Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Un mapa do tesouro
Mapa de Abauntz
Dominando dende unha foz o val de Ultzama, en Navarra, á beira do rego de Zaldazain, que descende das montañas de Belate, hai unha cova coñecida como Abaunzko Lamizulo ou a Cova das Lamias. Os pastores da veciña aldea de Arraitz imaxinaban a caverna habitada polas Lamias, seres extraordinarios con corpo de muller e pés palmeados que viven a carón das augas. As lamias vivían de pedir aos pastores leite dos seus rebaños, ata que un día un deles, poida que canso de pagar a peaxe que aquelas criaturas esixían, ou ben por facer unha brincadeira pesada, mesturou na pota de leite bosta de vaca. As lamias, comprensiblemente molestas, perseguiron ao pastor ata a aldea para vingarse, pero cando estaban por alcanzalo comezaron a soar os sinos da igrexa, e as fadas, como seres pagáns que son, tiveron que fuxir. Emporiso, o pastor gallofeiro non se librou da súa ira: as lamias condenárono a que na súa casa non faltase xamais un coxo ou un manco.

A realidade é que a cova, ademais das lamias, que habelas hainas, foi fogar de numerosas xentes dende que a humanidade se asentou neses lares, dende o paleolítico máis remoto ata as postrimerías do Imperio Romano, na que a sima serviu de refuxio naqueles tempos convulsos. Os últimos ocupantes son dunha rara especie: os arqueólogos que pescudan a pegada dos seus antecesores, pois a cova é hoxe un interesante xacemento arqueolóxico testemuña de todas as épocas que acobillou. Entre 1976 e 1979, Pilar Utrilla comenzou as escavacións, que se interrumpiron ata o periodo entre 1988 e 1996, cando, por mor da ameaza de construcción dun encoro en Arraitz que asulagaría os restos, a mesma Pilar Utrilla, xunto con Carlos Mazo, fixeron varias campañas da entón denominada “arqueoloxía de urxencia”. Nesas campañas fixéronse descubertas extraordinarias, que agora, despois de quince anos de estudios, saen á luz.

Entre estes achados estaban varias mostras de arte paleolítica gravadas en tres pequenos croios. Nun deles, hai 13660 anos, os artistas prehistóricos gravaran cun buril na mol superficie da margosa unha fermosa cabeza de cabalo. Outro parecía ter servido como lámpada de aceite ou sebo, e estaba decorado con varias representacións animais, un cabalo, varias cabuxas, unha persoa e algunhas outras liñas incomprensibles. O terceiro bloque de pedra era un verdadeiro galimatías surcado de liñas ondulantes que separaban o que parecían rebaños de cabuxas. Xa daquela os arqueólogos pensaron que aquelas liñas podían ser un río, e que o conxunto representaba unha paisaxe, quizais, a que se podía ver dende a privilexiada atalaia da cova de Abauntz.

Esta intuición parece ser que non era errada. Despois de moitos anos de enrevesada investigación, os autores daquela excavación acaban de publicar na revista Journal of Human Evolution a súa interpretación das misteriosas garatuxas dos cantos de Abauntz, e chegan a conclusión de que o que parecía unha representación esquemática dunha paisaxe é algo máis complexo que iso: é un verdadeiro mapa que representa fielmente a propia cova e o seu entorno circundante: a montaña de San Gregorio que ten enfrente, os diferentes ríos e regatos que drenan o val, a chaira, onde varios círculos delimitan as pozas e lugares onde a auga se encora e que serven de bebedoiro para os rebaños. Varios íbices triscan nas abas da montaña, mentres que o fondo do val está ocupado por cervos. A carón das cervas, pequenos semicírculos indican, quizais, o son da berrea dos machos. Algunhas liñas de puntos parecen indicar os camiños. En definitiva, unha representación sintética do territorio no que aparece todo o que a unha banda de cazadores magdalenienses lle podería interesar: os accidentes topográficos e as vías de paso, a auga, a caza, e o mellor xeito de acceder a ela. Un mapa do tesouro, como non dubida en calificalo a súa descubridora.

O mapa foi publicado en diversos medios como o mapa máis antigo de Europa Occidental, pois aínda que os presuntos mapas prehistóricos son extremadamente raros, ao igual que as lamias, hainos. Un deles apareceu en Moravia, na República Checa, e outro está no Museu de Historia Natural en Kiev, pero este pasa por ser un dos máis elaborados. Aínda así, caben facer varias obxecións: Todas as representacións de accidentes topográficos poden ser consideradas mapas? Cál é a diferenza entre un mapa e unha paisaxe? É o esquematismo e o antinaturalismo dalgún dos trazos dos gravados de Abauntz os que poderían axudar a clasificalo como mapa; por exemplo unha liña de puntos suspensivos non se parece a un camiño pero o representa. Emporiso non poderían ser eses puntos a representación igualmente esquemática pero máis realista das pegadas dun cazador ou da súa presa?

E para qué serviría o mapa? Utrillas di que os cazadores eran nómadas procedentes do outro lado dos Pirineos, e que poderían ter deixado o mapa para que servira de guía e de axuda para a caza a outros grupos. Esta interpretación parécenos moi difícil. Para entender un mapa é preciso que os diversos usuarios compartan o mesmo código figurativo, algo que nin sequera sucede nos mapas actuais, que deben poñer ben clariño ao carón unha táboa de “signos convencionais” para entendelos. Só así sabemos que unha liña pode ser unha vía de ferrocarril e non un rego, unha corredoira ou unha liña do tendido eléctrico. Se a expertos arqueólogos, armados de microscopios e escáneres levoulles 15 anos descifrar o contido deste pedrolo de a penas 20 cm sulcado de garranchos por todas partes, poñámonos no caso dun cazador magdaleniense.

Pero hai outras interpretacións quizais máis axeitadas: poida que a pedra fora deseñada mentres se planificaba unha cacería. Ou ben que a pedra servise para narrar unha cacería xa acontecida. En calquera caso, o feito de que o fixeran así implica un extraordinario avance: unha descripción da planificación tan complexa que superaba as capacidades expresivas da linguaxe oral ou xestual daqueles cazadores, que deberon, pois, recurrir ao debuxo. Ou ben un intento de deixar constancia gráfica dunha proeza cinexética. En tal caso, non estamos só ante un mapa, senón ante unha narración escrita. Unha novela paleolítica.
Artigo sobre a cova de Abauntz na revista Complutum
Informe das escavacións de 1994 e 1995
Comentarios (2) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-08-2009 23:21
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal