Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Pero Aníbal non era unha peli?
Profe, de qué van vestidos os meus clics? (foto playmobil)Rematou o verán. Os días son máis curtos, o sol quence menos, as árbores fan strip-tease, e os turistas voltan á Meseta. É unha época de revisión vital, coma os primeiros días de xaneiro, un periodo de golpes de leme, de cambios de rumbo, de maneiras de dar un aire distinto ao regreso ás vellas rutinas. Nótase na concurrencia aos ximnasios, nos anuncios das escolas de idiomas e dos cursos de tai-chi, e na proliferación dos máis variopintos coleccionables nos quioscos.

E comenzou o curso escolar, así que nestes días de outono morriñento que tanto invitan á reflexión, un arqueólogo metido a docente non pode deixar pasar a ocasión de profundar un pouco máis no sentido da súa profesión ou profesións. Quizais alguén pense que non hai moita distancia entre ensinar historia e buscala debaixo das pedras, posto que os ingredientes cos que traballamos, a Historia mesma, veñen sendo os mesmos. Nada máis errado. Aquelas épocas nas que os arqueólogos pousan os seus ollos pescudadores, a Prehistoria, a Idade Antiga, aquelas onde a arqueoloxía é máis necesaria por ser a principal fonte de coñecemento, son as máis esquecidas do sistema educativo. Simples anedotas nun mar de horas lectivas. Explícome:

Na Educación Primaria (6 a 12 anos, aproximadamente) non existe a Historia como materia. Dilúese nun caixón de xastre chamado “Coñecemento do medio”, (que os rapaces abrevian como “coñezo”), no que se amorean contidos sobre cousas tan dispares coma bioloxía, anatomía, xeografía física e humana, rudimentos de física e química, tecnoloxía, normas sociais, e un chisco de historia. Dado que son nenos que non teñen moi interiorizadas as magnitudes temporais, trátase dunha historia centrada no cotía, no intrahistórico, que fuxe dos acontecementos e que tenta centrarse no evidente: a relación co mundo contemporáneo. Así que o frecuente será que os mestres amosen catro nocións sobre as categorías temporais, divaguen sobre algún aspecto coma a historia do vestido, ou dos transportes, e fagan referencia aos restos históricos do contorno, e pouco máis.

Na Educación Secundaria Obrigatoria (ESO, dos 12 aos 16 anos, aproximadamente), tampouco existe a Historia como asignatura. Chámase Ciencias Sociais, Xeografía e Historia, e este detalle é importante, porque na medida en que un adolescente debe acabar o ensino obrigatorio sabendo o que é a inflación, ou a declaración da renda, ou a Constitución ou o Estatuto, a tarefa de ensinar todas estas cousas de máis cáelle ao profesorado de Historia. Así que éste divide o seu tempo, aproximadamente, desta maneira. En 1º de ESO repártese o curso en tres bloques: xeografía física, xeografía humana, e historia. Coménzase na Prehistoria e acábase co fin do Imperio Romano, todo, se o profesor cumple co programa, en menos de tres meses. En 2º continuará coa Historia medieval, ademais de diversos conceptos sobre organización político-social actual. 3º de ESO é un monográfico de Xeografía, e 4º outro de Historia, pero só da Idade Moderna e Contemporánea. Hai, iso sí, unha asignatura no currículo denominada “Cultura Clásica”, residuo da defenestración do latín do ensino secundario, pero que non é obrigatoria, senón optativa. E aquí remata a Prehistoria e a Antigüedade no ensino obrigatorio. Un trimestre á idade de 12 anos, que en moitas programacións de aula (desas que fan as editoriais) recoméndase dar en só seis sesións (!!).

Poderíase pensar que no Bacharelato (16-17 anos, e non obrigatorio), a cousa tería arranxo, pero non. En 1º impártese “Historia do Mundo Contemporáneo”, que, evidentemente, é un compendio de Historia Universal dende os finais do século XVIII, e que só é unha materia optativa para aqueles que escollen a rama de Humanidades e Ciencias Sociais. E en 2º impártese, por fin, unha asignatura cun sinxelo título: “Historia”, obrigada para todos. Sobre o papel, trata da historia de España dende Atapuerca (¿xa daquela habería España?). Na práctica, como nas PAAU (a vella selectividade, para entendernos) só se explican contidos de historia contemporánea, e como o que importa é o adestramento dos cachorros para a superación desta proba (que ademais poden evitar se escollen facer o exame de filosofía), só se imparte historia contemporánea de España durante o curso.

O resultado de todo isto é que un rapazolo ou rapariga con calificacións razoablemente boas, que aprobe a selectividade e incluso que curse unha carreira allea á Historia pode saír do sistema educativo sen ter oído falar de Xulio César, de Aníbal, de Nabucodonosor ou de Ramses II. Nin tampouco do que é un castro, ou un petroglifo, ou de quén eran Zeus, ou Apolo, ou Minerva, nin Buda, nin Confucio, nin Zoroastro… en ninguna etapa da súa educación. Cousa que se agrava se o suxeito escolle un itinerario curricular tecnolóxico ou científico. E non é por falta de horas lectivas, as “Ciencias Sociais” teñen entre tres e catro horas semanais para a súa asignatura. Pero nestas horas a dictadura do contemporáneo ten un peso enorme en comparación con outras etapas. Un alumno de letras pode pasar tres anos (4º de ESO, 1º e 2º de Bacharelato) estudando tan só o século XIX e XX, unha vez tras outra. Isto xustifícase cun manido argumento utilitario: a historia contemporánea, por razóns de obvia proximidade temporal, disque serve para explicar o presente moito máis que as outras épocas. No fondo, subxace un complexo moi mal dixerido polos docentes de historia: a idea de que a historia ten que ser “útil” e a necesidade de ter que estar constantemente xustificando a súa asignatura fronte ás materias máis “prácticas” como as matemáticas ou a física.

Pois non. Para explicar o presente vale calquera época, remota ou recente. Sen Napoleón non existiría en Francia o Código Civil, pero sen Xulio César, éste non estaría escrito en francés. E ademais a utilidade da Historia non é palpable nin inmediata, pero existe. A historia é a memoria das sociedades. Cando a lembramos, a aprendemos, a compartimos, estamos afirmando os lazos que nos unen ao colectivo. Unha sociedade que esquece a súa historia, (mesmo que non é capaz de inventala), non é que estea condenada a repetila. Está condenada a non ser sociedade.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 30-09-2007 19:33
# Ligazón permanente a este artigo
Confín dos verdes castros
Galicia a un lado, Portugal ao outro, e ala no alto SantaTegra (foto de Fernando Coello)
Durante máis de mil anos, todo ao longo do primeiro milenio a.n.e., e ata incluso o século II d.C. os nosos devanceiros viviron en castros. Eran xentes belicosas e afoutas, a súa sona de guerreiros feroces traspasou as fronteiras do bretemoso e verde país no que tiñan o seu fogar. Combateron coma mercenarios nos exércitos cartaxineses contra os romanos durante as guerras púnicas, e cóntase que antes da batalla metían o medo aos seus nemigos golpeando os escudos coas espadas e o chan cos pés mentres cantaban con aturuxos desbrouxadores. Os cantos dos exércitos galegos cruzando os Alpes debían soar coma o vento bruante e o retumbar dos tronos dunha tempestade atlántica. Cando a necesidade pruía, baixaban dos seus altos castros ás terras do Sur ocupadas polos romanos, e de regreso, cargados coas riquezas que saqueaban, salferían o camiño de volta pendurando nas lanzas cravadas a cada lado da senda as togas ensanguentadas das súas patricias víctimas.

Os castros nos que vivían foron, as máis das veces, verdadeiras fortalezas rodeadas de murallas, parapetos, terrapléns e foxos. Aínda así, non resistiron o embate das lexións romanas, que emporiso, con seguridade, usaron máis da diplomacia e do acordo con estas xentes que da forza das armas. Así que os castros seguiron ocupados aínda durante moitos anos, ata que a paz e a molicie fixeron que a xente baixara dos montes. Os castros foron ocupados logo por mouros e encantos, gardadores de tesouros inmensos, habitantes dunha Agartha castrexa de trabes de ouro e de alcatrán. Con estas lendas os galegos conservamos a memoria dun pasado fabuloso onde vivían seres temibles e astutos. A Igrexa tentou espantalos construíndo capelas e ermidas no alto daqueles curutos. Máis tarde chegaron as torretas de FENOSA e os repetidores de telefonía móbil, indicadores case infalibles de que nun cumio galego houbo un castro.

Por esta razón os galegos construímos a consciencia de que os castros son a ligazón que nos une ao noso nacemento como pobo. Así o miraron os eruditos románticos que creron nun carácter senlleiro e diferenciado desta cultura da que a penas nada sabían e que tanto se parecía á daqueles celtas que os europeos estaban a reinventar. Os castros eran a proba palpable dun pasado glorioso que un país secularmente asoballado precisaba para recobrar o orgullo perdido. O hino galego é a mostra máis elevada dese sentir, pois pon nos beizos deste pobo labrego e mariñeiro acostumado a levar paus un cantar que ben podería soar coma as ululantes cantigas que entonaban, golpeando os escudos, os antigos guerreiros galaicos dos que falaba Silio Italico. Á marxe destas connotacións ideolóxicas, os castros son o xacemento estrela da arqueoloxía galega. xunto cos megalitos e os petroglifos, precisamente polo seu carácter senlleiro. E unha política cultural galega que queira recuperar o Patrimonio nunca podería obvialos.

Nestes días foi noticia que a Xunta vai declarar Ben de Interese Cultural vinte castros galegos. Son os de Punta dos Prados (Ortigueira), Cidá de Borneiro (Cabana), Baroña (Porto do Son), Neixón (Boiro), Castro Lupario (Rois-Brión), Fazouro (Foz), Viladonga (Castro de Rei), Santa María do Castro (Cervantes), Castromaior (Portomarín), Castros de Vilar e da Torre (Folgoso do Caurel), San Cibrán de Las (San Amaro-Punxín), Santomé (Ourense), Castromao (Celanova), Coto do Mosteiro (Carballiño), Castros de Saceda, e San Millán (Cualedro), Facho de Donón (Cangas), Troña (Ponteareas), e Penalba (Campo Lameiro)

Doce anos despois da redacción da Lei do Patrimonio Cultural de Galicia só dous castros contaran con esta declaración: Santa Tegra (A Guarda), e Elviña (A Coruña). A noticia é positiva, pois a declaración de BIC conleva o grao máximo de protección e tutela que pode ter legalmente un ben cultural, tanto deste coma do seu contorno paisaxístico (o que non é menos importante neste país onde cadaquén fai na súa veiga o que lle peta), e permite incluso a expropiación das propiedades que distorsionen a apreciación do monumento. Tamén implica un réxime sancionador moito máis duro no caso de destrucción destes xacementos. (O derrubo dun muro como o acaecido en Santa Tegra hai unhas semanas supón unha multa de, cando menos, 150.000 euros). Por outra banda, fálase de que esta declaración virá acompañada dun plan de prospección arqueolóxica intensiva nestes xacementos.

Os criterios seguidos para escoller estes vinte castros entre os milleiros existentes semella claro: Son castros moi coñecidos polas escavacións, relativamente ben conservados, case todos accesibles e atractivos incluso para un público non especializado. Emporiso, un acha de menos algúns que, con estes mesmos criterios, merecerían este recoñecemento. Coma o Castro da Graña, en Toques, na Terra de Melide, lugar de fogueo arqueolóxico para tantos estudantes da USC nos anos 80 e 90, ou Zoñán, en Mondoñedo, ou Armeá, en Allariz, ou o Castro de Alcabre en Vigo, cos seus restos fenicios. Non alcanzo a entender a razón desa omisión máis que polas eivas da bur(r)ocracia.

Esta declaración de BIC coincide, ademais, case xacemento a xacemento, cos incluídos na posta en marcha do Proxecto CASTRENOR, unha iniciativa participada pola Consellería de Cultura, a Câmara Municipal de Monçâo, a Universidade do Minho e a Agência de desenvolvimento regional do Vale do Ave (ADRAVE), co apoio financeiro europeu, a través da iniciativa INTERREG. Trátase de criar o que chaman unha “rede temática” de castros visitables que axude a divulgar entre o gran público o coñecemento dos xacementos de Galicia e do Norte de Portugal, ademais de potenciar, cos castros como engado, o turismo cultural. A iniciativa ten un aspecto moi positivo en canto que dous países que comparten moitas máis cousas que un mesmo patrimonio arqueolóxico teñen a ben poñer en común unha política de divulgación dese mesmo patrimonio. Polo de agora, xa editaron unha guía e unha aceptable páxina web. Sería de agardar que esta colaboración no campo turístico e estes esforzos económicos se extenderan tamén á investigación científica. ¿Todo se andará?. De momento parece que os castros despertan do seu sono.
Comentarios (10) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 24-09-2007 21:01
# Ligazón permanente a este artigo
Celtas sen filtro
Diferentes versións dos celtas, ao gosto do consumidor (fotos houel club).
Ser ou non ser celtas. Ésa é a cuestión. Dentro da arqueoloxía galega isto é unha teima perenne, un dilema insufrible, pois seica da resposta depende non só unha visión ou enfoque determinado da nosa historia máis remota, senón a da nosa definición cultural, ou incluso a nosa identidade nacional. Esta cuestión segue presente, e fai que poidamos clasificar a moitos investigadores, sobre todo os que se especializan na Idade do Ferro, en dous grandes bandos, os celtófilos e os celtófobos. Outros moitos, aínda tendo opinión, navegamos entre augas cun medo atroz a pronunciar a palabra maldita: Celta. Tabú dos tabús. Non sexa que acabemos condenados ao ostracismo pola parte contraria.

Se temos que contar a historia deste debate que sexa dende o principio. E nun principio foron os celtas. No nacemento da historiografía galega moderna, os celtas ocuparon o imaxinario dos primeiros historidores do país. Estes tentaban explicarse, cos medios e as teorías entón de moda, qué éramos naqueles tempos remotos cando non había romanos que nos escribiran a historia. Os celtas, como en media Europa, parecían ser a resposta axeitada. Pero asemade o nacionalismo político que comezaba entón a agatuñar, observou oportunamente que o celta era unha explicación natural de luxo para o feito diferencial, que permitía retrotraer a nosa existencia como nación as raíces máis fondas da prehistoria. Galicia, Celta, oposta ao Mediterráneo Ibérico, existiría dende sempre, diferente, singular.

Estes historiadores románticos non eran taimados argalladores de fábulas para levar a auga ao seu rego. Na súa maioría eran, fundamentalmente, honestos. Non fixeron nada diferente do que facían outros en Francia ou en Alemaña. De feito, tomaron as súas ideas de alí, onde durante moito tempo seguiron sendo lexítimas. E ao igual que alá, xa no século XX, outra xeración de arqueólogos adicou a vida a limpar, fixar e dar esplendor ao celtismo galaico, liberándoo de teorías espurias e dándolle marchamo científico. Ese foi o labor do Seminario de Estudos Galegos, un labor que nunca recoñeceremos dabondo. E outros usaron estas ideas para lexitimar o ilexitimable. O tetrasquel celta, en versión angulosa, presidiu a maior matanza de Europa dende os tempos da Peste Negra.

Chegou a Guerra inCivil, as tropas de Atila disolveron o Seminario e incendiaron a súa biblioteca. Fundaron, no seu lugar, o CSIC, que tiña como obxectivo “a recuperación das enerxías espirituais da hispanidade, co fin de crear unha cultura universal” (sic). O celtismo galego non tiña cabida no novo ideario, por chamarlle algo, dos que paradoxicamente eran amigos dos nazis. No III Congreso Nacional de Arqueología, celebrado oportunamente en Galicia en 1953, os celtas recibiron o finiquito. De Celtas en Galicia nadiña. O patriarca do vello Seminario, Florentino López Cuevillas, publicaba asemade a súa fundamental síntese “La Civilización Céltica en Galicia”. Foi o canto dun cisne. Algúns louvaron o seu contido, pero o título, verdadeiro manifesto, puxérono a caldo.

E así chegamos a estes tempos democráticos e autonómicos, co elenco arqueo-historiador dividido en dous bandos. Os celtistas son tachados de nazis, románticos, retrógrados ou psicópatas. Os anticeltistas de nihilistas, franquistas, intransixentes ou indocumentados. Mentres, ninguén sabe explicar a cuestión fundamental: Qué raio era un celta?

Dende hai dúas décadas en Europa tamén se discute esta cuestión con novos enfoques. Unha visión orixinal e moi esclarecedora foi a de Colin Renfrew (“Archaeology and Language: the puzzle of indo-european origins”), que expón a teoría da extensión da lingua indoeuropea a partir da expansión da economía neolítica; e da que as linguas célticas serían a súa versión máis occidental e serodia. Fuxe así das teorías invasionistas tradicionais e das súas implicacións étnico-raciais, tan perigosas, para reducir o problema a límites lingüísticos e culturais. Todo é máis que plausible.

Pero nos últimos tempos xurde unha outra teoría, denominada a “Teoría da Continuidade Paleolítica”, defendida por un grupo de traballo no que destacan os lingüistas Francesco Benozzo e Mario Alinei. Traballan sobre a hipótese dunha lingua indoeuropea que se extende por Europa moito antes do Neolítico, coa colonización do Homo Sapiens dende o Paleolítico Superior e o Mesolítico. Daquela, Galicia pertencería a un ámbito protocelta común a toda a área atlántica europea, coa que mantén lazos dende ás épocas máis remotas do Paleolítico inferior pasando polo Neolítico, o Megalitismo e a Idade dos Metais.

A TCP acaba de desembarcar en Galicia. Como teoría, está aínda en cueiros. De seguro vai recibir unha verdadeira pallosa de paus, hai demasiadas eivas na súa formulación, e son máis que evidentes. O máis brando que se pode decir é que os datos arqueolóxicos que usan son moi parciais e son interpretados de xeito aínda máis parcial. Pero se algo ten de bo, e nisto coincidirán todos, é que supón unha reformulación (se é errada ou non é outra cousa) radical e dende as súas bases de toda a cuestión das orixes das linguas indoeuropeas. E iso contribúe a traer un ar máis novo, máis fresco, e máis orixinal a unha discusión demasiado enquistada, demasiado viciada, demasiado vella. Replantexar todo dende o principio é a solución. A ver se son chegados os tempos que as nosas vaguedades das idades dos bardos teñan cumprido fin.
Artigo de Francesco Benozzo sobre Galicia na TCP.
Páxina web sobre a Teoría da Continuidade Paleolítica.
Comentarios (15) - Categoría: Publicacións - Publicado o 08-09-2007 18:17
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal