que será o xerme da nova estruiturazón da Galiza dentro da República Federal Española”.
XOÁN XESÚS E O AGRARISMO
Ao pouco da chegada á cidade do Apóstolo, o cuntiense verase plenamente integrado na loita a prol do galeguismo e o sindicalismo obreiro. Convértese ademais nun dos militantes máis activos do movemento agrarista, colaborando na fundación e desenvolvemento de diversas sociedades e sindicatos agrícolas, na organización de mitins e asembleas e mesmo sendo tribuno en multitude de actos das distintas sociedades agrarias locais da comarca. Mencionar ademais, por exemplo, a súa intervención o 23 de xuño de 1935 no acto conmemorativo do primeiro aniversario da exportación do gando a Barcelona, organizado pola Federación Agraria en Barcala (Negreira); rememoración que concluíu cun reivindicativo mitin agrarista e nacionalista, ao que “asistiron máis de catrocentos labregos dend’os máis lonxanos currunchos do Val”, e no que participaron, ademais del, que foi o encargado de fechar o acto, Avelino Pousa Antelo e os dirixentes da federación Campos Ponte e Manuel Riveiro. O patriótico discurso do cuntiense foi varias veces interrompido polos afervoados aplausos do público:
“Por último fala Xoán Xesús González que fai a historia do movimento cooperativista e os seus resultados. Refírese aos problemas dos galegos e di que namentras un pulo de rebeldía non soerga a nosa terra nun movimento reivindicatorio dos nosos direitos non podemos agardar nada do centro que nos oprime. Eispón con cifras o gravamen enorme que pesa sobor Galicia comparando co resto de Hespaña. Namentras non teñamos un goberno noso e nos impoñamos pol-o cooperativismo non-os atenderán os de Madrí.”
Ademais de publicar artigos referentes á problemática do campo en El Pueblo Gallego, en España de Madrid, no Boletín do Centro Gallego de Avellaneda (Arxentina), en A Nosa Terra, El Compostelano (no que formaba parte do equipo de redacción), no Galicia, Revista Regional Ilustrada de La Habana, escribiu para diversas publicacións agraristas como El Emigrado da Estrada, e mesmo foi columnista habitual do diario La Zarpa, que fora fundado polo crego e axitador ourensán Basilio Álvarez. No voceiro agrario de Ourense a súa pena coincidiría coa do seu veciño Roberto Blanco Torres, que exercía ademais cargos de dirección no periódico (primeiro xefe de redacción e despois director), coa do propio Basilio Álvarez, Vicente Risco, Vilar Ponte, Castelao, Cabanillas, Fernández Mato, Lustres Rivas, Ben-Cho-Shey, Lesta Meis... Son moitos os artigos que dedica á crítica artística, especiamente entre xullo e outubro de 1923 en que mantén unha sección case diaria dedicada á Exposición Regional de Bellas Artes, celebrada en Compostela, sobre a que chegou a publicar arredor de cuarenta crónicas neste diario e outras tantas en La Concordia de Vigo. Textos escritos a maior parte en castelán, aínda que tamén publica algúns en galego. Nalgún caso trátase de artigos de opinión sobre determinados personaxes, cidades, determinados feitos de actualidade (destacando as críticas contra a represión do movemento agrario) e mesmo cultiva a narrativa de ficción.
No que atinxe ao movemento agrario, destacar a súa firmeza, en decembro de 1922, ao condenar os sanguentos sucesos de Guillarei, onde as forzas públicas, como sucedera en Oseira (Ourense) en 1909, en Nebra (Porto do Son) en 1916, e en Sofán (Carballo) e Narón en 1917, cargaron de maneira salvaxe contra unha concentración de labregos ocasionando a morte de varios deles e multitude de feridos:
“Teníamos los márties de la Fé, los del Trabajo, nos faltaban los de la tierra y estos los tenemos ya en Sobredo (...) ¿Qué ley autoriza estos crímenes horribles y qué justicia ampara estas tropelías repugnantes y escarnecedoras? Y aun hay diputados que en el Parlamento de España maldicen a las sociedades agrarias y vociferan como viles energúmenos contra la obra bien hechora y cívica de esas sociedades (...) ¿Qué Galicia representan esos señores; representan en las Cortes una Galicia que quiere regenerarse o representan una Galicia que sepultó en las tinieblas el poder de los Reyes Católicos?”.
O tema do caciquismo e da represión dos agrarios continuará candente durante anos. Así durante a ditadura riverista esixirá que se acabe non só cos caciques de pouca monta, senón tamén cos grandes, cos césares de Galicia:
“Y un año se va a cumplir que nos traerá a la memoria la la horrorosa tragedia de Guillarey(...) que nos recordará aquellas otras e Nebra y Sofán de tan dolorosa recordación para el pueblo gallego que jamás dejará de odiar a ese negro y feroz caciquismo (...) Jueces de Pontevedra y Tuy decretaban prisiones de agrarios a granel, y el gobernador Llasera fiel servidor de una política absurda, enviaba Guardia Civil con carta blanca para restaurar el orden alterado por los que sólo pedían justicia; entendedlo bién, hombres del directorio, pedían justicia solamente, que no es lo mismo que pedir libertades! No es lo mismo que pedir ese cúmulo de libertades que necesita Galicia. ¿Se acabará por fin el caciquismo gallego? ¿Será capaz de extirparlo el Directorio militar en esta época de encarcelamiento de alcaldes y secretarios? Y no son sólo los alcaldes y secretarios de los ayuntamientos gallegos los que deben ser procesados, sino también los grandes caciques que los elevaban (...)
Nos textos que publica en diferentes medios nunca deixa de eloxiar os grandes logros do movemento agrario.Lamenta sen embargo, en ocasións, que esta unión non sexa suficientemente compacta, por ser invertebrada e carecer da uniformidade e compenetración necesarias para posuír entidade social e xurídica. Análise que parece coincidir coa que máis tarde formulará Risco ao lamentar a falta de concreción ideolóxica e definir o movemento agrario como un partido malogrado. Sen embargo o cuntiense vai ás causas, manifestando que foi un enredo montado e dirixido polos propias oligarquías que sabían que de non teren elas o control o movemento iría máis alá do que quixeran. O triunfo electoral de certos políticos reaccionarios nas eleccións xerais de 1923 será o detonante das súas máis duras críticas:
“El agrarismo gallego no se produjo a sí mismo, es decir, el agrario gallego no fué capaz de emanciparse él mismo, no tuvo la energía o el acierto de organizarse él solo su propia defensiva contra sus enemigos: el cacique y el político; no fue capaz, unas veces por miedo y otras por falta de preparación cultural, y por estos motivos tuvo la necesidad de echar mano del hombre conspicuo que fué siempre, y sigue siendo el cacique cesante. En las elecciones generales, recientemente celebradas, hemos obtenido esa convicción. Los grandes oligarcas gallegos volverán a representar a Galicia en las próximas Cortes (...)”
NO NACIONALISMO
Móstrase crítico perante o galeguismo exclusivamente cultural, chegando mesmo a propugnar, xa en 1927, a necesidade da creación dun partido político verdadeiramente galego.
“Cuase imos ben ourentados no senso cultural pero no senso político imos moi lamentablemente (...) Sería moi triste que non tivéramos ista personalidá cultural que temos, ista tradición lírica, ista fresca xuventú espiritual que podemos aparellar â de calquer pobo ibérico; pero é máis triste aínda decir que non podemos contar con unha rolada de políticos conscentes, prestixiosos, acreditados no campo das actividades gobernamentales, disciplinados por unha laboura edificante nas forxas cívicas da nacionalidade (...) ¡E pensar que Galiza podía contar con un gran partido político formado por homes capaces de oporse a calquer zaramalladada seudo política! (...)
De todos os xeitos, considera que para que Galiza consiga desenvolver completamente todas as súas potencialidades culturais, industriais, artísticas...é preciso que primeiro xurda nos galegos un verdadeiro sentimento galeguista; que nos decatemos de que somos un pobo diferenciado cunha lingua, unha cultura e unha idiosincrasia particular, e cunha historia común que temos que coñecer e reivindicar. A necesidade do coñecemento da nosa historia era planteada con carácter didáctico. Coñecer o pasado é útil, pois nel podemos e debemos fundamentar o noso pensamento como galegos:
“Hemos de volver sobre nuestro pasado no para restaurarlo sino para aprender de él (...) Y sobre nuestro pasado tenemos que consolidar nuestro pensamiento (..) Y pensar en gallego ha de ser pensar universalmente. El pensamiento gallego será como el pensamiento lusitano, como el vasco, como el de todos los pueblos ibéricos que tengan características diferenciales”
O Problema esencial de Galiza é o centralismo, unha lacra ideolóxica presente non só nos sectores políticos máis conservadores e reaccionarios, senón tamén moitos socialistas e republicanos. Ataca abertamente á Coalición Republicano-Socialista por pactar “con todos los grandes y pequeños caciques de todos los pueblos de la España centralista”. Chega a criticar á propia República, que considera unha República falsa que o defraudou na cuestión das nacionalidades e que fomenta o caciquismo e o clientelismo.
En agosto de 1923 quéixase en La Zarpa nun artigo co suxestivo título de ‘A Castela que nos odia’, do silencio dos xornais madrileños, tanto os conservadores como os progresistas, no tocante aos acontecementos culturais de Galiza. Ningún xornal de Madrid fixo a mínima mención á celebración da Exposicion Regional de Bellas Artes en Compostela; o mesmo fixeron unha boa parte dos subordinados diarios galegos, aos que cualifica de españolistas, mencionando explicitamente neste sentido a La Voz de Galicia. Conclúe Xoán Xesús que “debemos arredarnos de todo o que cheire a español” e ironiza:
“¿Aínda debemos seguir esperando algo d’eses e mais do seu españolismo? (...) A personalidá galega non convén enxerguela, non convén darlle azos a ningún movimento galeguista porque todos eles adoptan frente a Castela un ademán subversivo. Oxalá fora así; oxalá poidéramos decir a boca chea que somos unha nación independente(...)”
O independentismo aparece como unha idea que repite constantemente. Así con relación á fundación da súa Unión Socialista Galega afirma:
“No me importan votos ni pretericiones de ningún partido y si Unión Socialista Gallega no es una agrupación política de muchos centenares de afiliados, tiene los suficientes para mantener en pié esta idea nacionalista gallega que yo defiendo sin más aspiraciones que lograr, con los buenos y los generosos, una independización completa de nuestra tierra, porque nada ni nadie puede obligarnos a permanecer unidos a un Estado que significa, para nosotros, una ruina inminente y un peligro constante”.
A CULTURA COMO XEITO DE LIBERACIÓN
Destacar que nunca aspirou a encumearse na alta política española, nin na galega. Era o seu un labor entusiasta de proselitismo que pretendía actuar sempre desde a base por medio da exposición das súas ideas na prensa ou dando conferencias e charlas, ás veces en ámbitos moi reducidos. Suxestivo resulta o título da conferencia que en decembro de 1928 dá no concello de Caldas: ‘La fórmula cultural, fórmula de redención gallega’. As súas palabras na cuberta do seu ensaio Hacia una morfología de la vida gallega son tamén moi elocuentes neste sentido:
“El autor de este ensayo anhela remover el ambiente apático de la Galicia actual y pretende, modestamente, aportar el comienzo de una polemica construtiva y gestadora. No le teme al combate y lo reclama por considerarlo un poderoso factor vital.”
Chegou a organizar campañas divulgativas a nivel de vilas e aldeas intentando motivar a unha xuventude indiferente e pasiva perante a problemática política, social, cultural... de Galiza Tal foi o caso da campaña emprendida con mozos de Noia (onde se funda a Agrupación Artística da Xuventude), Caldas de Reis (cos integrantes do Liceo de Artesáns, liderados por Alexandre Mareque), A Estrada (onde se chega a crear un ateneo), Cesures (baixo a dirección do mestre Vázquez Rei, que chega a fundar unha verdadeira biblioteca popular), Vilagarcía, A Pobra do Caramiñal (cos mozos da Casa do Pescador), Ogrobe, Celanova, Calo, Carballiño (cos membros da Cultural Depotiva), Allariz, Ribadeo (concello no que o Ateneo-Biblioteca Popular chega a editar a revista Pro-cultura ), etc.:
SOCIALISMO E NACIONALISMO
A relación entre socialismo e galeguismo era pois difícil, dado que para os primeiros o interclasismo dos galeguistas era un freo para o proceso de liberación das clases oprimidas, e para estes o abstracto universalismo socialista era contrario ás reivindicacións nacionais e culturais galegas. O propio Xoán Xesús é consciente desta dificultade, aínda que se mostra optimista ao respecto:
“Para la mayoría de los afiliados al socialismo, entre su doctrina y la nacionalista hay evidente antinomía que no aciertan a resolver. Sugestionados por el brillo falso de la palabra ‘internacional’, creen herético todo afán por exaltar la patria de cada uno (...) Con superlativa satisfacción observamos cómo aumenta el círculo de los que creen, antes que opuestas, complementarias las doctrinas socialistas y nacionalistas – nacionalistas en naciones que excluyen todo imperialismo de su programa. El socialismo, que ha asumido la defensa de las libertades individuales, no podía permanecer indiferente a los ataques a las libertades de esas eternas personas colectivas que son las naciones.”
Efectivamente, tal como subliña o cuntiense, escasísimos foron os intentos de harmonizar socialismo e galeguismo. O caso máis emblemático neste sentido foi o de Xaime Quintanilla, que mantivo unha dobre militancia ao incorporarse ao PSOE en 1920, despois de ter participado como fundador e promotor das Irmandades da Fala en Ferrol. A súa actividade política centrarase desde entón na busca dunha síntese ideolóxica entre as reivindicacións sociais e nacionais. Tal vez nesta entrada dun nacionalista no socialismo militante, algo tivera que ver o feito de que en xullo de 1918 no congreso estatal do PSOE houbera unha decantación explícita a favor da confederación republicana das nacionalidades ibéricas, feito que non pasou de ser unha mera anécdota na historia do partido. Con todo aínda sendo consciente de que o socialismo vive completamente de costas á problemática nacional, e mesmo cultural, de Galiza, decide, dadas as súas afinidades no plano social, emprender a loita pola galeguización do partido.. Proposta que non debeu contar con moitas adhesións, pois en outubro de 1931, nun congreso celebrado en Monforte, deciden, pese á oposición do grupo que lideraba Quintanilla, pronunciarse en contra da elaboración dun estatuto autonómico para Galiza. O intento de sintonizar socialismo e galeguismo non é de todos xeitos algo isolado. Topámolo en galeguistas como Suárez Picallo, Xoán Vicente Viqueira, Vitoriano Buxán Rivas...
A conxugación entre o nacionalismo e o internacionalismo tamén será unha cuestión que trata Xoán Xesús en moitos artigos, apostando por un nacionalismo internacionalista e remitíndose ao maxisterio do escritor socialista Anatole France que manifestaba que as conciencias nacionais non se opoñen senón que se complementan entre si, e que os antagonismos das concupiscencias capitalistas, e non o odio de razas ou de pobos, son as que orixinan e causan as guerras modernas.
O noso incansábel fundador de partidos lanza, desde o semanario El País Gallego, que el mesmo fundara e dirixía desde 1926, unha campaña de afiliación ao denominado Partido Laborista Gallego, que debeu ser un proxecto moi efémero pois non voltamos a saber nada del.
Afiliado ao PSOE quizá por influencia do seu amigo Quintanilla, no intento de reforzar o sector galeguista do partido para así mudar o seu talante antiautonomista, o de Cuntis é designado secretario da Agrupación Socialista, desde a que fundará a Federación de Entidades Socialistas, Obreras, Agrarias y Marineras de la comarca de Santiago de Compostela; organización de vida moi efímera. Velasco Souto atribúelle tamén neste momento a falida tentativa de crear a Federación Agraria e Obreira da Terra de Santiago.
Nos inicios da República foi o impulsor da Agrupación Nazonalista Independente de Compostela, formando parte da directiva, como secretario xeral, a carón de Luís Tobío (presidente), Carvalho Calero (Vicepresidente), Nazario Lois (contador), García Paz (tesoureiro), Luís Seoane (secretario de actas)... Mantén por este tempo unha dobre militancia até que a Agrupación Nazonalista se integra no Partido Galeguista, pois non comparte a idea frentista que inspiraba este proxecto, cun obxectivo nacional común pero ideoloxicamente demasiado diverso.
Despois de tensos debates internos no PSOE entre o sector oficial e a minoría progaleguista, esta ve frustrados os seus intentos de conseguir que o partido se defina a favor da consecución do Estatuto para Galiza. o catro de agosto de 1932 un reducido grupo liderado polo cuntiense, difunde un manifesto defendendo a fidelidade marxista e ao mesmo tempo galeguista. Asinan o manifesto: Indalecio Castro, Antonio Fuentes, X. Mª. Caramés, Xesús Ameijeiras, Bernardo Mato, Xoán Xesús González, Antonio Aboi, etc.; grupo que funda neste momento o Seminario de Estudios Socialistas que desembocará na fundación dun novo partido, de carácter nacionalista e por tanto desligado de todo vínculo coa política estatal, a Unión Socialista Gallega, influenciada quizá pola experiencia da Unió Socialista de Catalunya que xa existía desde o ano 1923. No mesmo mes da fundación do partido aparece publicada unha extensa noticia en A Nosa Terra que dá conta do feito e aclara as intencións do partido, que ven a ocupar un espazo político baleiro ata o momento e que se decanta por un universalismo plural frente ao universalismo uniformista propugnado polos socialistas ortodoxos, rexeitando as doutrinas burguesas, apostando por unha política que remate coa pobreza material que padecen as clases populares e, ao tempo, reclamando a necesidade dunha autonomía integral para Galiza.
“Non eisiste na nosa Terra un partido d-esquerda galeguista tipicamente marxista (...) Intrésanos somentes precurar un vencello que nos xunga a todol-os socialistas galegos, que, sentindo fondamente a vida de Galicia, sentimos tamén as doutriñas marxistas e nos afanamos en interpretal-as e adaptalas â realidade galega (...) Os pobos se non poden sentir irmáns si se non sinten ceibes, si se non sinten donos das súas personalidades (...) A Autonomía é, para Unión Socalista Gallega unha custión limiar e fundamental. É a nosa razón de ser, pois se non procurásemos aixiña unha aurtonomía integral, non se xustificaría o noso rexurdimento (..) Autonomía que ten de nos ceibar do caciquismo centralista, da fame e da escravitude tributaria e moral en que nos teñen sumidos os poderes do Estado central”.
Este grupo é declarado heterodoxo nun documento do PSOE asinado, entre outros, polo propio Quintanilla, a pesar da súa proximidade ideolóxica e persoal co cuntiense. A conclusión que extraía o propio fundador e secretario xeral da USG recoñecía o seu fracaso ao intentar facer política galeguista dentro dun partido de ámbito estatal:
“Despues del Congreso Socialista de Monforte, en el año treinta y uno, no me ha sido posible dejar de ser galleguista y atemperar mis convicciones socialistas a los intereses gallegos, que son para mi los primeros.”
Por este tempo é fundador e director do quincenario galeguista Amañecer, do que se ten dito que era o voceiro da súa Unión Socialista Gallega (USG). Sen embargo, o novo partido, que chegou a presentar candidatura nas catro provincias, non acadaría demasiados adeptos fora da comarca compostelá, “agás certa actividade en Arzúa e a presenza episódica noutras provincias”, obtendo nas eleccións de 1933 un resultado electoral moi inferior ás súas expectativas, a pesar do intenso labor de mitins nos que se conxugaban temas agrarios e a defensa da autonomía. Membros do partido compartirán tribuna durante esta activa campaña electoral con candidatos do Partido Galeguista. O propio Xoán Xesús, que sería o cabeza de lista pola provincia da Coruña, participa nun mitin en Ortigueira xunto a Suárez Picallo.
Este fugaz intento de facer callar un proxecto político socialista e nacionalista é definido por Justo Beramendi e Núñez Seixas como o primeiro gromo real dun galeguismo socialista, tanto no ideolóxico como no organizativo, obxectando que os dous elementos da síntese non se dosifican por igual, polo que o resultado está máis perto do nacionalismo radical que do socialismo marxista.
“En efecto, a radicalidade nacionalista ten en Xoán Xesús González perfís moi grosos que apuntan ao independentismo e lévano mesmo a criticar aos seus compañeiros do PSOE pola súa tepedade autonomista e por seguiren aferrados a teses centrais do materialismo histórico como o internacionalismo proletario (...) Endalí que afirme, falando do arredismo, que ‘toda idea de separación nace de una imposición biológica’. A consecuencia inmediata é a negación do internacionalismo universalista do socialismo: para el os obreiros teñen patria. E non só iso, senón que ese feito é o condicionante maior da súa existencia, de xeito que o proxecto de transformación ha subordinarse integramente ao feito nacional (...)”.
A vitoria dos conservadores nas eleccións de 1933 foi o desencadeante da unión de múltiples forzas de esquerdas. Únense a Acción Republicana de Manuel Azaña, o Partido Radical Socialista Independiente de Domingo Albornoz, o Partido Republicano Gallego de Casares Quiroga e a Unión Socialista Gallega de Xoán Xesús González, constituíndo o Partido de Izquierda Republicana.
Xoan Xesús será designado secretario xeral da organización na agrupación compostelá, pero axiña as desavinzas cun importante sector da mesma, formado por persoas coas que non mantiña boas relacións, producirán a súa expulsión, tras a que constitúe Vanguardia de Izquierda Republicana (...)”, o VIR, a derradeira organización que fundou o infatigábel político cuntiense en agosto de 1935, na que militarán políticos como o propio Borobó, Maximino Castiñeiras e o grande amigo de Xoán Xesús, Ramón Esturado. Será presidente do partido o veterano sindicalista compostelán Xosé Pasín.
As trabas postas ao desenvolvemento do proceso autonómico durante o Bienio Negro fixeron que o PSOE mudase o seu posicionamento en relación ao tema do Estatuto por consideralo unha arma de loita contra o poder reaccionario e centralista, e mantivese a defensa deste ao integrarse en 1936 na Frente Popular, alegando que o cambio de actitude obedecía á manifestación dunha verdadeira demanda popular. A pesar disto Xoán Xesús nunca voltaría a achegarse a este partido. Tanto durante a guerra como despois, no exilio, os socialistas galegos volveron mostrar o seu verdadeiro talante antiautonomista, xurdindo de novo o afastamento entre socialistas e nacionalistas. O soño conciliador de dous dos nosos mártires de 1936, Xoán Xesús e Quintanilla, continuaba deste xeito a ser un cometido impracticábel.
OS ÚLTIMOS ANOS
Durante os tempos da República exerce a profesión de avogado en Compostela, onde rexenta un boiante bufete que lle permite unha vida bastante desafogada. Mais segue a manter a vigorosa actividade de sempre, tanto no plano político como no cultural. En 1931 establece na cidade, xunto con Arturo Cuadrado, a libraría e editorial Niqué, na rúa Caldeiraría 18, cunha función máis cultural e divulgativa que propiamente comercial.
Podíanse retirar libros a cambio polo prezo que a cada lector lle ditase a súa conciencia ou as súas posibilidades. o local vendían todo tipo de libros pero estaban especializados en bibliografía marxista. Cada cliente collía o libro que lle interesaba e deixaba, nun cepillo na porta, a cantidade que quería ou podía abonar. A librería mantívose en funcionamento ata que no 1936 foi incendiada polos franquistas.
Na Compostela da época eran moi soadas e concorridas as tertulias intelectuais como as do café Suízo, as do Derby ou as do café Español, nas que era asiduo o cuntiense, ás que asistían tamén Fernández del Riego, Arturo Cuadrado, Seoane, Carlos Maside, Cunqueiro, Dieste, Manteiga, Fole, Carvalho Calero... Aquí xurdiría un proxecto cultural global que incluía, ademais da posta en marcha da citada libraría, a publicación da revista literaria Resol, folla voandeira publicada en papel de cor pola editorial Nós (aínda que algúns dos números foron editados pola propia libraría Niqué). Dirixida por Aturo Cuadrado e Ánxel Fole, repartíase gratuitamente polas rúas, á porta das igrexas, en feiras e mercados... coa vontade de facer que a literatura perdese o seu carácter elitista e se achegase ao pobo.
Resol comezou a editarse en maio de 1932 e suspendeuse en xullo do 36 co levantamento franquista, cando ía polo número dez. Aínda que neste boletín comezarán o seu labor creativo moitos xoves poetas e artistas galegos, editáronse sobre todo textos xa publicados con anterioridade.
Fundaron ademais a Barraca de Feira Resol que, con patrocinio do Estado, levaba a arte galega por multitude de cidades, vilas e aldeas de todo o país. En principio estaba formada por varios toldos, instalados na carballeira de Santa Susana, nos que se expuñan cadros e esculturas (obras de Maside, Seoane, Colmeiro, Souto...) e diversos obxectos. A Barraca instalaríase despois en distintas localidades: Negreira, A Coruña, Ferrol, Padrón, Vigo... A idea naceu a partir dos contactos que os seus impulsores, especialmente Arturo Cuadrado e Seoane, pero tamén o propio Xoán Xesús, tiveron con García Lorca e pola presenza do grupo de teatro La Barraca en Compostela. Como acontecía na libraría Niqué cos libros, na Barraca podíanse adquirir obras de arte polo prezo que os clientes considerasen oportuno.
En 1936 participaría na constitución da Sociedade de Escritores Galegos xunto a Xacinto Santiago, Álvaro das Casas, Carvalho Calero, García Barros, Lustres Rivas, Blanco Torres, Anxel Casal... En todos eles se cebaría enseguida dun xeito ou doutro a carraxe brutal do fascismo.
TEMPOS DO 36
Un labor de anos, intenso e xeneroso, que comezaba a dar os seus froitos cando se albiscaba un auténtico século de ouro para a literatura e todas as artes foi derrubado (“sulagado”, diría Celso Emilio Ferreiro) aquel 18 de xullo cando se produciu o levantamento militar en África.
En Santiago, como noutras localidades, formouse o comité para a Defensa da República que tiña como obxectivo frear a sublevación, procedendo á incautación de armas en domicilios e armarías, á detención de destacados dereitistas locais e á toma de edificios estratéxicos. Ante a gravidade da situación republicanos santiagueses unidos a voluntarios armados doutros pobos da bisbarra, entre eles os mineiros de Lousame e Noia, concéntranse na praza do Obradoiro. Os obreiros armados, xunto con algúns Gardas de Asalto e Municipais ocupan Radio Galicia, a Estación do tren e, coidando que a cidade de Santiago quedaba controlada despois de entrevistarse co comandante Bermúdez de Castro, que lles prometeu non sacar as tropas á rúa, avanzaron cara á Coruña con intención de recuperar o poder lexítimo para a República. No mesmo día Xoán Xesús ponse á frente do grupo de proletarios da zona de Teo, formado por labregos, obreiros e mineiros, rexemento coñecido popularmente como o Terzo de Calo, que desfilou polas rúas de Compostela e tomou edificios como o de Correos e Telégrafos. Tamén participou na detención dun tren que viña de Vigo con munición e explosivos para as tropas franquistas, facendo unha barricada con rollas de piñeiro e entrando en combate cun nutrido grupo de Garda Civís e falanxistas armados, que inesperadamente viñan custodiando o armamento; encontro que se saldou cunha baixa no seu grupo. Derrotado o seu pequeno exército, Xoán Xesús andou fuxido algún tempo polos montes de Cuntis, a pesar de que unha persoa con influencias se ofreceu para axudalo a saír do país vía Portugal, este negouse en espera de que o bando leal gañase a guerra e todo voltara á normalidade.
Xoán Xesús conseguiu escapar e andou fuxido polas montañas cuntienses. En todo o país comezara unha feroz represión especialmente dirixida contra cargos públicos, intelectuais e líderes sindicais e políticos relacionados coa República. A pesar diso Xoán Xesús atrévese imprudentemente a aceptar unha cita nun día de feira na vila da Estrada que resultaría fatídica, pois alí foi detido, trasladado á prisión de Santiago, sometido a xuízo sumarísimo e fusilado o 12 de setembro de 1936 xunto con Faustino Liste, Serafín Mariño, Xosé Posse Miguens e Xosé Cousís Castro. Os seus restos repousan baixo unha lousa anónima do cemiterio de Cequeril, despois de seren trasladados desde Santiago pola familia en 1941.
OBRA LITERARIA
Nos inicios do século XX, co nacemento en 1916 das Irmandades da Fala prodúcese un despegue para a nosa cultura (sobre todo no campo da literatura) e, en consecuencia, para a nosa lingua.
Ensaio
Xoán Xesús ademais de breves traballos ensaísticos en prensa, é autor de varios pequenos libros deste xénero, dos que unicamente se conservan tres: Hacia una morfología de la vida Gallega (1925) e Regionalismo, nacionalismo, separatismo (1932-33) En pé campesiños. Sen embargo tamén é autor de O romanticismo de mañán (ensaios políticos) que non se conserva. E andaba a preparar o ensaio titulado Gelmírez (ensaio).
Hacia una morfología de la vida Gallega foi unha obra moi valorada no seu tempo por tratar dun xeito coherente o tema de se Galiza precisa dunha grande cidade ou se polo contrario a organización demográfica natural da súa poboación é a pequena vila.
En pé campesiños é unha obra na que manifesta a súas ideas agraristas. Pola súa banda Regionalismo, nacionalismo, separatismo é sen dúbida o traballo no que expresa mellor o seu pensamento galeguista. O libro, que foi publicado en 1933 pola editorial Nós. No comezo da primeira xa manifesta a intención do libro:
“Escribo las siguientes páginas para responder caballerosamente a la falacia de ciertos espíritus centralistas, que, ni por llamarse muy socialistas o muy republicanos, dejan de llevar a sus costillas un abrumador cargamento monárquico ya que adoran, estiman y defienden las instituciones en que la monarquía tuvo asiento y halló su acomodo (...)”.
O ataque ao centralismo será o tema que trate máis insistentemente. Un centralismo que dominou a política española durante séculos , e que coa chegada da República consideraba que se ía acabar. Sen embargo o novo sistema móstrase tan intransixente como a monarquía no tocante ao recoñecemento das nacionalidades. As críticas afectan a distintos partidos especialmente ao PSOE, que cualifican o nacionalismo como unha doutrina reaccionaria cando en realidade “la reacción gallega como la de toda España es españolista y quiere la pervivencia del Estado central por encima de todo y a pesar de todo”. Ademais as institucións republicanas: deputacións, xulgados, gobernos civís, direccións xerais... seguen a estar ateigadas de caciques monárquicos. O grande problema da república está no seu nacemento, que por ser demasiado conciliador e transixente cos seus propios inimigos non extirpou os males herdados da monarquía: “Ha nacido sin producir dolor, sin desgarrar violentamente los lazos que impedían su advenir a la vida, sin la correspondiente sangre específica de todo parto”. Considera ademais que se consentiu que os máis retrógrados elementos antirrepublicanos seguiran nos seus postos despois do 14 de abril, e que esta actitude non podía conducir máis que a “una restauración monárquica, precedida dunha represión brutal”, manifestación que parece preludiar os acontecementos de 1936.
Na segunda parte comenta o debate xurdido no socialismo francés en torno ao tema nacional, concluíndo, o de Cuntis, que os traballadores pertencen ás súas nacións, e que o socialismo universalista fracasou precisamente porque non tivo en conta que todo sistema social, económico ou político ten que fundamentarse na idea de nación.
Continúa a obra rebatendo a idea, sostida demagoxicamente por algúns socialistas, de que só é lexítimo o nacionalismo dos países sometidos por potencias exteriores; pois parécelle absurda, dado que toda opresión é mala de seu aínda que non veña dun Estado estranxeiro. E ademais engade “¿Desde cuando el centralismo impuesto a los pueblos ibéricos por las dinastías de Austrias y Borbones, no es un poder extraño, una potencia exterior que sojuzgó las libertades de varios países de la Iberia que ocupa la España actual? (...) los países que hoy forman aun docilmente la triste realidad de la España unitaria sienten la tiranía como impuesta por una potencia extranjera cual la es el Estado centralista español que ha pisoteado y pisotea la soberanía de los mismos”.
Para defender os seus postulados apela aos xuízos de Pi Margall, para quen as nacionalidades han de dotarse de leis e institucións propias: cortes, goberno, Constitución... e a función do Estado debe ser a de protexer e garantir a liberdade dos pobos cando estes non o poidan facer polos seus propios medios. Analiza tamén a recén constituída autonomía catalá, tan criticada polos partidarios do centralismo, chegando a manifestar a lexitimidade da acción directa para aqueles pobos que seguen sometidos. O dereito ao separatismo fundaméntase en que, frente a España ou Francia que son entidades ficticias que poden existir hoxe e desintegrarse mañá, Galiza, Euskadi, Bretaña... son entidades con cohesión cultural e histórica, e por tanto non poden desaparecer porque “su disgregación supondría la negación de la vida misma”.
Poesía
Foi unha faceta que non cultivou demasiado. O seu único poemario editado é do ano 1921. Trátase do pequeno volume titulado Agarimos que leva o subtítulo de “versos da y-alma”, publicado en Santiago por Tipografía La Comercial, dedicado ao seu amigo o escritor Xosé Posada Curros, e precedido por un prólogo poético de Manuel Mesejo Campos.
A influencia de Rosalía de Castro, presente xa nas composicións de carácter paisaxístico, faise máis evidente nas de carácter intimista, mesturada con elementos célticos ao estilo de Pondal: A temática social, aínda que puidera parecer incompatible co título do poemario, tamén está presente en Agarimos.
Teatro
A propia Universidade crea en 1922 o seu cadro galego de declamación, dirixido por Mariano Tito Vázquez, no que se irán incorporando estudantes como Xosé Mosquera, que dirixiu o grupo Cativezas, Xermán Prieto, director do Cadro Escolar, Xoán Xesús González, Xosé Posada Curros, Fermín Bouza Brei...
Boa parte das obras que estreou este grupo teatral eran de Armando Cotarelo Valledor, pero tamén foron moitos os casos en que os mesmos actores eran os creadores dalgunhas das obras que representaban. Tal foi o caso de Xoán Xesús, que en 1922 estreaba o drama titulado Carmiña. Tamén é autor da peza titulada Felisa, editada por primeira vez en 2006 por quen escribe estas liñas na editorial Fervenza, e da opereta titulada Los Estudiantes, con música de Emilio Gutiérrez del Arroyo.
Narrativa
A literatura deste novo rexurdimento comeza a dotarse da infraestrutura necesaria para unha produción firme e estábel. Neste sentido cabería salientar a fundación de editoriais dedicadas exclusivamente á publicación de obras de distintos xéneros en galego. función de espertar o seu autoaprezo, e por tanto servir de instrumento para a creación de conciencia galeguista.
Se en poesía, por motivos estéticos, estábanse asimilando influencias externas procedentes das vangardas europeas, na prosa narrativa, neste caso por motivacións máis divulgativas que estéticas, comeza a aparecer unha literatura folletinesca ao estilo da que está a triunfar en lingua española. Precisamente Céltiga e Lar editarán unhas coleccións de novela breve nas que unha boa parte das obras obedecían a estes parámetros; relatos de ámbito urbano, con protagonistas pertencentes ás clases medias ou burguesas, superación, no plano lingüístico, de prexuízos de tempos anteriores nos que, por unha cuestión de verosimilitude, se recorría ao bilingüismo. Non se trata agora de abandonar a temática rural senón de atraer ao lector urbano afeito a un tipo de lecturas sinxelas, breves, sen complicacións de estrutura, sentimentais, de periodicidade fixa e accesíbeis economicamente.
Neste contexto teríamos que situar a obra narrativa de Xoán Xesús González, formada por tres noveliñas: Ana María, A filla da patrona e A modelo de Paco Asorei, as tres ambientadas basicamente en Compostela, sendo editadas as dúas primeiras na colección de novela curta de Lar e a última na editorial Nós. Tamén é autor duna novela inédita, Teresina Novás, e doutras dúas novelas que non se conservan, A Rayola “Novela rústica de lucha” e Rosario Doval “Novela gallega”. Probabelmente formen parte das numerosas obras foron queimadas coa chegada do franquismo por medo a represalias.
O proceso de comunicación narrativa convértese baixo esta perspectiva nun acto patriótico que baixo novas coordenadas, busca efectos similares aos dos traballos ensaísticos. Con todo, malia os sacrificios estéticos que esta táctica conleva, o resultado global é dunha calidade máis que aceptábel, e desde logo temos que considerar que este tipo de novelas romperon moitos moldes estereotipados en canto ao uso do idioma e son en boa medida acredoras de boa parte da narrativa actual.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
