Pepe Dovale, Patrón do barco
 CATEGORÍAS
 FOTOBLOGOTECA
 ANTERIORES
 ARQUIVO
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 NA REDE

FESTAS DE SAN MARTIÑO

Hoxe iniciamos as festas patronais co tradicional pregón que este ano estivo a cargo da nosa veciña Virtudes Area Castro. Unha muller de Miñaño e desta casa. Aquí viña a apreder, aquí fixo a Primeira Comuñón, aquí casou e aquí nos terá sempre que queira. Este é o seu pregón:
Queridas veciñas e veciños:
Hoxe síntome honrada de estar de novo con vós. Como cada ano, a esta parroquia lle chega o seu San Martiño. A súa festa patronal.
O porco escapa do santo porque con el chega o tempo da matanza. Pero a nós tráenos ledicia en forma de chourizos, touciño ou xamóns. Do porco aproveitamos todo e con el facemos festa. Non hai celebración sen comida especial e mañá, o día propio do santo, haberá xantar especial e festa rachada coa Charanga Alborada coa que compartiremos un queique agasallo de Lalo e Pilar, os fillos de Lola Sanjurjo.
Polo patrón non poden faltar as castañas, dixera o outro: castañas, noces e viño fan a ledicia de San Martiño. Nin os magostos que nos axudan a correr o frío que este año chegou tarde pero chegou en xeito. Aínda ven á Vila a castañeira cunha vella carraca asando castañas o día de mercado e meténdoas nos cucuruchos de papel ben quentiñas. Non imos esperar ao xoves. O mércores habemos esfollar o maínzo e facer un magosto, lembrando os días nos que o traballo e a troula quedaban mesturados.
Para venres imos decorar os calabazotes para alonxar os malos espíritos do empezo do inverno. Tempo escuro e frío. Non acabaremos as festas con escuridade nin friaxe senón co concurso de relatos que de novo organizou este centro en relación ao tempo de outono que nesta casa será cálido pois sempre haberá unha parola e un bocado que levar á boca.
Felices festas a todas e a todos e viva San Martiño.

Viva tamén a nosa pregoeira! Viva Virtudes!
Comentarios (0) - Categoría: 1. CADERNO DE BITÁCORA - Publicado o 11-11-2014 11:57
# Ligazón permanente a este artigo
BÓTAME UN GANCHO

TECENDO PENSAMENTOS POSITIVOS CARA ÁS PERSOAS MAIORES.
Presentámosvos o noso novo proxecto, centrado en actividades de carácter comunitario e interxeracional. Está baseado na técnica ecolóxica “Yarn Bombing”, desenvolta en cidades europeas (arte urbana a través de técnicas de tecido de antano como o gancho e o punto) ou “Bombardeo de fío” coa intención de ambientar espazos de maneira creativa e visibilizar ás persoas maiores de xeito positivo. Non se trata de accións intrusivas nin agresivas, senón dunha forma de expresión amable que garda unha especial relación cos obxectos, que os apertan, os abrigan e embelecen. A nosa intención é DAR COR Á IDADE, favorecendo un envellecemento activo e desmitificando e eliminando estereotipos cara aos nos@s maiores. Tentamos ademais, favorecer a concentración, a atención, as destrezas manuais, etc... adaptando as actividades propostas ás persoas con mobilidade reducida. Este tipo de proxectos fomenta as relacións sociais e comunitarias. Tentamos acadar a participación de persoas alleas ao centro e promover o traballo en equipo, pois non só vai dirixido a residentes e as súas familias, senón tamén ao persoal da Residencia, ás amizades e á veciñanza: calquera persoa disposta a botar un gancho.
En función do tipo de actividades a desenvolver e tendo en conta as inclemencias do tempo, escolleremos o lugar máis axeitado, podendo ser no propio centro residencial, no exterior (nunha praza, parque, etc...), noutros centros e institucións socioeducativas, nas casas particulares, espazos públicos, etc...
As actividades, con carácter individual ou colectivo, centraranse na realización de obradoiros de gancho, punto, trapillo, pompóns, teares, lá enfieltrada, elaboración de adornos con lá e fío, etc. Poñeremos especial fincapé en elaborar unha manta comunitaria coas colaboracións feitas de maneira artesá. Nesta manta coseremos un lazo por colaborador ou colaboradora que recolla o seu pensamento positivo cara á xente de idade. Unha vez rematada colocarémola nun sitio visible do centro. Tamén cubriremos con lá ou fío obxectos utilizados nas actividades básicas da vida diaria das persoas maiores en canto a mobilidade, aseo, hixiene persoal, vestido e alimentación. Unha vez finalizados faremos unha exposición que terá carácter itinerante.
Parécenos unha boa forma de transmitir valores e cultura e contribuír á calidade de vida dos nosos vellos e vellas, que tanto saben e están dispost@s a compartir coa comunidade. O fin é conseguir unha boa participación e implicación no noso proxecto polo que vos invitamos a participar tanto colaborando directamente nas actividades organizadas polo centro como traendo algunha aplicación da vosa casa.
Comentarios (0) - Categoría: 1. CADERNO DE BITÁCORA - Publicado o 29-10-2014 14:09
# Ligazón permanente a este artigo
O BATÁN DE PONTENOVAL

Moito me teño recordado daquelas mantas de cando eu era un picariño que só polo que pesaban xa che sacaban o frío. Facían falla dez quilos de lá de ovella para tecer unha manta.
Primeiro había que lavala e poñela a secar nunha sebe de mirtos ou de buxo. Cando estaba enxoita, cardábase coas cardas de púas de arame e quedaba estiradiña e solta. Ca lá facíanse flocos para poñelos na roca. Á noitiña xuntabámonos un lote dos da parroquia para facer as fiadas. Cada muller coa súa roca e o seu fuso transformaba o floco nun novelo de fío mentres se contaban contos, se cantaba e se bailaba. Moi ben se ten pasado nas fiadas.
Os novelos levábanse ás tecedoras quen confeccionaban as mantas nos seus teares artesáns. Ás veces tamén tinguían algún novelo para facer listas no tecido. Estas mantas inicialmente podían ter catro metros de ancho pero o tecido era lixeiro e aberto; para entupilo e que tivera maior capacidade para quentar, levábase a abatanar.
O batán era unha máquina téxtil de madeira de carballo cun sistema hidráulico, como os muíños. A maquinaria era impulsada pola forza do río que facía mover a roda. Esta poñía en marcha os mazos que, ao se moveren alternativamente pola acción da auga, batían no tecido para entupilo. Outro canal do batán levaba auga ata unha cuba para manter molladas as mantas mentres durase o proceso para que así non se desgastasen polo roce. Ademais de entupir a lá, o batán lavaba, desengraxaba e retiraba o pelo da manta menos fixado para evitar a súa caída posterior. O proceso duraba en torno a trinta horas, nas que a manta quedaba en pouco máis de metro e medio. Tras secarse quedaba lista para o seu uso.
O batán funcionaba uns meses ao ano dependendo do caudal do río e de que o tempo valese para secar as mantas. E tampouco se facían mantas tan a miúdo pois levaban moita lá e moito traballo.
Os cambios na industria no século pasado puxeron fin a un negocio do que se viviu durante máis de mil anos. En Pontenoval, na parroquia de Mera de Riba, aínda perduran uns muíños de batán, hoxe reconvertidos en casa de turismo rural.
Comentarios (0) - Categoría: 6. CATALEXO cousas para ver - Publicado o 30-06-2014 09:36
# Ligazón permanente a este artigo
102 ANIVERSARIO DA NOSA AVELINA

