Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Degoro de garum.
Uns mariñeiros botan un lance nun mosaico romano do Museu do Bardo, en Túnez.
Ingredientes: Peixe azul do día e variado, canto máis pequeno mellor. Magas e tripallada de peixe. Sal Paciencia.
Preparación: Nunha pía, ou un recipiente a xeito, bótanse magas de calquera peixe (as tripas e cabezas que usualmente se desperdician). Preferentemente pódense usar de atún ou bonito. A isto engádense peixiños pequenos de especies graxas: sardiña, xouba, bocarte, rincha, xurelo… dos que haxa a man ou estean en comida, canto máis pequerrechos mellor. Por cada modio desta mistura, engadimos dous sextarios de sal (aproximadamente, unha parte de sal por doce de peixe). Ao gosto, pódense engadir á mestura viño de crianza (dúas partes por cada unha de peixe, pero isto é opcional) e herbas aromáticas como fiuncho, menta, eneldo ou apio. Poñemos este ensopado ao sol, aberto, durante dous ou tres meses, o que dure o verán, coidando de revirar de cando en vez a peixada cunha vara. Despois disto, botamos o resultado a un cesto, e recollemos por unha banda, o líquido espeso que zurruche por entre os bimbios, e por outra, o residuo sólido que quede dentro, e xa podemos gardalo para usalo cando nos preste.

Ésta é, a grandes riscadelos, a receita do garum, aproximadamente como consta na Geoponica de Casiano Basso, un autor grego da corte bizantina. O garum era unha prebe moi apreciada polas clases altas de Roma, que consumían a versión refinada (liquamen), mentres que as clases non tan poderosas conformábanse con rillar o residuo espeso (hallec). O lector escrupuloso pensará, non sen motivo, que comer esta bullabesa podre só pode traer unha enfermedade. A realidade é que a saturación do sal, xunto ás altas temperaturas paralizan a putrefacción do peixe, e este remata por licuarse e disolverse nos seus propios aceites. Desta maneira obtense un mollo pobre en proteínas pero moi rico en aminoácidos libres, sobre todo en ácido glutámico, un potenciador do sabor que aparece na composición de moitos productos modernos co nome de glutamato. Por isto, era ingrediente esencial das receitas máis saborosas da vieille cuisine. Fabricar garum era unha tarefa custosa. Requería certa infraestructura, pesca abundante, mariños afoutos que a traeran a terra, clima benigno, sal en grandes cantidades e envases axeitados para repartir o manxar a todo o mundo. Onde tales elementos se conxugaban, ao longo das costas de todo o Imperio, xurdiron vilas que fixeron fortuna.

Nestes días de verán falouse da descuberta dun alfar romano adicado á fabricación de ánforas, tellas e tixolos, xunto a praia da Madorra, en Panxón. Xunto aos alicerces de edificacións, e das propias vivendas dos oleiros, dotadas da súa propia cloaca, descubríronse dúas balsas para decantar a arxila. Todo parece indicar que esta factoría estivo activa no século IV, e abastecería de ánforas á industria de salga local. A descuberta foi descrita como única, porque non abundan os restos de alfares romanos na península, e moito menos en Galicia. Pero non é o único alfar que se coñece: en Bueu, no ano 2000, xunto á praia da Pescadoira, apareceron habitacións, pías de salga e fornos romanos, e no ano 2001 eu mesmo escavei un deses fornos. As ánforas alí atopadas eran do tipo Dressel-30 e Almagro-50, propios da época do Baixo Imperio (séculos III-V), e un tipo concretamente (a Almagro-50), unha ánfora de gran tamaño e boca ancha, moi axeitada para o transporte e almacenaxe do garum, foi producida con seguridade no mesmo alfar de Bueu, con algunhas características exclusivas.

Non son o único caso. Todo o litoral do Sur de Galicia está salferido de vilas romanas costeiras, a intervalos regulares, separadas entre si non máis dunha legua. Son asentamentos pequenos adicados á salga do peixe, a carón de praias de doado atraque nas nosas rías antano vizosas e inzadas de sardiña e xouba. Algunhas, como as que acabamos de citar, producían as súas propias ánforas para envasar e exportar o seu producto. Outras incluso tiñan as súas propias salinas, para non depender das gravosas importacións do sal, como sucede no caso da vila do Areal de Vigo.

Pero o curioso é que, polos materiais atopados, o gran momento, a era dourada da industria de salga galaico-romana é o século IV. Curioso porque sempre lemos nos libros que no século III o Imperio Romano entra nunha decadencia da que xa non levanta cabeza. Hai anarquía, gobernan emperadores ineptos que duran pouco, asasinados por sucesores ineptos. A moeda devalúase, as rutas comerciais esmorecen, hai bandidos en terra e piratas no mar, os barbaros ameazan as fronteiras... Pero nesa situación, cando a economía do imperio se descentraliza, aparecen novos circuítos comerciais máis pequenos, máis domésticos, e os camiños deixan de levar a Roma, a Gallaecia saca partido. Crises, what crises?.

Temos xa moitas destas vilas escavadas en Galicia, moi poucas son visitables, case ningunha está musealizada decentemente. Os restos de Panxón apareceron por mor da construcción no lugar dun xeriátrico. Agora que a escavación rematou, comenzaron as obras, que seica van a respetar o atopado nos baixos do edificio para a súa posta en valor. Ogallá. Os restos atopados en Bueu, onde hoxe se levantan apartamentos con vistas á ría, tamén ían ser musealizados, pero seis anos despois os pobres alicerces romanos están aínda máis arruinados, escondidos tras un vergoñento muro. Rodeados de lixo, a broza os cubre e os corrompe, e a aula de interpretación que había de estar nun dos baixos do edificio non existe, a pesares dos anuncios e fanfarrias da anterior xefa do Servizo de Arqueoloxía da Xunta.

Así que fagamos votos aos deuses pola correcta conservación da nosa vella industria conserveira e aledémonos por saber un poco máis sobre ese noso temperán desenvolvemento industrial, tan ligado ao mar que xa daquela era camiño. Hai quen non gosta tanto desta historia, na que non hai batallas nin heroes, a historia da xente traballadora. Pero esta historia ten enigmas importantes e fascinantes que resolver: Quen fundou estas factorías? Foron colonos de fora, coma os industriais cataláns no século XVIII? ou galaicos xa romanizados que aproveitaron a oportunidade de negocio? A quén vendían o peixe? Por qué rutas traficaban? Pero entre todas, hai unha que me corroe... A qué raio saberá o garum?.
Comentarios (5) - Categoría: Escavacións - Publicado o 20-08-2007 20:33
# Ligazón permanente a este artigo
O sono da razón produce monstros.
O controvertido disco de Nebra, lixeiramente benitizado (fotomontaxe: worth1000.com)Xesús de Nazaré foi mirar ás feras ao Coliseo de Roma, (antes de que se fixera o Coliseo de Roma). As estatuas moais da Illa de Pascua levitaban. A Arca da Alianza mosaica era unha bomba atómica ou algo semellante. As piramides de Exipto foron construídas por seres extraterrestres, máis concretamente de Orión. O home prehistórico convivíu con dinosaurios.

Todos éstes, e outros moitos disparates, formaban o contido esencial da serie “documental” Planeta Encantado, que presentaba o coñecido ufólogo e fabulador Juan José Benítez. Este personaxe foi xornalista e correspondente internacional antes de pasarse a escribir libros sobre ovnis, e pseudoevanxeos nos que divaga sobre mitoloxía cristiá e sobre visitas extraterrestres, ás veces mesturando as dúas cousas. A televisión pública española emitiu estes programas no ano 2003 e repúxoos no ano seguinte. Tratábase dunha custosa serie producida por Planeta, na que Benítez se adicaba non só a dar por certas as fantasías máis delirantes, senón a despotricar contra todo o saber científico que rebatese as súas afirmacións. Tanto foi así, que o xornalista, divulgador e paladín contra a anticiencia Luís Alfonso Gámez, emprendeu unha cruzada persoal contra o programa, contra a suposta veracidade dos seus contidos, e contra o feito de que fosen emitidos por un medio de comunicación público.

Agora, un xuíz de Getxo acaba de estimar parcialmente a demanda que contra Gámez puxo J.J.Benítez, por “vulneración do seu dereito ao honor”, ao expresar o primeiro na súa bitácora que Benítez era un “manipulador”, un “iluminado que basea o seu negocio na mentira e o engano”, e que a súa obra é “unha bazofia”, non tanto pola crítica (que considera máis suave que outras) senón pola continuidade destas no tempo, e o condea a pagarlle 6.000 eurazos de vellón, dos 80.000 que o ufólogo (moi subido na parra, ou no pratiño voador) solicitaba.

Non teño unha soa palabra máis que engadir ao lacónico comunicado que Gámez pendurou na súa bitácora. Pero teño que dicirlle ao Señor Xuíz que, como representante do moi reducido, abnegado, incomprendido e vilipendiado gremio dos arqueólogos, non só non estou conforme coa súa sentenza, senón que estou fondamente indignado. Gostaría que a mesma sensibilidade que amosou coa mancillada honra do demandante a amosara con todos aqueles aos que Benítez criticaba sen taxa nin decoro nos seus programas, e que era a razón pola que Gámez exerceu a súa censura.

Exemplos a moreas: No Planeta Encantado de Benítez, podemos miralo nun paripé exercendo de “arqueólogo” e desenterrando el mesmo, coas súas mans, unha das sonadas pedras de Ica, falsas coma billetes de denario, para afirmar que son a “proba” de que os homes conviviron cos dinosaurios, e que ademais xa eran capaces de facer trasplantes de corazón. Confesa que a idea de que os habitantes de Rapa-Nui arrastraran os Moais de pedra parécelle “peregrina”: el prefire pensar que flotaban no ar maxicamente, pois así llo contaron os anciáns da illa, “aos que os científicos non queren escoitar”. (Cousa rara, os pascuenses orixinarios morreron case todos víctimas da viruela e dos tratantes de escravos peruanos no século XIX). Dí tamén que América foi visitada por fenicios, gregos, romanos, bereberes, árabes, mandingas, vikingos, e que Colón foi o último (emigrantes aparte... tanta xente que fora alá, e os portugueses sen darlle creto!). O sudario de Turín é, por suposto, a proba da resurrección de Cristo, porque os resultados das probas de C-14 publicados en Nature non lle merecen respeito. A Arca da Alianza (unha caixa de madeira forrada de ouro) era unha especie de condensador eléctrico capaz de matar a “un millón” de enemigos de Israel. (Fagan a proba na casa, se funciona esquezanse de FENOSA!). Os bereberes recibiron unha escritura extraterrestre baseada en /// e 000, 4000 anos antes dos Sumerios, (e aventuro eu, 9000 anos antes de Leibniz e o código binario!). “Os extraterrestres déronlles aos bereberes o seu primeiro alento civilizador”, di este racista incapaz de ver civilización en calquera pobo non europeo sen que medien os marcianos. Ante a súa teoría, quéixase: “é posible que a ciencia sorría burlona". "Ninguén no seu xuízo, e cun mínimo de información, pode aceptar que esta marabilla arquitectónica (a pirámide de Keops) fora obra dunhas xentes primitivas que nin sequera coñecían a escritura", ornea Benítez sen rubor. Non debo de estar no meu xuízo, pois mentres el pensa que a pirámide é obra de “extraterrestres chegados de Orión” (nº 5, 2º dereita, engado), eu coido que foron os exipcios. Exipcios que ademais, nin eran tan primitivos, nin descoñecían a escritura en tempos de Keops. E así ata o infinito.

Señor Xuíz: Vostede acaba de darlle a razón a un falsario, declarando que criticalo é punible. Mal. Se hai alguén inxuriado neste caso, non é Benítez, senón nós. Toda afirmación de Benítez conleva, moitas veces de xeito explícito, un ataque a todo o colectivo da arqueoloxía científica, (“oficial”, chámalle el) á que acusa de ocultista, conservadora, obstinada, e indolente. Non nego a liberdade deste home para expoñer como rotundas verdades os delirios máis extravagantes sen probas. Pero o que o fai grave é que ao tempo faino desprezando o traballo e o saber de milleiros de investigadores honestos, que ben quixeran poder dispor dos altofalantes dun medio de comunicación público para facer o que un medio de comunicación público debe facer: Servir, ser útil, á cidadanía. Educar. Difundir a Verdade.
Magonia, bitácora de Gámez contra a pseudociencia.
Comentarios (10) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 10-08-2007 21:47
# Ligazón permanente a este artigo
O tesouro inca(utado).
Máscara mochica de Cerro de La Mina (foto: blog de RadiArte).
Entre os séculos I e VII floreceu na costa Norte do Perú a Civilización Mochica, así bautizada por ser o lugar de Moche un dos seus xacementos máis representativos. Eran agricultores e pescadores, capaces de cultivar nos áridos desertos da costa peruana mediante sofisticados regadíos, e de arrostrar os perigos do océano a cabalo de feixes de canas atadas. Tamén foron habilísimos artesáns, inventaron a metalurxia e elaboraron unha preciosa cerámica figurada na que podemos contemplar de xeito preciso cómo vivían, comían, loitaban, amaban, crían e morrían. Como guereiros feroces, extenderon o seu dominio dende Lambayeque, polo Norte, ata Huarmey polo Sur. Os seus señores enterráronse en suntuosas tumbas, adobiados con alfaias fabulosas, rodeados de todo canto puideran necesitar nunha vida de reis.

Entre 1986 e 1988, un grupo de huaqueros, nome que reciben os asaltadores de tumbas no Perú, rebentou a pirámide de Cerro de la Mina, perto da localidade de Jequetepeque, e atopou un tesouro abraiante. Durante meses, sacaron todas e cada unha das xoias que alí había, ata que a nova chegou ás orellas do arqueólogo Walter Alva. Alarmado, presentouse no lugar cando o expolio xa se consumara, sen máis que facer que documentar os restos da tumba e recoller unhas poucas cerámicas.

As xoias expoliadas eran dun valor extraordinario, comparables coas do sonado Señor de Sipán, senón máis suntuosas. Entre elas había tres máscaras de ouro de medio metro de diámetro, con cabeza humana, fuciños felinos, ollos de lapislázuli incrustado e cabelos conformados polos oito raxos dun polbo. Tamén había outras cabezas, diademas, coroas e un número indeterminado de adobios dos que é case imposible seguir o rastro. Coñecemos algunhas porque foron adquiridas por Raúl Apesteguía, un (disque) respetable coleccionista de antigüedades precolombinas limeño, e publicadas en varios libros sobre orfebrería moche. Pero o periplo das xoias non acaba aquí. En xaneiro de 1996 Apesteguía foi asasinado a paus na súa casa, e o seu tesouro foi roubado, con todos os rexistros e inventarios da súa colección.

En Novembro de 1996, inaugúrase en Compostela unha gran exposición de arte precolombina de pomposo título: O espírito da América Prehispana. 3000 anos de cultura. Unha parte da mostra, co orixinal subtítulo de El Dorado, amosa un centenar de xoias mochicas. Daquela eran tempos de grandes exposicións en Santiago, cidade que, sendo ela mesma un museo, cría adoecer dunha instalación museística digna, á marxe do doméstico Museo do Pobo Galego. Así que ao evento van Don Manuel, e os premios Nobel Oscar Arias e Rigoberta Menchú, aquela india baixiña de poncho multicolor que quedaba tan ben nas fotos dos políticos. Corre o rumor de que a colección estaría en venda, e que fora ofrecida á Xunta por 18 millóns de euros. Había quen soñaba cun museo compostelano de arte precolombina.

As 1173 pezas de orixe maia, olmeca, azteca e inca que se exhibían pertencen, seica, a Leonard Patterson, escuro personaxe nado en Costa Rica pero de nacionalidade norteamericana, un coleccionista que declara telas atesourado ao longo de 35 anos, e que quería amosalas por primeira e derradeira vez nunha exposición e nun libro. Demasiado ruído: un traficante de arte arrepentido, adicado a perseguir expoliadores, chamado Michel van Rijn, compara o catálogo de Patterson coas publicacións das xoias de Apesteguía, e salta a lebre. Mentres, especialistas en arte precolombina afirman que unha boa parte das pezas expostas son máis falsas que euros de Franco. A posible venda parece esvaecerse. Calquera persoa cunha pouca de desconfianza podería decatarse de que a exposición tentaba alixar o botín dun roubo e de outros moitos expolios mesturados con quincalla, tentando a unha administración pública con necesidade de boato. Cando o evento é clausurado en febreiro do 97, Patterson marcha abandonando a súa querida colección nun alpendre de mudanzas compostelano ao que nin sequera lle paga as facturas.

A catadura deste coleccionista aínda ficou máis definida hai agora un ano, cando unha axente de Scotland Yard, facéndose pasar por unha compradora de antigüedades, concertou cuns traficantes a compra dunha das pezas roubadas a Apesteguía en Londres. O lugar da cita foi a casa do avogado de Patterson. Alí estaba unha das cabezas de ouro con raxos de polbo por cabelos e mirada de lapislázuli.

Nestes días, un xulgado de Lima pedíu á xustiza española a devolución de 31 das pezas da exposición de Patterson. Teñen evidencias de que proceden do saco do Cerro de La Mina. Só son unha parte das centos de pezas que había expostas. O xuíz decano de Santiago de Compostela quere oír a todas as partes, incluído ao mesmo Patterson, quen tampouco figura como único propietario da colección. Non se descartan reclamacións doutros países. Remexendo un pouco nesta historia, profusamente adobada de mortes, pistolas, sobornos, corrupción e vandalismo, un só pode pensar que non hai absolutamente nada bo nin útil no mercado de antigüedades. Mentres todo se resolve, a colección durme nun almacén de mobles, dende hai dez anos.
Comentarios (3) - Categoría: Pezas - Publicado o 06-08-2007 16:02
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal