Que unha editorial de pequena dimensión decidira hai tres anos publicar a Obra Completa de Roberto Vidal Bolaño pon en cuestión a política editorial e o sistema literario. Quen isto pensa é Francisco Macías, o creador de Edicións Positivas, un selo que descubriu a Lois Pereiro en vida -anterior Día das Letras- e agora ten nas librarías dous dos seis volumes que integrarán a Obra Completa de Vidal Bolaño. Para Francisco Macías, por vez primeira o Día das Letras descobre un autor de dimensións inmensas e fai mesmo cuestionar a nosa historia literaria.
-Que descobre a Obra Completa de Vidal Bolaño?
Estou a recibir opinións de moita xente que me di que están descubrindo un autor como a copa dun pino, un autor inmenso. A publicación da súa obra podería facer repensar as políticas editoriais e o sistema literario. Manter un autor como Roberto case oculto di moi pouco do noso sistema literario. Topei mesmo con xente moi enfadada por non ter lido este autor, por non o ter atopado e saber del só agora. É a primeira vez que a Academia descobre un autor. No caso de Lois Pereiro, a conmemoración foi moi popular, mais non foi unha descuberta. A figura de Roberto era moitas cousas, director, actor, iluminador, dobrador... pero a xente está descubrindo un autor. Ten mérito a Academia, a que o escolleu.
-Como explica ese ocultamento da súa obra, até agora case nada publicada e moi difícil de atopar?
Roberto sigue sendo moi incómodo, o que di moi pouco a favor da cultura galega, que non se asuma a como un gran autor. Hai que ser autocríticos e recoñecer que isto é así. Vén dado tamén polos prexuízos que temos polos dramaturgos, que son escritores de segunda. Trátase dunha eiva que había que eliminar. Por outra parte, Roberto era un tipo moi independente. A xente na cultura funciona por capelas, e el era un home libre. Aínda hai medo a súa literatura, eu creo que é porque quen a le se asombra. Roberto falaba do presente, non tiña que diferenciarse da realidade, do que estaba a acontecer. Non hai ningún autor da literatura galega que se ocupara tanto do que estaba a pasar, do presente, da decadencia da sociedade na que vivimos.
-Ese retrato da sociedade contemporánea pode continuar a ser incómodo?
Escribiu trinta obras de teatro e guións e sempre falaba do presente. Nalgunha delas, como en Doentes falaba do pasado e no fin mesmo apuntaba que estaba a retratar a Compostela daqueles anos, “ou destes” escribía. Neste aspecto é un caso único na nosa literatura. Despois ten ese humor particular de quen fala de nós mesmos, na súa obra veste reflectido. En Criaturas hai unha panda de monstros que el humaniza porque os impresentábeis son os que temos na casa, os que oímos na barra do mar, somos todos. É fácil falar dos monstros dos anos trinta, pero hai que ser moi valente para falar dos que están a nosa beira Sabía que o teatro ou molesta ou non é teatro. Para crear cun humor como o del hai que poñerlle valor e esa sociedade sigue sen estar preparada para este tipo de autores.
-A Obra Completa sorprende tamén pola súa dimensión. Positivas só publicou polo de agora dous volumes. Faltoulles tempo para chegaren ao Día?
A obra conta con seis volumes, cada un cunha media de 350 páxinas. Por que non se fixo antes? Nós empezamos hai tres anos a preparar a Obra Completa e a declaración pillounos cando levabamos xa tempo traballando. En principio valoramos a posibilidade de apurar o ritmo de traballo mais logo decidimos seguir cos tempos que tiñamos previsto. Para nós é un proxecto importante.
-Coa obra de RVB na man, como explica que sexa un selo como Positivas a que a publique e non os máis potentes do noso panorama editorial?
Pola calidade e a dimensión do autor non entendo como os que van de grandes non o fixeron antes. Se non saíu publicada a obra de Vidal Bolaño é porque é un autor incómodo e desfaríase o canon literario establecido. Os prexuízos ideolóxicos, escénicos e aos autores teatrais influíron. Para os autores de teatro tamén é certo que o libro é secundario. Idean os textos pensando no escenario e aí xa comeza a primeira eiva para seren considerados escritores de primeira
-Para Positivas este é o proxecto editorial de maior dimensión. Por que deciden afrontalo?
Digamos que é distinto do que fixemos, mais os novos tempos obrigan a facer cousas diferentes e a arriscar. Tes que buscar os ocos que quedan porque non podes competir. Buscas os ocos e atopas buracos inmensos. E aí está Roberto. Coñecino antes no teatro, na obra Rastros que ver na Nasa e descubrín un autor inmenso. Detrás dunha obra como As actas escuras hai un traballo literario excepcional.
-Levou a obra de Roberto a Portugal. Como foi recibida?
Presentámola en Portugal, en Barcelona e agora imos a Suíza. Na Galiza a ver se a podemos presentar na Academia.... digo eu, polo menos, que nolo propuxeran!!!! A obra está editada pola persoa que ten un coñecemento máis profundo da escrita de Roberto, que fixo unha tese de doutoramento sobre a súa obra, Xosé Manuel Fernández Castro. En Portugal, era xa coñecido porque traballara alí no teatro e o recibimento foi estupendo.
-Vostede non apresurou o día para chegar con todo pronto ao 17 de maio mais, valora que hai moito ruído editorial arredor da data?
Son parte implicada mais, ás veces, nótase premurano traballo de moitas editoras. Non este ano particularmente, senón sempre. Hai unha produción excesiva que non se corresponde coa demanda, é o mundo ao revés. Non creo que se demande todos eses títulos tan repetitivos. Nós temos ganas de que pase o día para seguir traballando tranquilamente a obra de Roberto. Outros teñen o sentimento contrario, que vai ser de nós a partir do 17, que faremos cos libros. Nós estamos convencidos de que a literatura de Roberto ten un percorrido longo. A partir de agora, ninguén vai poder obviar a obra de Roberto Vidal Bolaño. É un monstro pero non hai que ir con premuras.
-Considera que o aniversario de Cantares Gallegos está a ocultar a celebración e Vidal Bolaño?
Non quero ser mal pensado, mais repito que Vidal Bolaño aínda hoxe é incómodo. El fixo unha obra que é Agasallo de sombras con Rosalía como protagonista. Púdose facer unha edición conxunta para unir estes dous personaxes e non se fixo.
A cobiza axexando a costureira. Sainete ou drama? Podería ser un cantar de cego, unha forma de absurdo contra o silencio especulador. O desaloxo pola forza dunha anciá. A súa voz soa (fermosa moradía) contra os especuladores: o seu seseo (implosivo e explosivo), as ultracorreccións en castelán, esa prosodia de arrastre. Porque digámolo xa, o “sotaque” do galego de Aurelia tamén ten algo de desafiuzamento. A muller é despoxada dun espazo que non será de seu, pero que xa lle pertence en recendos, en sabores, en memoria viva. Coma a súa fala, que posúe o sabor da lingua de antano. “Pa onha pallosa que vaian eles! Son ghente muy hodida!” Semella que nacese da súa voz un desaloxo máis amplo. Estandariza o trazo cotián nun harmónico de pronuncias que saben a centeo.
Unha vez fosilizada esa fala familiar e coloquial nas novas xeracións, por obra e graza de tantas e variadas autoridades, ou canonizada na política, na igrexa, nos centros comerciais e no ensino, Aurelia representa esoutras aurelias que responden coa súa fala e dignidade aos burócratas que as sinalan. Humildes aurelias que falan coma unha cheminea ancha botando fume. A fala é casa de seu. Os que a expulsan fóra do seu ámbito vital dan a escusa de que xa ten que ir indo para unha residencia. Aqueles que ten fama de honrados na vila, os que a convidan a abandonar o fogar, representan os falantes do pronome átono fóra de sitio. Llo advertimos. Nolo cuestionamos. Se negociará. Os que non teñen habelencias lingüísticas na lingua do país son os que nos han levar a un moderno plurilingüismo que nos ha situar no mundo. Xaora que si. Empezan a casa polo tellado sobre un pobre alicerce de estrume lingüístico. “Ghente muy hodida!” Pero ela sabe que ten dereitos adquiridos. Revólvese e reclama, ten voz, non entrega o que sente como propio. Ela é unha inquilina incómoda porque quere casa no centro e rexeita calquera periferia que a desnaturalice e a perverta. Aurelia representa co seu afrautado ton de voz e a tenra vulneración de certas regras gramaticais, un aturuxo galego no medio de tanto enmudecemento. Ela pasa de Coseriu, de Saussure e do Atlas Lingüístico Galego, está moito máis alá, coma todas as nosas mulleres-aurelias que levan desde sempre pagando o alugueiro dun recuncho vital, e teñen conciencia do que lles pertence por dereito adquirido cando llelo expropian.
A fala de Aurelia é intransferible. Coma a pegada dactilar ou o cuspe. Ten un efecto bardo que mesmo supera a codificación do mundo en ceros e uns. Ela non fará declaracións sobre a degradación do idioma que a diario se constata na prensa, no ensino, nas relacións institucionais que desgobernan a nave da cultura. Coa súa voz sinala que os donos do inmoble non o habitan, apenas especulan con el. Outros soñamos un proceso normalizador que devolva ámbitos de uso á lingua, ao tempo que imos fagocitando posibles líderes. Mentres, seguimos tendo o dereito pero non o deber. Porque o deber é un dereito.
Alzheimer colectivo inducido, a extracción da pedra da loucura ou o frautista de Hamelin: a fala de Aurelia non pode ser inútil.
Redacción Diario de Ferrol | Actualizado 17 Mayo 2013
Feijóo embarcou nunha liturxia das mentiras que enloda a dignidade da Presidencia da Xunta. Usa o galego como ritual en sede parlamentar pero cavila as súas mentiras, fachendas, ignorancias e prácticas antidemocráticas noutra lingua. Como obediente servidor de intereses espurios sinte aversión pola lingua proletaria deste pobo e aplícase entón a destruír os alicerces da cultura e identidade deste pobo; eses e os documentos oficiais que agora di que se destrúen. El saberá porque. Semella unha pequena odisea tentar vivir de xeito cotián en galego. Sen medios de comunicación social, coa ofensiva do PP no ensino, coa súa teimuda aposta contra a sentenza que deixa sen razón ao decreto do plurilingüismo, co desartellamento do rural, a terra onde se criou e resistiu o galego durante as noites de pedra varias… Feijóo pasa por seren o campeón dunha cruzada contra o galego; como noutras a supervivencia da nosa lingua require a derrota dese PP que acaudilla
«O 17 de maio non vai ser vítima desta pequena peripecia que viviu a Academia Galega», subliña Alonso Montero
L. POUSA - A Coruña / La Voz 28 de abril de 2013
O relevo na presidencia vén de producirse a só unhas semanas do 17 de maio, o punto central da axenda anual da Academia.
-Xa está aí o Día das Letras Galegas, que este ano quedou algo esquecido polos problemas vividos na Academia. ¿Non será o 17 de maio unha vítima colateral desta crise interna?
-Non vai ser vítima. Desde que foi a elección o día 20 a nosa primeira preocupación foi o Día das Letras Galegas. Se hai unha actividade que é querida por unha gran parte da poboación galega e que está arraigada, porque ten xa 50 anos, é o Día das Letras. Por iso a min doíame que a campaña electoral e a correspondente tensión fose un mes antes do 17 de maio. Pero a anterior directiva xa tiña organizada a actividade do Día das Letras e agora estamos resolvendo só algún pequeno detalle do acto para o que queremos contar especialmente coas xentes do teatro. Polo tanto, eu creo que Vidal Bolaño non vai ser vítima desta pequena peripecia que viviu a Academia Galega.
-Xa recibiu as primeiras críticas dos reintegracionistas.
-Eu nesta materia sempre tiven unha posición galeguista. Eu comprendo os argumentos lingüísticos dos reintegracionistas, pero eles non comprenden os nosos argumentos sociolingüísticos. Se hoxe hai un problema, porque temos pais que non lle falan en galego aos seus fillos, e, se ofrecemos como alternativa a eses pais, que xa non ven con moi bos ollos o galego, algo que eles chamarían, non sen razón, portugués, apaga e vámonos. Ese é o problema. É unha cuestión sociolingüística. Hai que estar no galego construído a partir do galego.
-Mesmo insinuou que lle gustaría volver á normativa de 1982.
-É certo que cando se debateu na Academia a última normativa, eu era partidario de non cambiar as normas e, xa que se cambiaban, non cambialas nese sentido. Non me gusta que dicionario se escriba cun só ce, nin produto sen ce antes do te. Entre outras cousas porque crea problemas no ámbito escolar. Isto non quere dicir que eu vaia cambiar a normativa. Se alguén fala de cambiar a normativa eu vou ser unha voz discrepante, aínda que non me gusta esta normativa. Pero moito menos me gusta andar cambiando a normativa cada catro anos. Iso é un disparate e un fraco favor que lle facemos á lingua galega.
«A Academia é intocable», afirma o profesor sobre unha fusión con outras institucións.
LUÍS POUSA - A Coruña / La Voz 28 de abril de 2013
Instalado xa no seu despacho da rúa Tabernas, Xesús Alonso Montero (Vigo, 1928), analiza a súa primeira semana como presidente da Academia Galega.
-¿Como foi a toma de contacto?
-Ata agora lle teño dedicado máis horas a responder aos medios que ao traballo concreto da Academia. Pero polo menos xa saudei hai días a todo o persoal e xa puxemos en marcha algúns temas pendentes. Mesmo tivemos unha reunión coa anterior directiva, porque hai asuntos que eles iniciaran e dos que tiñan que informarnos. Foi un encontro moi cordial e moi eficaz.
-¿Van tendendo pontes cara á reconciliación cos académicos que apoiaron a Manuel González?
-Si. Esta reunión foi cordial e eficiente. E, polo tanto, como as pontes vanse tender, tamén está ben que se empezara por aquí.
-¿Vanse curando entón as feridas no seo do plenario?
-Aínda non tivemos ningún plenario, pero esta reunión e os encontros que eu tiven con académicos que ían noutra candidatura foron óptimos.
-O tema do transporte do presidente da RAG estivo no centro da disputa e mesmo da campaña electoral.
¿Mantén a súa idea de vir en tren á Coruña?
-Eu sempre dixen que ía vir en tren ou en taxi á Academia. Ás veces forzosamente terei que ir en taxi a algúns actos, pero, polo demais, en tren. Primeiro porque veño moi ben. Segundo, porque veño cos estudantes e síntome estudante, tomando notas, lendo libros e parolando con eles. E terceiro porque son machadiano e hai un poema, O tren, de Antonio Machado, que é a miña primeira oración cando me levanto ás mañás. Para min o tren é un privilexio.
-¿E que foi do Audi? ¿Xa llo devolveron á Xunta?
-Estivemos falando do tema na executiva e démonos uns días para pensar ben o asunto.
-A outra candidatura insistiu en que o coche supoñía un aforro de 12.000 euros ao ano. ¿Non lle preocupa acabar gastando máis polo xesto de ir en taxi?
-Non, non. Eu non son economista, pero podo demostrar que ao prescindir do coche oficial imos aforrar unha cantidade de certa consideración. Creo que fixeran mal as contas.
-E, falando de cartos, o orzamento para este ano xa está aprobado e pechado en 976.000 euros. ¿Xa pediu cita con Feijoo para negociar un aumento?
-Estiven con el o xoves no Parlamento de Galicia na presentación da edición facsimilar de Cantares gallegos e tiven a ocasión de falar informalmente co presidente Núñez Feijoo. Xa lle anunciei que íamos facer en breve unha visita de cortesía, pero que na segunda visita xa imos falar de diñeiro. Quizais dentro dun mes nós coñeceremos mellor cal é a situación económica, cales son as nosas actividades, os nosos compromisos e publicacións e, polo tanto, xa poderemos falar con maior precisión das nosas necesidades.
-En todo caso, a cifra actual é escasa, ¿non?
-Eu remítome ás palabras de Méndez Ferrín, que sempre dixo que encontrou un trato moi correcto na Xunta pero que non sempre satisfacía as necesidades económicas da Academia. Sen dúbida Méndez Ferrín decatábase moi ben, como eu tamén me decato, de que a situación económica do país é a que é, estreita, e tampouco podemos apremiar moito ao señor Núñez Feijoo. Pero apremiarémolo un pouco.
-A reclamación de Ferrín, máis que da cantidade falaba da necesidade dunha asignación estable, que permita deseñar unha programación plurianual e non ter que negociar cada ano. ¿Irán por aí as súas demandas?
-Si, iso sería moi importante, para poder facer unha programación de actividades con outro criterio. Doutra maneira é vivir sempre sen saber o que se pode facer. Non ter ningunha previsión de futuro é malo para a institución.
-¿Non sería mellor aforrar uns millóns de euros no Gaiás e investir algo máis na RAG?
-Si, podería aforrarse en moitas actividades, unhas que non son culturais e outras que son de índole cultural, pero que desde o noso punto de vista son menos interesantes que as que desenvolve a Academia.
-Falaba Franco Grande do minifundismo das institucións culturais galegas: Academia, Instituto da Lingua, Consello da Cultura, Centro Ramón Piñeiro... ¿Coincide con ese diagnóstico?
-Si, Franco Grande no esencial acerta porque o minifundismo parece que o levamos na mente. É certo que pode haber institucións que quizais non son moi oportunas nun determinado momento, quizais hai institucións que habería que coordinalas, non sei se aglutinalas...
-¿Aglutinalas?
-Evidentemente nunca a Academia pode ser absorbida por outra institución nin ser integrada noutro ente que intente aglutinar outras institucións. Iso que quede claro, porque xa o dixen na campaña electoral. A Xunta terá que decidir sobre isto igual que terá que decidir sobre os tres aeroportos. Pero a Academia na rúa Tabernas número 11 da Coruña é intocable. Porque tratar de confundir a Academia con calquera outra entidade, se iso se consentira, sería un pacto antinatura.
-¿Non hai perigo de absorción?
-Non, non, non.
-É a primeira vez que hai dúas académicas na executiva da RAG, ¿é un signo dos novos tempos?
-Non quero fardar, pero na Academia só hai catro mulleres e dúas están na directiva. Rosario Álvarez é a persoa que sabe máis gramática galega do mundo e Margarita Ledo é unha gran experta en comunicación, cine e imaxe, polo tanto a presenza das mulleres é cualitativa máis que cuantitativa.
-Un sector da RAG insiste en que vostede retirará o recurso contra o decreto do plurilingüismo. ¿Que ten que dicir?
-Todos os acordos tomados pola Academia no anterior mandato serán levados adiante. Ademais, nós debémonos aos estatutos e no artigo dous fálase de que a Academia ten que velar polos dereitos do idioma galego. E nós defenderemos eses dereitos onde faga falta: nunha instancia galega, nunha instancia española, nunha instancia europea ou en calquera outra.
-Cúmprense 40 anos do seu «Informe dramático sobre a lingua galega». ¿Estamos mellor ou peor que en 1973?
-Eu escribín entón que non bastaba con publicar dez libros en galego ao ano, como dicían os de Galaxia, senón que o futuro do galego pasaba por ter unha escola en galego, unha televisión en galego e mesmo literatura erótica ou de vaqueiros en galego. Cumpríronse, despois da morte de Franco, os obxectivos que eu propuña, pero seguimos queixándonos porque o galego segue perdendo falantes e iso certamente é inquietante. Pero ao mesmo tempo o galego está nunha situación na que non estaba en 1973, porque xa varias xeracións foron educadas en galego. Pero os rapaces, no recreo, ¿en que xogan? E sobre todo, os que xa están no instituto, nas discotecas, ¿en que ligan? Eu hai tempo que non vou, pero infórmanme de que non se liga en galego. E isto, que parece unha frivolidade pola miña parte, non o é, porque ligar ou xogar son operacións fundamentais na existencia humana e os rapaces, que coñecen perfectamente o idioma, non o utilizan para isto. ¿Como se pon remedio? Facendo unha política lingüística desde as institucións.
-¿Que lle diría aos que cren que un presidente da RAG non debería insistir no seu marxismo?
-¿E que eu non teño dereito a ser marxista? Eu como cidadán son marxista e cando voto exerzo como tal. Na Academia ten habido presidentes nacionalistas, autonomistas, de centro... Pero eu teño que dar explicacións, ¿por que? Eu na Academia non son marxista. Na Academia débome á defensa da lingua da sociedade galega. E o galego non é dos nacionalistas, é de todos.
Da autoría de Suso de Toro é o novo capítulo da novela por entregas O Crânio de Castelao publicado no número 43 do semanario Sermos Galiza, nos quiosques desde a pasada quinta feira.
CARME VIDAL - SERMOS GALIZA
A iniciativa literaria de encontro da lusofonía dános pé para falar co escritor dun tema arredor do que se ten manifestado en repetidas ocasións na súa defensa de partillar do “contexto internacional” da nosa lingua. En breve, de Toro publicará Inmateriais (Xerais) unha colectánea de biografías de figuras que contribuíron a construír a nosa historia.
-No último número de Sermos Galiza, publícase un capítulo da novela colectiva por entregas O Crânio de Castelao da súa autoría. Como valora esa iniciativa que integra escritores galegos nun proxecto literario da lusofonía?
Aquela foi unha época dun traballo inmenso e xa case nin lembro mais teño que agradecer a Carlos Quiroga que me tivese incluído. O que sei certo é que era un proxecto no que me sentía cómodo, dos que eu quero. As colaboracións con Carlos van no sentido do lugar no que me sitúo. O modo de situar a lingua e a min mesmo.
-A novela nace do congreso Latim em pó, que xuntou a cultura galega coa de Cabo Verde, Timor, Portugal, Brasil ou Angola. Cómpre activar máis espazos para ese encontro?
En Guimarães lembro ter visto hai moitos anos nun parque unha placa cunhas palabras de Castelao que dicían “A nossa lingua floresce em Portugal”. Subscribo iso e, partindo desa idea lembro que tiven no 97 unha entrevista con Manuel Fraga, daquela presidente, na que me pediu que lle puxese por escrito unha serie de propostas que lle dera de palabra. Entre elas, recollía facer na Galiza unha feira do libro hispanoamericano, con todas as linguas peninsulares, catalána, vasca, castellana e portuguesa. Tratábase de comprender que Galiza é lugar de encontro no mundo de dúas grandes linguas, castelán e galego-portugués. O que foi unha imposición ten tamén un lado de riqueza. Outra proposta era un encontro anual de escritores de todas as linguas peninsulares e tamén lle sinalei a conveniencia de incluír a lingua e literatura portuguesa no temario ademais de intercambio de sinal televisivo entre Galiza e Portugal máis unha cota de noticias da lusofonía nos espazos informativos. Fraga asentiu con entusiasmo aínda que logo quedou en nada. Sitúome na miña posición e quero ir no barco onde van os galegos, non me baixo. Discrepo da concepción da lingua reinante, da visión instituída na autonomía gobernada pola dereita.
-Que ten a ver a normativa oficial co goberno da dereita?
Lembro uns cadernos de dialectoloxía que se chamaban “Verba” de finais dos sesenta e comezos dos setenta dirixidos por Constantino García nos que os universitarios andaban a procura das palabras. Esa comprensión da lingua, aínda que necesaria, conduce a unha visión que non comparto, á concepción de que o galego é unha lingua interna ao dominio político, xurídico e administrativo do castelán. Moitas persoas pretenden plasmar a lingua en base a súa experiencia mais hai xeracións para as que a súa experiencia xa non é a do rural. A pretensión de asentar a lingua sobre a identificación persoal e a ligazón emocional xa non pode ser o punto de partida porque hai xeracións que romperon o contacto coa lingua e, como moito, teñen relación cunha fala deturpada. A lingua tense que construír sobre un proxecto nacional. O contexto só é un ámbito social rural e grupos sociais concretos en retroceso e por iso precisa un contexto internacional. É imposíbel pensar que unha lingua teña futuro se só é identificada cos sectores que a falan, porque somos absolutamente minoritarios. As persoas de situación social e económica que son contempladas con respecto polo resto non empregan o galego.
-Contra iso pódenlle dicir que cómpre un proceso de normalización. Coida que é imposíbel conseguir que eses sectores se pasen para o galego en lugar de buscar un marco internacional?
Mais ese proceso político carece de verosimilitude, de viabilidade. A lingua non vai ser asumida se non se lle ve futuro. A sociedade galega ten graves problemas históricos para existir como país, non é o caso vasco, carece de clase dirixente. Compre facermos unha lingua con posibilidades de futuro, de ser considerada por todos os sectores, instalada nun contexto, non no castelán senón no que lle corresponde. Non quero falar unha sorte de aragonés, non teño vontade de andar ese proceso absurdamente, teño outros que camiñar. Destrás diso agóchase unha construción da historia que encerra todo en dialéctica só co castelán e aí se sitúan os lingüístas da escola dominante que prefiren dicir choiva no canto de chuva, encerran o galego nunha lingua que ten unha relación co castelán enfermiza e separando da orixe portuguesa. Parten do galego como a súa fala, cunha concepción que lle rouba o seu futuro.
-Situouse entón a lingua de costas virada para ese contexto?
Non pode ser que as persoas pensen que só se di noite na súa aldea e que ignoren que noutros países tamén din o mesmo. O drama é o encerramento no Estado Español e na súa cultura. Identifícase como galego a lingua falada en Asturias, León ou Zamora mais atravesando a Raia Seca ou o Río Miño xa non é galego. Trasládase a ideoloxía ao campo da lingua. É significativo que isto aconteza, o que conduce á concepción de lingua das catro provincias conduce tamén a que se soporte como galego a das outras provincias do Estado máis non de Portugal.
-Esa posición que vostede defende, está na maioría do mundo da cultura?
Entre as novas xeracións de activistas da cultura, imponse a idea de acheamento ao portugués. As posicións que mantén a Real Academia Galega só responden a unha situación de equilibrio de poder político. Se non se tivese producido o golpe militar de 1936 non tería prevalecido a idea dunha lingua falada en catro provincias. Se o nacionalismo tivese gobernado nos gobernos autonómicos, tampouco. A posición da RAG con respecto á autonomía correspóndese coa derrota política deste país. Sen o golpe de estado e sen a dereita ter gobernado a autonomía non tería prevalecido esta concepción do galego que é a que pode soportar o españolismo. Tanto me ten que se mostren moi defensores da lingua -que fixo que o son e teñen esa vontade-, as persoas que se sitúan nesa posición non deixan de estar pechadas nos límites da ideoloxía do Estado Español. Por vez primeira este ano decidín devolver o convite a asistir á entrega do Premio Cervantes porque consideran o castelán como única lingua. O Cervantes pode premiar un peruano, un arxentino mais non un escritor galego, vasco ou catalán. Os límites están en se aceptamos ou non a ideoloxía do Estado español. Non é certo que quen cre unha ingua sexan os falantes, é a vontade política.
-Como valora entón a posición ao respecto da RAG e do seu novo presidente, Xesús Alonso Montero?
Na historia da RAG habería que remontarse ao que supuxo o piñeirismo de ruptura co galeguismo republicano. Na disputa tamén, poño por caso, de Rodrigues Lapa con Piñeiro na que Ferrín se posicionou da parte deste. Na RAG tanto Ferrín como Alonso Montero partillan da mesma concepción da lingua.Rexeitan a idea de Castelao. Hoxe nin Castelao nin Valentín Paz Andrade terían entrado na Academia. Por que non entrou ninguén doutras posicións? Puro sectarismo dun bando que ten raíces históricas, ficaron, como dicía, encerrados na ideoloxía do Estado. A RAG non está só dividida en faccións senón que, desde o punto de vista lingüístico é unha facción dentro do mundo da cultura galega. Pensan que a lingua é deles e viven de costas ás novas xeracións e a moitos defensoers da lingua. Aproveitanse de teren unha Lei de Normalización, proxecto de Camilo Nogueira, aínda que non se lembre, a quen, por outra parte, nunca convidaron a entrar. A debilidade política explica esta situación e non hai que esquecer que o piñeirismo fíxose interpretador da Autonomía.
-Se a súa posición ideolóxica é esa e mesmo mantivo un blogue en portugués, por que escribe os seus libros en normativa oficial?
Por razóns administrativas. Non quero baixarme da nave. Quero modificar institucións e leis mais non por iso deixo de votar. Tamén acontece na política lingüística e na normativa. Non quero romper coa institucionalización actual da lingua galega. Quero escribir a través do sistema de edición que me permita chegar aos lectores. Ese é o motivo. Cando escribín na web tíñanme expulsado dos medios de comunicación, dalgunha maneira o sistema reinante botárame do país. Iso xustificou que tomase a decisión de escribir no galego internacional, para me comunicar co mundo. A rede fai evidente o absurdo desta normativa. Demóstranos que podemos situarnos nun mundo máis amplo, sen pedir permiso a ninguén. Para quen escribo? Para calquera, non só para os viciños destas catro provincias. Desmonta a falacia de ter unha normativa rara e enxebre.
-Como valora que figuras da literatura como Teresa Moure, Vítor Vaqueiro ou Séchu Sende teñan abandonado a normativa oficial despois de teren desenvolvido unha sólida traxectoria nela?
A propia literatura e lingua galega están barridas. Antes tiña máis visibilidade, alcanzaba máis lectores. Estamos nun momento de grande debilidade histórica, que se corresponde coa debilidade do país.O cambio destes escritores paréceme lexítimo e meritorio, valoro a coherencia de dar o paso. Sitúan a lingua nun mundo internacional, sen ter a ver co institucionalizado que se comprende a sí mesmo.
-En breve sairá publicado o libro Inmateriais (Xerais) un feixe de biografías de personaxes da historia da Galiza. Como foi a escolla?
Ao velos todos xuntos apréciase unha interpretación dde Galiza na historia, desde Xelmirez a algunha figura do galeguismo culturalista de posguerra, como francisco Fernández del Riego ou Piñeiro. Interesábame construír as pobilidades dun país e os seus debates, con figuras centrais como Faraldo, Castelao ou Rosalía e outras non tanto. Son figuras que cómpre resituar e eu intento comprendelas como personaxes dun relato. Estamos moi marcados pola reclamación da Galiza existente e a min interésame ver a que puido ser.
-Por que opta polo xénero biográfico?
Son relatos que saíron publicados en El Pais, e busquei a parte humana debaixo da personaxes, a súa problemática, as súas frustracións. Con figuras como Bal y Gay, Seoane ou Carlos Velo móstrase que este é un país frustrado porque ninguén sepode realizar artisticamente nel porque remata derrotado, no entanto, no caso destas figuras desenvolveron fóra unha traxectoria existosa.
Josep Bargalló i Valls (1958) é filólogo, profesor, crítico literario e escritor. Militante de ERC, foi conseller de Educación e conseller en cap no Goberno catalán, director do Institut Ramon Llull e exerce na actualidade como docente do Institut de Ciències de l'Educació da Universitat Rovira i Virgili. Participa este mércores en Vigo na mesa redonda As linguas no debate soberanista: Galego e catalán, linguas con/sen Estado, organizada pola Comisión de Normalización Lingüística da Facultade de Filoloxía e Tradución da Universidade de Vigo.
Agora, e polo momento sen estado propio, como cualificaría a situación do catalán logo das últimas sentenzas contrarias á inmersión?
Todo depende desde o prima co que se mire. A situación do catalán, desde o punto de vista da educación ou do uso 2.0, é a dunha lingua case normalizada. No entanto, no ámbito da Xustiza ou da Administración do Estado, é un idioma case marxinado. Nesta vaivén que nos movemos, é moi importante o consenso social existente nas últimas décadas arredor da situación do catalán na educación. O que sucedeu nos últimos tempos é que, desde un grupo minoritario político e social e desde algúns xuíces que pertencen a grupos ideolóxicos parellos a estes, preténdese cambiar con sentenzas xudiciais os acordos sociais e as lexislacións administrativas e políticas. No entanto, hai unha gran maioría en Cataluña que entende que un grande acordo social non o pode cambiar unha sentenza xudicial.
Por que cre que a inmersión lingüística é tan rexeitada en moitas partes do Estado?
Porque os medios de comunicación maioritarios no Estado son os maioritarios en Madrid e son contrarios á concepción da pluralidade. Só entenden o Estado dunha maneira, cunha patria e cunha lingua. Para eles, a inmersión é a mellor maneira de demostrar que hai unha parte do Estado que non está por esa convención monocultural, monolingüe e monopatriótica. Teñen a inmersión no seu punto de mira e é o seu casu belli, pero non contra a inmersión, senón contra a democracia, a liberdade e a pluralidade.
Como se ve desde Cataluña a situación da lingua galega?
A visión maioritaria desde Cataluña da realidade galega é tamen a que se ten desde os medios de comunicación de Madrid e somos conscientes de que é, cando menos, sesgada. Por exemplo, hai unha cousa que nos entusiasma da realidade lingüística galega que se cadra os galegos non valoran. Vostedes poden facer declaracións en galego nas televisións de Madrid e emítenas, pero as nosas non. Igual iso supón que en Madrid entenden que o galego é unha variedade dialectal, pero a realidade é así. O que sabemos é que as nacións sen estado con lingua propia teñen realidades moi diferentes, pero únenos a existencia dun Goberno que, tendo ao ministro Wert como ariete, quere frear os procesos de normalización e quere tamén aumentar a preponderancia dunha lingua A do Estado ante unhas linguas B que só lle serven como algo folclórico. En Cataluña non o imos consentir e non o imos consentir porque hai unha posición social maioritaria.
Non hai conflito lingüístico en Cataluña?
Non o hai. Foron dezasete as familias que recorreron a inmersión lingüística. Respecto profundamente a súa decisión, pero non imos cambiar a sociedade por dezasete familias.
Como experto, recomendaría a inmersión lingüística para outros territorios con linguas minorizadas?
Os procesos de inmersión, como o catalán ou o de Québec, tenden a asegurar que todos os cidadáns dun territorio poidan coñecer, expresarse, relacionarse e traballar nas dúas linguas oficiais. Ademais, priman que no ámbito escolar sexa protexida a lingua socialmente menos favorecida porque o equilibrio escola-sociedade dá lugar a uns cidadáns bilingües. Os resultados das probas curriculares de lingua española en Cataluña dan unha nota superior á media do Estado, polo que, a pesar da inmersión, resulta que os nosos alumnos dominan a lingua castelá cunha cualificación superior á media.
O catalán estaría en mellor posición se Cataluña fose un estado independente?
O catalán estaría en mellor situación oficial porque sería unha lingua oficial nas institucións europeas, sería a lingua maioritaria na Xustiza... O uso social non variaría, pero o uso oficial si, aínda que todos sabemos que unha variación no uso oficial acaba derivando nunha variación no uso social.
Veremos unha Cataluña independente a medio prazo?
Agora estamos nas mellores condicións obxectivas de alcanzar unha independencia como país desde 1714. Que esteamos nestas mellores condicións e teñamos o maior apoio popular a esta proposta xa é un gran paso adiante. Quero pensar que a curto prazo -un, dous ou tres anos- ou hai unha consulta sobre a independencia ou haberá unhas eleccións plebiscitarias. Logo, como somos demócratas, gañará a opción que desexe a maioría da poboación. Será complicado porque o que quere a maioría da poboación ten que ver con moitas realidades, desde a crise económica que xoga a favor, ata as intervencións das estruturas do Estado que xogan en contra. Son moi optimista en todas as cousas e quero crer que se a poboación catalá pode expresarse libremente, apoiará o proceso de soberanía. De todos os xeitos, o que si creo que conseguiremos é que o pobo catalán se poida expresar e ese será un primeiro paso e unha primeira vitoria.
Podemos falar de fin de ciclo político no Estado español como aseguran moitas voces?
A chamada Transición tivo moitos elementos falsos, enganos e alicerces con aluminose. Contruíuse unha realidade político-institucional un pouco superestrutural e fantasiosa e chegou un momento no que non se aguanta. A chamada Transición acabouse e hai que dar pasos adiante en moitos camiños: na estrutura do Estado, na territorialidade, pero tamén no que se entende por democracia e separación de poderes. A España do posfranquismo xa non serve no século XXI, aínda que todos nos decataramos uns trece anos tarde. Non serve nin como unidade de mercado, nin como estrutura institucional, nin como unidade política.
Hai risco de división social no caso de que Cataluña se declare independente?
Non sei por que ter a independencia tería que derivar en división social e non tela non. Se os que apostamos pola independencia non apoiamos nin provocamos esa división social cando non a temos, non debería habela tampouco se Cataluña fose independente. Se somos demócratas, hai que aceptar o que diga o pobo. Se outros non son demócratas, pois non serán demócratas.
Xosé-Henrique Costas - Académico correspondente da RAG, vicerreitor da UVigo e membro de ProLingua
Faro de Vigo - 23.03.2013 | 04:09
Despois das seis sentenzas do TSXG contra o Decreto de Plurilingüismo ou da Discordia, polas que se anulaban os dous artigos nucleares deste texto (o das consultas vinculantes aos pais e o da liberdade do alumnado para usar unha lingua diferente da lingua da materia), a Xunta de Galicia preparou un recurso de casación para presentar no Tribunal Supremo.
Con este recurso a execución da sentenza do TSXG, a anulación da columna vertebral do Decreto, quedaba en suspenso e a Xunta podería seguir celebrando consultas e o alumnado podería usar a lingua que lle pete, co que dificilmente se poderá acadar o obxectivo da competencia semellante nos dous idiomas ao remate da escolarización obrigatoria.
De todas as organizacións e institucións galegas que denunciaron o Decreto no TSXG, soamente a RAG preparou tamén recurso de casación no Tribunal Supremo de Madrid por motivos ben distintos contra este Decreto de Plurilingüismo, pois pide ademais anulación do resto dos artigos. Con este novo recurso a RAG exerce unha das funcións básicas para as que naceu hai máis de cen anos: a defensa da lingua galega.
Sen coñeceren a fundamentación do recurso da RAG e, probablemente, sen saberen que a Xunta xa presentara recurso de casación en Madrid, algunhas voces e sinaturas sobranceiras do ámbito galeguista e nacionalista saíron á opinión pública pedíndolle á Xunta que, á vista das sentenzas do TSXG, non recorrese en casación en Madrid e que se sentase a negociar coa sociedade un novo Decreto sobre a base do Plan Xeral de Normalización de 2004, aprobado por unanimidade cando D. Manuel Fraga era presidente da Xunta.
A propia Xunta anunciou ante a prensa (que se saiba, non no xulgado) que non recorrería en casación, e algunhas daquelas voces tratan de vender isto dentro do galeguismo como un triunfo das súas xestións e un aceno xeneroso da Xunta á negociación. Porén, o presidente xa anunciou que o Decreto se aplicará na súa integridade, mesmo dun xeito "flexible" nos dous artigos anulados, e o conselleiro de Educación manifestou tamén que "a recuperación do clima de normalidade lingüística" só se faría sobre o piar do Decreto da Discordia. Mutatis mutandis, sería como se un maltratador lle pedise á súa exparella "a recuperación do clima de normalidade doméstica sobre o piar dos normais maos tratos". Isto é, a Xunta vai seguir aplicando o Decreto porque co seu recurso en casación a execución da sentenza queda en suspenso e, en todo caso, a "normalidade lingüística" só a quere negociar sobre a base do Decreto da Discordia. Iso é auténtico talante negociador.
Para entendermos un pouco máis todo isto teñamos en conta tres puntos que nos semellan sobranceiros:
1.- A Xunta non renunciou a presentar recurso. Non. A renuncia, para ser válida, non hai que asollala nos medios, hai que a presentar formalmente perante os tribunais e polo de agora a Xunta non desistiu oficialmente.
2.- A Xunta, coma se do estado de Israel se tratase, ofrece agora pax lingüística por territorios lexislativos: primeiramente invade os dereitos lingüísticos dos falantes, ataca a lingua, rebaixa a súa protección e desenvolvemento legal e provoca un clima progresivamente letal para ela; e logo ofrece consenso e relaxar a presión sobre a lingua a cambio de consolidar o retroceso nos dereitos lingüísticos, mantendo o Decreto, aplicando de forma subrepticia os artigos anulados e esixíndolle á RAG a renuncia voluntaria a exercer a defensa do galego. Paz por retrocesos. Inaceptable.
3.- O falso debate para negociar non é o troco de cromos retirada do recurso da RAG por retirada do recurso da Xunta. Non. O debate e a negociación deben ser retirada do recurso da RAG por retirada do Decreto: o que ataca a lingua é o Decreto, non o recurso da RAG.
Se a Xunta quere de veras tirar a lingua dos xulgados e da discordia teno moi doado: revogue o Decreto da Confrontación, deostado e rexeitado por toda a sociedade, e volva negociar axiña en sede parlamentaria un novo Decreto sobre a base do último consenso coñecido: o Plan Xeral de Normalización Lingüística de 2004. Ese foi o último punto de encontro e é o único punto de partida. Mentres tanto, como cidadán e como galego, pídolle á RAG que se manteña firme na defensa do noso idioma e manteña todos os recursos necesarios.
O próximo 4 de maio, Rianxo acollerá a estrea de Bailadelas, a nova montaxe dunha compañía histórica: Teatro Antroido. A actriz Laura Ponte recupera a marca teatral que, durante anos, mantivo xunto a Roberto Vidal Bolaño. Agora, neste ano no que as Letras Galegas homenaxea o dramaturgo, relanza Antroido cunha produción na que se reúnen seis personaxes femininos da escrita bolañesa. Non estará soa nesta nova andaina de Antroido, xa que ao seu lado estará o fillo dela e de Vidal Bolaño, Roi Vidal, e o actor Xavier Estévez, quen se encargará da dirección.
Como nace este proxecto de reanimar Teatro Antroido?
LAURA PONTE (LP): É unha historia que xorde hai bastante tempo e nace da necesidade de facer teatro. Daquela atopamos a idea de facer unha montaxe con monólogos de personaxes femininos de Roberto. A montaxe ía estar dirixida por Roi, pero nun momento determinado, Roi atopouse moi leado e chamamos a Xavier Estévez, para que se subira ao carro e se fixera coa dirección. Roi segue con moito traballo, pero hai que lembrar que el fixo o texto a partir das obras de Roberto Vidal Bolaño.
XAVIER ESTÉVEZ (XE): O espectáculo está baseado en monólogos extraídos que, no seu contexto orixinal, non eran monólogos. É dicir, son fragmentos extraídos das obras de Vidal Bolaño e están seleccionado por eles [Roi e Laura]. Daquela temos varios monólogos diferentes que están unidos por un único fío condutor que creou Roi. A raíz de aí, pois agora mesmo estamos traballando de diferentes maneiras cada un dos monólogos. Afortunadamente contamos co talento de Laura como actriz para dar visións distintas do que é o teatro e a interpretación dalgúns textos de Roberto. Dalgún xeito, aínda que a Roi sei que non lle gusta moito que se abuse desta expresión, o proxecto resulta unha homenaxear a Roberto. A Roberto e a súa obra, pero a el non lle gusta que usemos esa expresión.
ROI VIDAL (RV): A ver, o proxecto naceu hai tempo, a raíz de que se ía celebrar o décimo cabodano do meu pai. Entón, a idea era facer algo ao respecto e así decidimos facer unha peza a partir das mulleres, das personaxes femininas das obras de Vidal Bolaño. Na súa obra hai personaxes femininas moi potentes e que funcionan do mesmo xeito que calquera personaxe masculina. E eu cando creei o texto, que o fixen moi lonxe de aquí, en Noruega, si que quixen homenaxear toda a estética da etapa Antroido, desa maneira de facer teatro que tiña a compañía, que tiña Vidal Bolaño cando comezou. Por ese motivo, cando se estree a obra, verase que se mesturan bonecos e actores, que se fusionan diferentes códigos. Eu quixen explicitamente homenaxear todo ese mundo. Iso vai ser evidente, dígase ou non se diga. Quen coñeza ese mundo e vexa a obra, poderá afirmar que estamos homenaxeando a un autor, a súa obra e tamén o xeito que tiña Antroido.
XE: Mira, eu nunca imaxinei na vida que puidera traballar en Antroido! [risos]
RV: E eu moito menos!
LV: Eu si, si [Risos]
XE: Ti xa o fixeras!
Que personaxes femininos estarán en Bailadelas e por que foron escollidos?
RV: Cando un revisa a obra completa bolañesa, pode parecer que é un mundo masculino, onde en elencos amplos sempre hai moitísimos máis actores que actrices. Moitas veces pénsase que as mulleres ocupan un lugar pequeno na súa obra… Pero unha vez feita unha investigación descóbrese que é só aparencia, xa que as personaxes femininos, aínda que non sexan maioría, son personaxes moi profundas, moi ben traballadas e que teñen un peso importante.
LP: Moi potente.
RV: Dende logo,si. Entón, finalmente escollemos a cinco, entre os que están Minia, que é unhas das primeiras personaxes de todos os textos de Vidal Bolaño, extraído do Laudamuco, que foi o primeiro espectáculo de teatro profesional galego. Tamén temos a unha das suicidas de Bailadela da morte ditosa. Temos tamén unha puta, que é un dos tipos femininos por excelencia do teatro bolañés… Iso sempre foi criticado por moitos, que dicían que os personaxes femininos de Vidal Bolaño eran putas case sempre. E por iso foi criticado en moitas ocasións, como se fose algo malo. E non é así, mesmo se pode ver dende un punto de vista feminista. Por que? Porque todos os personaxes de Vidal Bolaño son marxinais e, se cadra, a muller máis marxinal é a puta. É a peor tratada pola sociedade, si; pero dentro de si garda unha dignidade absoluta. Ademais, neste sentido hai que destacar un elemento capital na escrita de Vidal Bolaño: o xeito de centrar a súa atención nos personaxes peor tratados da sociedade.
Quen máis está na montaxe? Pois temos tamén a Chonchoniña de Saxo Tenor e unha das personaxes máis cómicas de Vidal Bolaño, sacada de Criaturas. Por último, contamos coa participación estelar dunha das grandes personaxes, independentemente de se é feminina ou masculina, de Vidal Bolaño, que é a Esther de Rastros. É un personaxe cunha forza descomunal e un dos grandes personaxes de toda a obra de Roberto, sen lugar a dúbidas. E finalmente, temos unha personaxe-guía, que é xa de creación actual para esta montaxe, pero non podo dicir máis, que é unha sorpresa.
Tamén feminino, entendo?
RV: Si. Feminino.
Que destacarías da dirección, Xavier?
XE: Dende o punto de vista da dirección, por un lado, hai que destacar a complexidade, xa que non se trata de dirixir unha unidade dramática como pasa noutras moitas obras, que teñen unidade de ton, de tempos, de estétia, etc. Neste caso, ráchase con todo. Entramos e saímos de moitos mundos, de moitas épocas diferentes. E non só falamos do tempo real, senón tamén do tempo da escrita do autor. Son fragmentos de diferentes etapas do autor. Entón, entramos e saímos de diferentes planos. Aí radica a complexidade. Afortunadamente, Laura é extraordinariamente dúctil e disciplinada. A súa actitude facilita moitísimo a dirección, que é un traballo de busca. Busca no sentido de que precisas atopar que reclaman as personaxes. Hei de dicir que, grazas a relación persoal entre nós e a relación coas personaxes, está sendo fácil achar as respostas. Tamén teño que admitir que me resulta moi grato que confiasen en min… Porque esta é a segunda dirección que fago e, realmente, é unha honra para min e estou moi satisfeito co traballo que estamos facendo. Penso que a xente iso vai poder aprecialo. Vai ver un espectáculo entretido e vivo e, ao mesmo tempo, van facer un percorrido polo traballo de Roberto. Esta montaxe posúe unha certa carga didáctica, algo que nos parece moi importante. É un xeito de dar a coñecer a obra de Roberto ante un público que, aínda que viu moito o traballo de Roberto, nunca tivo antes esta perspectiva. Nunca se lle amosou así, nun compendio de pequenos petiscos da súa obra. A verdade, é un menú de degustación.
LP: Trátase diso precisamente. Bailadelas son trazos, son anaquiños bolañeses que conforman un espectáculo atractivo. Ademais, permitirá que a xente se achegue de novo á figura de Roberto.
Que sente unha actriz ao ter que reinterpretar uns personaxes que encarnou, nalgúns casos, fai décadas?
LP: Mira, por exemplo: O caso de Minia, de Laudamuco. Cando me puxen con ese papel, pasoume unha cousa: lembraba perfectamente como interpretara a Minia no ano 1978. Tiña as lembranzas clarísimas e só podía facer a personaxe dese mesmo xeito. Había elementos desa interpretación que había que pulir, que había que modificar e adaptar. E penso que imos por bo camiño e grazas a Xavier, que me di como pode ser a personaxe, dime “Fulanita é así” e eu entón vexo outra perspectiva. E como é todo isto? Pois é grato, moi grato, precisamente por esas lembranzas… No caso de Saxo Tenor, pois repito coa Chonchoniña, pero claro… Agora é outra Chonchoniña, hai que cambiala e resulta todo un reto. En realidade é todo un xogo marabilloso!
XE: Eu quería engadir unha cousa. A min todos os actores e todas as actrices que fan monólogos, sempre me pareceron superheroes. O monólogo é o máis difícil que se pode facer en teatro dende un punto de vista interpretativo. Eu son actor e valoro ese esforzo que fan as actrices e os actores… Pero neste caso, Laura, ademais está mal da cabeza, porque non se conforma só con apandar con ese reto, senón que asume outros moitos como é a produción do espectáculo, parte da distribución, coordinar mil cousas… É un mérito que non debe caer en saco roto. Está facendo un traballo inmenso e moi ben feito.
LP: É como antes, igual que antes. Antes, facíamos de todo, porque era o que había e non te queimabas tanto. Tiñas trinta anos menos e tiñas as costas ben, cargabas a furgoneta, ías dun lado ao outro… Daba igual que foras ao Irixo e tardaras cinco horas… Facías absolutamente todo: montabas, desmontabas, levabas a luz do show, interpretabas, chegabas ás mil... Ademais, neses tempos cando todo comezaba, había moitísimas cousas por facer, estabamos a organizar o mundo, eran asembleas continuas, eran proxectos ilusionantes, estabas con Antroido e montabas a Cooperativa de Teatro do Estaribel, xuntabámonos todos os que andabamos por acó naquela época… Buf! Por iso, cando desapareceu Antroido, que foi no ano 88 cando Roberto e mais eu nos separamos, en realidade sentín un forte relax. Por que? Porque me podía dedicar unicamente a ser actriz, a que me contrataran. Eu prefería iso, encargarme do meu… Pero Roberto non… El… El era un animal de teatro e facíao absolutamente todo. Eu prefería xa ser actriz, aínda que me gustaba meterme en todo. Encargarme agora de todas esas cousas, pois é un pouco revivir aqueles momentos e con moitísima ilusión. E xa que as cousas están moi mal, pois vamos melloralas. Para adiante!
Agora, volve Antroido e revivimos esa época, tempos complicados, no que a profesionalización...
Debería chamar a atención que Antroido, unha compañía que hai máis de vinte anos deixou de existir, regrese agora. Por que volve hoxe? Isto pode funcionar como toque atención
RV: Debería chamar a atención que Antroido, unha compañía que hai máis de vinte anos deixou de existir, regrese agora. Por que volve hoxe? Isto pode funcionar como toque atención. Eu, que non vivín eses tempos, si que vexo a nivel histórico moitos paralelismos entre o que sei daquela época e o que vivimos hoxe. Por exemplo, cando saltou toda a indignación do 15-M, comezouse a falar rapidamente do maio do 68. Os que non vivimos esa época, si que sentimos que, a pé de rúa, a xente está máis sensibilizada con certos temas. Hai como unha repolitización da sociedade. E Antroido naceu no seu momento nun caldo de cultivo da transición, de tardofranquista no que esta compañía se movía nuns ambientes contestatarios e tiña unha actitude ética moi vinculada coa sociedade, coa reividicación dos dereitos sociais. Ese é o motivo polo que Antroido está hoxe outra vez con nós. Para min, os paralelismos son evidentes… Por desgraza, claro.
Tamén ven vostedes eses paralelismos?
XE: Eu vexo un paralelismo que resulta sorprendente: Unha das preocupacións que tiña Roberto naquel momento, como os seus coetáneos, era a profesionalización do teatro en Galicia. E agora mesmo parece que se pon en cuestión de novo. Efectivamente, estase a producir un desmantelamento de circuítos, de redes, de axudas públicas, de postos de traballo relacionados coa cultura e co teatro. É sorprendente… Dalgún xeito, estamos a sufrir ese déjà vu. En momentos así temos que reinventarnos e non permitir que nada disto suceda. Como permitilo? Como se vai consentir? Temos que sueguir o que sabemos facer. No noso caso, teatro. E dende alí, dende esa pequena atalaia, expresar a nosa opinión sobre o que acontece. E que acontece? Pois unha serie de cuestións que xa estaban presentes na obra de Roberto. Realmente, nas obras de Roberto hai elementos, cuestións sociais, que a día de hoxe están no mesmo punto. Pouco habería que cambiar dos seus textos para representalos na actualidade. E resulta angustioso. Iso non quere dicir que poidamos rendernos ou pensar que nada pode servir neste mundo… Temos que mirar cara ao futuro.
LP: Mira, estamos a falar de moitas cousas. Estamos a falar de Roberto, dunha homenaxe a súa persoa, a súa obra, da recuperación de Antroido e da profesionalización… A min gustaríame non ter que dicilo, pero cando nos profesionalizamos… Cando tentamos dedicarnos unicamente ao teatro Roberto e mais eu… Pois eramos Roberto e mais eu. Que quero dicir con isto? Pois que Roberto era unha persoa moi pontente, claro está e estou moi orgullosa de telo coñecido…. Pero había máis xente… E había mulleres. O outro día atopei un libro dunha muller que escribiu sobre Roberto. E falando da época de Antroido, pois falaba só de Roberto cando se profesionalizou Antroido… E claro, eu pensei: “Eramos Roberto e mais eu”. Eu non era só compañeira de Roberto, eu estaba levando a produción, levando a distribución e actuando. Son actriz. Estaba a ler o libro e non o acabei de ler porque me parecía…
XE: Se cadra había un capítulo dedicado a ti e non o liches [Risos]
LP: Non, non o hai… E insisto, estaba escrito por unha muller e resulta que fala do proceso de profesionalización e cando Antroido forma a cooperativa de teatro, que se conforma primeiro con Antroido e Troula, e no que participan Eduardo Alonso e Luma Gómez, que despois formarían Andrómena e máis tarde, Teatro do Noroeste, e non cita por ningures a Luma. E fala de profesionalización, da cooperativa e fala de Roberto, de Eduardo e de Antonio Simón… E, francamente, aí había como mínimo, digo como mínimo, dúas mulleres: Luma Gómez e Laura Ponte… E xa está ben! Paréceme moi grave. E é un apunte que quero que quede claro. Roberto foi un home fundamental, era un motor, pero tamén estaba eu e máis xente.
RV: Por outra banda, eu teño que dicir que non estamos afeitos a que o Día das Letras se lle dedique a un home do teatro. Non era só un dramaturgo, érao todo en teatro. E o teatro non é só literatura, porque é, sobre todo, unha arte colectiva. E neste ano, reivindicamos e homenaxeamos a todo un mundo que o rodea.
Estas Letras Galegas é o primeiro que se dedica a un home do teatro, pero tamén é un 17 de maio con ese rango colectivo, de homenaxe a todo un gremio…
RV: A única vez que se lle dedicou o Día das Letras Galegas a un dramaturgo foi hai catro ou cinco anos, Lugrís. El era dramaturgo. E punto. Non era un teatreiro. Esta é a primeira vez na historia que as Letras homenaxean a alguén que non era só un escritor, senón que era moitísimo máis dentro do mundo da cultura e do mundo artístico.
XE: Que, por outra parte, é o xeito natural de ser autor de teatro. O xeito máis natural de ser autor teatral é ser, ao tempo, actor, director e iluminador, por exemplo. Así crease ese vínculo entre a obra e a acción. De feito, o teatro é iso.
Na presentación da Asociación Roberto Vidal Bolaño, lémbrome que Morris dixera unha frase reivindicativa, irónica e lapidaria. Era algo así como: “O titular deste ano, se non o remediamos, podería ser: ‘Roberto Vidal Bolaño: vida e morte do teatro profesional en Galicia”. Que opinan?
XE: Eu négome a ese titular.
LP: Era un comentario crítico, Xavier.
XE: Seino, seino. Pero nin sequera así… Non debemos deixar nin unha xanela aberta para que se coe un titular coma ese. Eu creo que debemos falar de vida e renacemento do teatro galego.
LP: Eu só vou dicir unha cousa. Cando anunciaron as Letras Galegas, estabamos xuntas Belén [Quintáns] e mais eu. Recibimos unha chamada de Margarita Ledo que nos dixo simplemente: “Saíu!” Saltamos de alegría, pero a miña primeira reflexión foi: “Manda carallo, foille tocar a Robertiño as Letras máis pobres, a dos marxinados”.
RV: Mesmo lle tocou un momento con dimisións vaticanas coma o do presidente da Academia. Vai ser un ano bolañés total!
A estrea será o 4 de maio en Rianxo. Hai xa máis funcións previstas?
LP: A estrea é en Rianxo e aquí quero facer unha paréntese, xa que o espectáculo é unha homenaxe a Roberto, pero a función e a estrea en Rianxo está dedicada tamén a Pancho Martínez, Andrés Martínez, que era un moi bo amigo e un home de teatro de Rianxo. Toda a vida montou espectáculos con veciños, con elencos de cincuenta homes e mulleres, voltos actores e actrices de súpeto. Rianxo é un sitio moi especial para estrear. Despois teremos unhas quince funcións en maio. En Santiago estaremos na semana das Letras Galegas.
RV: E aproveitamos para lles dicir aos lectores que o Día das Letras Galegas está deixando, cada vez máis, de ser só un día. Está sendo un ano. Nin sequera unha semana, nin un mes… É todo un ano. E pódese facer teatro en xuño, en xullo e en setembro. Pódese facer esta obra todo o ano, non só en maio.
LP: isto vén porque hai problemas, todos queren a obra en maio e tes días pechados que che siguen querendo contratar e non podes. Pero hai moitos días por diante para poder montala.
RV: É dicir, que a xente pode animarse a contratar Bailadelas ou calquera outra cousa despois de maio, até decembro.
Como vivides unhas letras que prometen ser do tipo Lois Pereiro, con moitas actividades públicas, moito movemento e con moita implicación da xente?
ROI: Eu creo que é algo moi lóxico, eu xa dixen o ano pasado, antes de que se comezase a facer cousas, que esperaba que foran unhas Letras diferentes pola dimensión artística do homenaxeado. Efectivamente, están saíndo moitísimas cousas. Eu, desde o principio, estou colaborando coa Asociación Roberto Vidal Bolaño e persoalmente estouno a vivir con moitísimo traballo. Realmente tiñamos o Ano Pereiro como referente, porque fora un ano moi diferente e especial. Nese ano conseguiuse o obxectivo que debe importar nas Letras: que non sexa algo institucional e que non sexa só un día no calendario, senón un ano completo dedicado á homenaxe. E creo que vamos polo bo camiño neste sentido… A ver que pasa coa dimisión de Ferrín, porque era unha persoa moi próxima, tanto no persoal como no ideolóxico. Quedamos un pouquiño orfos coa dimisión de Ferrín.
XE: Eu quería engadir outra cousa. Creo que a actividade que está a haber non é guiada por ninguén, resulta espontánea. Aínda que morreu hai dez anos, Roberto está aquí con nós e séntese como parte desta sociedade. E digo iso porque creo que sería hora de que a Academia empezase a pensar en deixar de facer do Día das Letras Galegas un obituario e quitasen esa absurda norma de os autores deben levar dez anos mortos. Que comecen a pensar en que o 17 de maio debe concederse a quen corresponde, independentemente de cantos anos leve morto e independentemente de se está morto ou non. Podo parecer vehemente, pero paréceme un absurdo moi grande que unha institución como a Academia manteña unha norma tan decimonónica.
LP: E dende a Asociación Vidal Bolaño agardamos que toda esta actividade ao redor de Vidal Bolaño non remate aquí, debe perpetuarse no tempo. Por iso se fundou a asociación, ese é un dos seus obxectivos.
Anxo Lorenzo, secretario xeral de Cultura, ten claro que o futuro do galego pasa por un pacto entre Xunta, oposición e entidades culturais. Insiste en que o decreto do plurilingüísmo foi refrendado polo TSXG e polos galegos e que é "perfectamente legal". Destaca o xesto da Xunta de non presentar recurso ante o TS e pídelle á oposición "xenerosidade". Entrevista co GC e vídeo no interior.
Por Xurxo Salgado - Galicia Confidencial | Compostela | 21/03/2013
Lorenzo, ex secretario xeral de Política Lingüística foi un dos principais impulsores do actual decreto do galego. Considera que o texto é "completamente legal" e insiste nun consenso coa oposición na política lingüística "fóra do ámbito estritamente educativo". "Segue habendo disensións de como facer política lingüística e seguirán existindo mentres que as forzas políticas crean que o tema lingüístico é un tema de confrontación e non de entendemento", suliña.
Lamenta os problemas xurdidos na RAG coa dimisión de Ferrín pero insiste en que estas "diverxencias" non teñen porque supoñer un "conflito maior" dentro da academia.
Destaca que colaborou con diversas administracións e que "sempre estivo disposto a botar unha man", cando se lle chamou. Sobre o chamado "bilingüísmo harmónico" da época de Fraga di que "non tiña, nin ten" sentido en Galicia. "Non teño ambición política. Eu son un profesor universitario que é o que me gusta", destaca sobre o seu futuro.
Esta é a primeira de dúas entrevistas que GC publicará con Anxo Lorenzo.
Estes días tivo lugar unha dimisión sonora na RAG, a de Ferrín, que marchou alegando un pacto entre un sector determinado e dicindo que a institución estaba en perigo. Cres que a saída de Ferrín vai implicar cambios na RAG?
Eu non entro a valorar a dimisión de Ferrín da Academia. Respecto a súa decisión e deséxolle na súa vida persoal e profesional os maiores éxitos posibles porque é unha das máis grandes figuras da literatura que temos viva. Eu o que quero é que as institucións de referencia do país teñan unha vida normal, cos conflitos e diverxencias que temos todos, pero sen que iso teña que afectar o funcionamento da propia entidade. A RAG é unha institución centenaria e ten unha traxectoria que non penso que estas diverxencias teñan que supoñer un conflito maior.
E cres que a súa dimisión vai mellorar o escenario de enfrontamento lingüístico no que nos atopamos?
Sobre o que falas de enfrontamento lingüístico e que eu denominaría diferentes perspectivas de como xestionar o modelo lingüístico de Galicia, pois hai diversos modos de enfocalo. Nós temos un que no ámbito educativo nestes momentos é un modelo plenamente legal e dito así polo TSXG. Ademais de ser legal tamén foi refrendado pola maioría da poboación galega o pasado 21 de outubro. Xa sei que hai outros modos de enfocar a cuestión lingüística, pero nós pensamos que o noso modelo legal é un bo punto de partida para chegar a outros consensos coas formacións políticas da oposición.
E falando dese acordo, cres que o futuro presidente da RAG pode axudar a crear ese consenso entre Xunta e partidos políticos?
Coa RAG ao longo destes anos, a pesar das diferencias sobre o contido do decreto, as relacións foron estupendas, moi cordiais, impecables. O noso modelo lingüístico é o modelo que consideramos que quere a sociedade galega. E é un modelo legal, refrendando polo TSXG, que pensamos que pode ser válido para acadar un consenso. E a decisión deste goberno de non recorrer á decisión do TS parte, como xa dixo o presidente da Xunta, de se ese modelo é legal, ir a un consenso coa oposición na política lingüística fóra do ámbito estritamente educativo. É dicir, vaiamos a conseguir acordos arredor de obxectivos na promoción e difusión da lingua galega máis alá do ámbito educativo. Esa é a proposta que está enriba da mesa dos partidos da oposición. E esperamos deles un xesto tal e como fixo a Xunta a non presentar recurso.
Consenso "necesario"
E cres factible ese consenso lingüístico?
O consenso sempre é necesario. É unha obviedade pero que hai que poñer enriba da mesa. Hai máis elementos que nos unen que os que nos separan. A pouco que rabuñemos a superficie da cuestión lingüística saberemos que á practica maioría dos galegos vainos unir na definición do modelo lingüístico que queremos para Galicia, nas actuacións e medidas para a maior difusión da lingua galega. Non creo que sexa difícil poñernos dacordo sobre ese modelo lingüístico e sobre o que queremos para impulsar o galego. Pero todos temos que poñer da nosa parte. E a decisión da Xunta é un xesto que ten a súa lóxica, como explicou o presidente, e creo que a oposición debería tomar nota disto.
Pero hai moitas diferenzas en moitos sectores culturais, lingüísticos e políticos pola xudicialización deste decreto. Non cres que esa situación a quen realmente xe está facendo dano é a propia lingua?
Os que coñecemos a historia sociolingüística deste país, sabemos que os conflitos arredor da lingua nacen desde o mesmo momento que naceu o Estatuto de Autonomía e a xudicialización de cuestións lingüísticas nace coa Lei de Normalización do 83 cando é recorrida polo Goberno central.
Conflitos "políticos" arredor da lingua
Pero entón foi o Goberno central. Neste caso os recursos son de distintas institucións galegas, ou asociacións de defensa da lingua, de partidos políticos, da propia Xunta...
Repito. Vendo a historia destes 30 últimos anos hai disensións e conflitos políticos arredor da lingua; debate normativo, debate forte sobre o propio contido da Lei de Normalización, etc... O que pasou no 2010 logo de que o Goberno galego aprobou o decreto do plurilingüísmo foi unha dinámica das forzas da oposición que consideraban que ese decreto non era politicamente válido e deciden recorrelo, tanto os que piden máis galego coma os que piden máis castelán. Nós sempre insistimos en que o decreto era políticamente axeitado na medida en que situaba como criterios fundamentais como é que o plurilingüísmo é algo esencial no noso sistema educativo, a introdución dunha lingua estranxeira, a dinamización do galego e a participación dos pais. Eses catro principios foron principios considerados legais e validados polo TSXG e eses son os catro principios que a sociedade galega defende e non entendemos que as formacións da oposición, algúns con plantexamentos radicais, estean en contra do decreto.
É lóxico que defendas este modelo porque fuches un dos principais artífices do mesmo, pero, que peso teñen as decisións políticas e as decisións lingüísticas no mesmo?. É dicir, que pesou máis; a filosofía política ou o contido lingüístico?
Un decreto dirixido ao ensino ten que ter unha parte fundamental para cumprir os obxectivos educativos que se perseguen tendo en conta o caso noso con dúas linguas cooficiais. Isto é, que os nenos teñan competencias por igual en galego e en castelán. E ese é o obxectivo fundamental do decreto do 2010 e que tamén o era do 2007. A iso engadímoslle unha parte fundamental que é o plurilingüísmo, que tamén é educativo e non é un obxectivo político. E logo temos a promoción do galego que tamén é criterio lingüístico. Despois está a a decisión das familias onde aí se introduce un elemento que xa estaba presente noutros modelos aprobados en Galicia antes pero que non tiñan tanta repercusión práctica coma neste. Básicamente o decreto do plurilingüismo é un decreto pensando nese obxectivo lingüístico da Lei de Normalización Lingüística.
No decreto se recollía un punto que era a análise da implantación nos centros. Tedes datos disto?
Eu podo responder as cousas que teñen que ver con Cultura e Política Lingüística, pero moi xerais. Se me preguntas por temas específicos o interlocutor non son eu. Falo de principios e modelos pero cuestións concretas non che podo dicir.
Colaborador con varias administracións
Insisto nas cuestións lingüísticas porque fuches secretario xeral de Política Lingüística e un dos que impulsou este decreto. Precisamente, chegaches á Xunta logo dunha longa traxectoria como sociolingüista e rodeado de polémica no sentido de que houbo algúns compañeiros que non entenderon a túa elección, sobre todo, porque o teu nome xa soara para ocupar ese posto pero durante o bipartito. Precisamente, nesa traxectoria como sociolingüista fixestes moitos estudos e deches moitas conferencias sobre o tema. En varias delas chegaches a dicir que as políticas de normalización eran moi baixas naquel momento. Como consideras que é agora a normalización. Superouse ese nivel baixo daquel momento?
Moitas cuestións xuntas... É certo que eu colaborei no goberno bipartito en certos temas. Coordinei unha exposición da que estou tremendamente orgulloso. Tamén colaborei cos gobernos de Fraga no Plano de Normalización Lingüística. Sempre que se me chamou para cuestións técnicas eu estaba disposto a botar unha man fose quen fose e sempre que quixeran escoitarme, claro. Para cargos no Bipartito a min non me chamaron. Non sei si soaría ou non porque non o lembro.
Na miña traxectoria como sociolingüista é certo que fixen análise do que a min me parecían políticas que non eran apropiadas. Nun momento dado falei de “planificación lingüística de baixa intensidade” para caracterizar unha parte da política lingüística que se estaba facendo arredor dun concepto que me parecía daquela e me segue parecendo agora que había que erradicar da terminoloxía sociolingüista de Galicia que era o do “bilingüísmo harmónico” que non tiña e non ten sentido en Galicia. Non o plurilingüísmo que é moi acertado en planficacións educativas pero non o “bilingüísmo harmónico” que complicaba enormemente a política lingüística en Galicia e non daba ningún resultado e era un concepto conflitivo porque os grupos de opinión vían ese concepto que había que quitar.
Como son agora as políticas lingüísticas agora?. Pois hai que analizalas en función do momento no que estamos. Tamén é certo que eu, agora, non son o máis apropiado para falar da política lingüística porque non me adico, exactamente, a xestionar a política lingüística. En todo caso, neste contexto no que estamos non é o mesmo que o 2009 que foi un ano moi conflitivo, como foi o do 2008, coa aparición de sectores urbanos que cuestionaban de xeito importante o decreto do 2007. Produciuse unha situación tremenda e de conflitividade case física e no 2009 cambia o goberno de xeito inesperado e tamén cambia o moelo educativo e hoxe catro anos despois estamos nun momento completamente diferente. Pasaron anos, a conflitividade é inexistente e levamos cun decreto de plurilingüísmo case tres anos que non produce ningunha catástrofe como anunciaban algúns sectores educativos e políticos e temos un decreto plentamente legal e seguen habendo disensións de como facer política lingüística e seguirá habendo mentres que as forzas políticas crean que o tema lingüístico é un tema de confrontación e non de entendemento. Pero para min é o momento de aparcar o modelo porque o entende a maioría dos galegos e é o momento de facer política de promoción e difusión da lingua galega naqueles sectores onde a lingua ten máis dificultades para estar e para poder ser empregado. Ese é o reto do consenso lingüístico.
Pero volvemos ao mesmo que comentamos antes. Semella que agora é moi difícil ese consenso?
Por suposto, pero o conseno ten que ser de todos... pero non quero eu agora dicirlle ao secretario xeral de Política Lingüística as mensaxes que ten que lanzar porque como comprenderás as miñas apreciacións son persoais, aínda que algunhas as lanzou tamén o presidente da Xunta e o secretario xeral de Política Lingüística. Para min é un terreo próximo pero as mensaxes tenas que lanzar o secretario xeral e o conselleiro.
"Eu son profesor universitario"
E xa para ir rematando. Como ves o teu futuro; máis na súa vertente política ou na vertente universitaria da que procedes?
Eu son un profesor universitario. O era hai catro anos. A miña vida política como xestor público é unha vida limitada e para botar unha man. Estábao desde o primeiro momento e sigo botando unha man. Evidentemente non teño ambición política. Eu son un profesor universitario que é o que me gusta. Gústame dar clase, investigar. E para os que temos outra adicación na política, que somos moitos. Antes de vir aquí levaba 17 anos e isto é algo temporal no que un momento dado coincides para colaborar e cando remata esa colaboración eu volvo encantado a miña vida universitaria que é moi creativa.
E nese retorno á vida universitaria, volverás a recuperar esa relación con algúns amigos que, nestes anos, quedaron no camiño pola súa vinculación política?
Non é tanto así. Eu manteño contacto co meu departamento, cos meus amigos. É certo que hai xente moi politizada que non lle gustou que estea colaborando cun goberno do PP, pero é xente moi concreta que teñen o seu criterio que respecto pero non comparto porque o PP é o partido maioritario de Galicia e eu estou no goberno que elixe a maioría dos galegos e, polo tanto, estou colaborando co goberno que elixe a maioría da xente do meu país. Sobre iso non teño ningunha explicación que dar máis alá da lóxica que ten colaborar co goberno maioritario.