Nin máis nin menos que 102 anos de historia viva moi ben retratados.
Dona Avelina Piñón Rodríguez naceu nunha mañá de verán do 26 deste mes de san Xoán, no lugar de As Cascas, pertencente á parroquia de san Adrián de Veiga, no concello de Ortigueira. Aldea froiteira con arrecendo a mazás encarnadiñas, de pedra e de ollo, a nixos, a amirolos e a figos de malva. Esta gran muller de tipo fino (“hai que comer para vivir e non vivir para comer”), pequeneira, de ollos claros e valentes, labrega ben traballadora e educada na escola da vida, vai deixando no camiño distintas épocas históricas, cambios de goberno, cambios de moeda, guerras, avances científicos, descubrimentos, etc.. Experiencias vitais que aínda recorda pois como ela ben di: “da cabeciña estouche moi ben”. Filla da Conda das Cascas, dona dunha taberna, e neta do Conde de Senra, procedente de Castela, pasea o seu donaire acompañada do bastón e das persoas que a queremos ben.
De seguro que desfrutou da compaña da familia e da veciñanza cun bo cachiño de torta de galleta, flan e chocolate, elaborada con agarimo por varias compañeiras. Non collían máis flores na mesa. Rosas grandes e pequenas para unha Rosiña cal sol dourado. Soprou as velas e pediu un desexo.
Familia, compañeiros/as desta nosa Casa Grande, todo o persoal do centro e amizades desexámoslle un fermoso día deste seu aniversario. Parabéns, nosa Avelina, e longa vida!!
Comentarios (7) - Categoría: 1. CADERNO DE BITÁCORA - Publicado o 27-06-2014 09:51
# Ligazón permanente a este artigo
ONDE QUERES VIVIR CANDO SEXAS VELLA?

Esta é a pregunta trampa que se lle fai a calquera directora de Residencia de Maiores. A resposta é evidente, a que daría calquera: na miña casa. A miña casa é onde eu vaia, onde estean as miñas cousas, onde me sinta cómoda e con confianza. Isto é o que pretendemos conseguir na Residencia de Ortigueira. Que a xente se sinta na casa.
Por tal, entre outras accións, levamos a cabo un proceso de cambio de ambientes que ven sendo reforzado pola técnica do Consorcio encargada do Programa para a Excelencia nas boas Prácticas neste centro.
Comezamos hai tempo decorando unha das salas cun aire retro, co obxectivo de utilizala para actividades de reminiscencia. Para isto aproveitamos elementos decorativos xa presentes na casa e propuxemos a residentes que trouxeran fotografías que foran significativas: da escola, da comuñón, da voda, de pais e nais, de avós e avoas, de fillos e fillas... Este é o Recuncho da Memoria.
A partir deste xermolo continuamos coa decoración doutras zonas que se adicarán a Centro de Día. Nestas utilizamos mobiliario reciclado doutros espazos. Algún o pintamos, outro o limpamos e outro simplemente o recolocamos. Un elemento que lle dá vida á casa son as plantas, presentes en cada curruncho e coidadas polas residentes. En todas as salas situamos fotografías ampliadas e enmarcadas de actividades do centro nas que están presentes residentes (actuais e xa falecid@s), persoal, familiares e veciñanza. Un dos espazos xa está sendo utilizado para actividades de estimulación cognitiva, outro como local de ensaio musical e outro como sala de visitas e para a actividade da Tertulia.
Outra zona coa que continuamos o proceso de cambio de ambiente é a entrada da casa, na que se utilizou mobiliario presente no centro e elementos elaborados por residentes e por maiores doutros centros do Consorcio.
Tamén o vestíbulo principal foi redecorado con mobiliario, parte mercado ad hoc e parte reciclado. Aquí temos o Paseo das Lembranzas con fotografías significativas tanto de residentes como de persoal do centro; unha zona onde se fan exposicións temporais con obxectos doados ou emprestados por residentes, persoal, familiares e veciñanza; e un mapa do concello de Ortigueira pintado por residentes e persoal no que ubicamos en cada parroquia a fotografía de cada residente.
No andar superior temos unha zona aberta ao corredor con vistas á ría de Ortigueira na que situamos un ambiente de terraza-miradoiro cunha mesa pintada por nós, unhas cadeiras que pintamos e temos pendente tapizar, uns sofás xeriátricos mercados e fotografías da familia que doou os cartos para edificar esta casa no ano 1.929, da que descende unha das residentes.
Neste proceso participamos residentes, familiares, xerocultor@s, PSX e técnic@s tanto dando ideas como aportando ferramentas e obxectos así como traballando para materializar o cambio. Un proceso de continua mellora no que seguen a bulir ideas e traballo conxuntos.
Estamos a traballar na que será entrada de Centro de Día onde comezamos situando un cadro elaborado e enmarcado por residentes co gallo do Día das Letras. Pero quedan salas, comedor, corredores… E residentes que virán e cambiarán a casa facéndoa súa.
Queda todo o mundo convidado a visitarnos.
Comentarios (1) - Categoría: 6. CATALEXO cousas para ver - Publicado o 26-05-2014 15:24
# Ligazón permanente a este artigo
A FESTA DOS MAIOS

Un dos días máis esperados do ano é no que celebramos a Festa Interxeneracional dos Maios. Unha época no que o colorido dos pampillos, xusto antes do tempo de sementar, as leiras teñen un amarelo intenso e cheo de vida.
Durante a mañá do pasado mércores xuntámonos a xente grande coa miúda para facer unha boa foliada. Pasamos pola praza Isabel II persoas maiores da nosa casa, a xente de ASPROMOR, rapaz@s do IES de Ortigueira, nen@s de catro cursos do CEIP José Mª Lage, un grupo de picariñ@s das escolas infantís, Galiña Azul e Patucos, a Escola de Gaitas de Ortigueira e tódalas persoas da Vila que se quixeron achegar ao escoitar o barullo ou a música tradicional.
Xa é o sétimo ano que festexamos os Maios en comunidade. Se o tempo o permite, realizamos a actividade preto do Día das Letras e tamén do de San Isidro Labrador, unha festa que en Ortigueira adoitaba celebrarse como chegada da primavera, adornando os carros con flores e ramallos para chegar ata a igrexa onde os bendicían; estes ramos levábanos ás leiras para favorecer abundantes colleitas.
Este ano a figura homenaxeada pola Real Academia Galega é José Mª Díaz Castro e o poema máis significativo del é Penélope. Esta foi a nosa inspiración para realizar a alfombra floral deste ano. Adornamos a boneca, a nosa Penélope, elaboramos un tear con lá e elementos vexetais e nun cabalete foi exposto o poema adornado con flores de papel pintado feitas pol@s residentes deste centro. A alfombra era un mar de cores en derredor que cubriron @s máis pequechos. @s rapaces de ASPROMOR cubriron o seu Maio e @s estudantes do instituto Natalia e Tania de 4ºA e Anabel, Amanda e Alejandro de 4ºB cubriron un cabaliño de mar. A escola infantil Galiña Azul achegou un cesto de flores e a de Patucos un escudo de Ortigueira con elementos vexetais. Bailamos co son da Escola de Gaitas de Ortigueira e escoitamos as tradicionais coplas dos Maios lidas polos participantes.
No remate, outras rapazas do instituto tocaron gaitas, pandeiretas e cunchas e bailaron ao ritmo da muiñeira. Botaron unha peza para a nosa Adolfina en lembranza dos seus irmáns que nos anos 50 formaron o cuarteto Os da Fraga de Ordes.
En breve poderedes ver na nosa fotoblogoteca as fotos da festa e mentres a esperar ata o ano que vén.
Comentarios (3) - Categoría: 2. Actividades por TÉMPORAS - Publicado o 22-05-2014 09:49
# Ligazón permanente a este artigo
MAIOS 2014

Comentarios (0) - Categoría: 1. CADERNO DE BITÁCORA - Publicado o 13-05-2014 09:37
# Ligazón permanente a este artigo
DÍA DO LIBRO

Tal día coma hoxe, hai case catrocentos anos, faleceron tres grandes da literatura: Cervantes, Shakespeare e Garcilaso. Por tal efeméride foi declarado pola UNESCO o 23 de abril como día do libro, día das letras universais.
Os libros dan situacións novas, viaxes, aventuras, lembranzas, emocións… como a vida mesma. Coa lectura sempre nos enriquecemos e se é compartida, dobremente vivida.
Na casa para conmemorar este día fixemos un acto de lectura comunitaria. Recollemos unha escolma de textos de autoras e autores galegos que escribiron en castelán e sobre a nosa terra. Sobre a chuvia, as moscas no verán, as mulleres botadas para adiante, fragas idílicas, as nais e a patria.
Isabel Álvarez con voz forte e clara leu un anaco de Los gozos y las sombras de Gonzalo Torrente Ballester. Fíxonos ver as pegañentas tiras amarelas que penduraban do teito apañando as moscas no seu voo.
Lina Breijo defendeu de maneira espectacular un fragmento de La Tribuna, de Emilia Pardo Bazán, coa que se sentía identificada pola capacidade de decisión da protagonista. Lembramos a meta imposta socialmente que antes tiñan as mulleres de se casar e ser nais e o difícil que era rachar con estes valores vivindo de xeito independente. Tamén recordamos a vida da autora e os seus amores adúlteros con Benito Pérez Galdós.
Pepe Dovale utilizou un ton moi expresivo para o texto que falaba da monotonía de chuvia, Mazurca para dos muertos de Camilo José Cela. Saturnino recordaba a primeira lectura que fixo desta novela estando en Suíza e que lle mandaron dende a casa por correo postal. Aínda botamos unhas risas falando da Parrocha, a xefa da casa de putas que describe Cela.
Isabel González leu con sentimento un poema de Rosalía de Castro incluído no libro En las orillas del Sar, que lle fixo pensar que non sempre se valora o que se ten. Isabelita aproveitou para recitar o poema de Rosalía que aprendeu de nena Airiños, airiños, aires.
Luísa Gregorio achegounos á fraga de Cecebre e o seu máxico entorno lendo un anaco de El bosque animado de Wenceslao Fernández Flórez.
Por último, Aurora Pereira leu con dozura un retrato da nai do marqués de Bradomín incluído na Sonata de otoño, de Ramón Mª del Valle-Inclán, retrato que nos fixo evocar ás nosas nais.
Distintos retratos de Galicia e as súas xentes presentes na literatura española e universal. Retratos cos que calquera nos podemos identificar.
Para continuar co desfrute da lectura convidamos a pasar pola biblioteca “Avelina das Cascas” que temos na nosa casa e coller un libro co que refocilar o ánimo.
Comentarios (2) - Categoría: 2. Actividades por TÉMPORAS - Publicado o 23-04-2014 15:40
# Ligazón permanente a este artigo
COMEZAMOS O ANO

Xa levamos tres meses do ano e aínda non nos puxemos ao día co blog. As mareas andaron revoltas. Xa se ve.
Iso non quitou para que na casa organizaramos algunha que outra festa.
No mes de febreiro celebramos o día dos namorados. Temos varias parelliñas na casa, unhas de hai moito tempo e outras moi recentes. Tamén moita xente namorada da vida. Contamos coa Charanga Alborada para amenizar a tarde.
A primeiros de marzo celebramos o Entroido. Ben celebrado. Fixemos as nosas tradicionais rosquiñas. Merenda-baile o luns. O mércores de cinza veu Manolo, o irmán de Saturnino, para facer os freixós. Que bos estaban! Achegáronse tamén unhas carpideiras moi choronas. Podedes ler aquí as súas ladaíñas e na fotoblogoteca ver as fotos de tódalas actividades.
Non queremos rematar este artigo sen lembrar a unha persoa que marchou paseniño, sen balbordo, tal e como viviu nesta casa. Un home bo. O noso Chuco da Laracha. Ata sempre!

Ai miña comadre,
o Entroido finou.
Sería condenado
que pouco durou.

A xente da Vila
por porco comer
matou unha burra
hoxe no amencer.
Retrouso.
Inocencio do Ermo
madeira cortou
apañou unhas cinzas
e o cu lle queimou.
Retrouso.
E dende Luía
Benigna chegou
partiulle unha perna
por ter un xamón.
Retrouso.
Os de Couzadoiro
viñeron tamén
meteron o rabo
no pote a cocer.
Retrouso.
Javier no Baleo
a lingua lavou
das mans esvaroulle
e ata o mar chegou.
Retrouso.
Carmen de Luama
foi a burra buscar
abriulle a barriga
para as tripas papar.
Retrouso.
Cándido de Senra
amodo chegou
limpoulle o fociño
lucido quedou.
Retrouso.
O Lucas de Mera
fritiu os roxóns
comeunos Olimpia
sen eles quedou.
Retrouso.
Loliña de Freires
veu para axudar.
Comeu nos chourizos
cun bolo de pan.
Retrouso.
Correu de San Claudio
Aurora tamén,
levou as orellas,
papounas de vez.
Retrouso.
Baudilio de Loiba,
machado na man,
cortoulle a cachola
asouna ao serán.
Retrouso.
A dona Avelina
de San Adrián
quitoulle no coiro
para se tapar.
Retrouso.
Satur de Devesos
e Luísa tamén
a burra probaron
e sóubolles ben.
Retrouso.
Veñen de Cariño
a burra buscar.
Xa non queda nada.
Que fame han pasar!
Retrouso.
Trouxeron os doces
as tres de Ferrol.
Papáronos elas
nunha habitación.
Retrouso.
Verzas e xudías
habemos comer
cachelos, sardiñas
e xardas tamén.
Retrouso.
Mércores de cinza
comeza a coresma
xa non temos burra
derriba da mesa.
Retrouso.
Con bágoas nos ollos
ímoslle rezar
á nosa burriña
no seu funeral.
Ai miña comadre,
o Entroido finou.
Sería condenado
que pouco durou.
Se pouco durou,
o ano que vén
o festexaremos
dende o Belén.
Comentarios (2) - Categoría: 1. CADERNO DE BITÁCORA - Publicado o 31-03-2014 13:22
# Ligazón permanente a este artigo
UN PASEO POLA VILA

Levamos un inverno de auga e vento. Non presta saír da casa dar unha volta. Así é que hoxe imos dar un paseo virtual pola Vila.
Entramos pola rúa Ancha ou Real ao corazón da Vila, pasando por diante de Casa Puente, a antiga fábrica de chocolate que recoñecemos polo arco de medio punto da súa fachada. Pola rúa abaixo chegamos á Praza das Tres Farolas, onde ten Jesús a tenda como as de antes, das que lles chamabamos ultramarinos e onde podemos atopar de todo. Alí estaba o estanco de Alonso, hoxe xa pechado, rexentado despois do pai polas súas fillas (Carmiña foi veciña desta casa moitos anos). Tamén nesta praza está a casa da familia Maciñeira, hoxe Centro Arqueolóxico Federico Maciñeira, na honra do eminente historiador e arqueólogo.
Seguimos baixando a rúa e atopamos edificios antigos de granito e cachote con galerías e balcóns de ferro forxado. A botica de Pedro Castiñeiras, lugar de parolas sobre arte a principios do século XX; a casa natal de Ramón Armada Teixeiro, poeta galego do Rexurdimento e membro fundador da Real Academia Galega; a imprenta Foxo, berce do xornal local dende 1.916; a casa dos Pita Romero, o pai político agrarista e o fillo ministro na II República; a casa Barahona, onde se decidiu toda a política local na época da Restauración; o Nuevo Club, sociedade de lecer que antes foi estanco e Café do Centro; ao seu carón a Casa da Cordeira, pousada do escritor Alberto Insua, sé do Centro Artístico Ortigueirés, comedor social, academia... Cen metros cheos de historia, cultura, parolas, xogo, lecer …
Deixando o Cantón subimos ata a Praza de Isabel II onde se atopa o antigo convento de dominicos que hoxe alberga a igrexa parroquial, a casa do Concello e o Teatro de Beneficencia. Alí tamén queda en pé o alpendre do antigo mercado que se celebraba dúas veces en semana.
Entramos pola rúa Amargura no barrio máis antigo de Ortigueira, o do Ponto, formado por rúas irregulares e estreitas, situadas derredor da Praciña dos Anxos: Amargura, Príncipe e Manuel Sandomingo. Na Praciña dos Anxos está a antiga casa consistorial, que albergou as actuacións do Alcalde Maior de Xustiza e Rexemento, e que foi sé posteriormente da primeira escola de nenas da Vila.
Dende alí, a rúa San Xosé lévanos ata a Alameda do Ponto, tamén chamada cemiterio vello, un espazo verde onde estaba a antiga igrexa parroquial cos enterramentos ao seu carón.
Damos alí cun edificio sinxelo pero cunha gran historia de seu. Naceu como Hospital de peregrinos de San Roque, para atender a camiñantes que se dirixían tanto ao santuario xacobeo como ao máis próximo de Teixido. A finais do século XIX cambiou a súa actividade dedicándose a Asilo municipal, concibido como institución benéfica para proporcionar coidados aos anciáns desvalidos, socorro aos pobres, asistir aos enfermos e incluso serviu para coidar da infancia desprotexida. Este foi o xerme da nosa casa. En 1.932 remataríase a obra do novo emprazamento en Miñaño, onde agora estamos.
Este paseo polo Ponto remata no cemiterio situado na punta de Requeixo. A vista sobre a Vila, o porto de Ortigueira e a ría non a podedes perder.
Comentarios (0) - Categoría: 6. CATALEXO cousas para ver - Publicado o 10-02-2014 13:02
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal