Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

O descubridor ao descuberto
Bingham no Machu Picchu, en 1912 (foto de National Geographic)Cando no século XVI os castellanos emprenderon a conquista do continente americano, animábaos unha ambiciosa cobiza. Todos os relatos da dominación coinciden na portentosa sede de ouro dos conquistadores, que eran atraidos ao interior do continente, por calquera indicio da existencia do metal, como cans cheirando o rastro da presa. Non importaban o abafantes que foran as selvas nin o irtas que foran as montañas, a recompensa do ouro a esgalla podía esconxurar calquera perigo ou dúbida. Por esta razón, cando un aventureiro quería conseguir apoio ou patrocinio para unha expedicion, non tiña máis que esaxerar un pouquiño os informes que falaban de ouro entre os indios de tal ou cual lugar. Contábanse historias de cidades empedradas de ouro e de prata, onde as árbores daban esmeraldas e a xente xamais avellentaba. Xurdiron, ou se reinventaron lendas que falaban das Sete Cidades de Ouro, de Cíbola e Quivira, de Trapalanda ou a Cidade dos Césares, de Paititi, ou de El Dorado… O éxito de Cortés e de Pizarro, e os inxentes tesouros que atoparon dábanlle márchamo de autenticidade ás historias nas que aqueles aventureiros depositaban as súas esperanzas. A cobiza sempre podía a calquera outra lóxica, e moitos daqueles infelices acabaron engulidos pola selva, devorados por anacondas, pumas e mosquitos, ou coa súa cabeza espichada nun pau, reducida por artes misteriosas ao tamaño dun puño para adornar a casoupa dun xíbaro.

A xeografía americana inzouse así de lugares soñados. A extensión dun continente onde todo podía ter lugar estimulaba o maxín; sempre podía haber algo extraordinario agachado tras a seguinte cordilleira, ou na ribeira dun gran río, ou no corazón dunha selva impenetrable. Os conquistadores nunca foron quen de abranguer todo o seu inmenso dominio: como Lope de Aguirre, conquistaban a golpes de vista e tomaban posesión de selvas enteiras cun simples aceno da espada e unha beizón. Co paso das décadas e dos séculos, as lendas foron esborrallándose, pero nunca de todo. O Novo Mundo seguía sendo bastante novo cando os españois marcharon, e cando as repúblicas americanas acadaron a súa independencia, algúns buscaron nos seus inexplorados territorios trazas daquelas antigas e opulentas civilizacións que serviran para darlle avoengo e pedigree á recen estreada historia americana. O mito de Eldorado pasaba así dos aventureiros aos arqueólogos.

Desta maneira, moitos tiraron da poeira vellos documentos e manuscritos coloniais, en busca das vellas noticias de reinos perdidos. Algúns, como John Lloyd Stephens, tiveron éxito, redescubrindo aos ollos do mundo a cidade de Palenque e os misterios dunha descoñecida cultura. Os marabillosos debuxos que o seu compañeiro Frederick Catherwood fixo das ruínas estimularon os estudos da civilización maia da mesma maneira que os deseños de Dominique Vivant Denon puxeron os alicerces da exiptoloxía. Outros tiveron peor sorte, coma o coronel Percival Harrison Fawcett, que desapareceu en 1925 na selva brasileira en busca da ignota cidade de Z, descrita nun curioso manuscrito dezaoitesco por un fato daqueles aventureiros sen fortuna en busca de patrocinio.

Entre estes descubridores de cidades selváticas destacou o norteamericano Hiram Bingham. Profesor de Historia de Sudamérica na universidade de Yale, e pertinaz viaxeiro polas corredoiras andinas, Bingham marcouse coma obxectivo descubrir o paradoiro dunha cidade perdida e nunca achada de todo: Vilcabamba. Alí, os sucesores do malpocado Atahualpa, o inca que morreu traizoado pola cobiza de Pizarro, instalaran a capital dun reino cos restos do seu antigo Imperio, que logrou sobrevivir case corenta anos á chegada dos españois ata a súa conquista definitiva en 1572. Dende aquela, Vilcabamba, lonxe dos eixos de poder político e económico do novo virreinado de Perú, foi engulida polo bosque tropical e o esquecemento. Bingham afuciñou nas vellas crónicas e buscou referencias de exploradores. En 1910 pasou polas ruínas de Choquequirao, pero ao contrario da opinión de moitos, non as identificou con Vilcabamba. No ano seguinte deulle por “explorar” o val do río Urubamba, onde unhas décadas antes un alemán fundara unha compañía para saquear “as huacas do inca” e vender os seus tesouros. Preguntou aos paisanos e alá o levaron ata un alto picouto inzado de casas a caír, comestas da broza. O nome era tan evocador coma a paisaxe: Machu Picchu, o pico vello.

Bingham decidiu explotar aquel achádego e retornou aos EE.UU. en busca de patrocinio, igual que os antigos conquistadores españoles cando ían negociar as súas capitulacións ante o rei. Alí artellou a súa particular fábula: Machu Picchu era a antiga e perdida Vilcabamba, a derradeira cidadela dos incas, mesmo a orixe da propia civilización incaica. Con estas e outras músicas conseguiu cartos da National Geographic e outras institucións e voltou ao mato peruano fornecido de fondos desbrozadores. Nos anos seguintes limpou de vexetación a cidade, escavou o que puido e arrapañou con todo o material que conseguiu atopar. En 1913, a edición especial polo 25 aniversario da revista da National Geographic Society adicaba unha ampla reportaxe ás descubertas. O mundo mirou por primeira vez o esplendor dunha cidade inca case intacta resucitar no medio da selva. Bingham puido así inscribir o seu nome entre os grandes descubridores de civilizacións, coma Botha, Mariette, Petrie ou Layard.

Bingham construíu coidadosamente unha imaxe romántica de arqueólogo heroico e afortunado, a do home occidental, erudito, aventureiro e solitario que atravesa selvas e montañas procelosas a golpe de machete para revelar un mundo ignorado por todos, mesmo polos indíxenas herdeiros daquelas pasadas glorias. Unha imaxe que de feito inspirou a doutros heroes lexendarios, coma Indiana Jones. Hoxe esta imaxe está seriamente cuestionada. Realmente Bingham non descubrira nada, pois Machu Picchu nunca fora de todo esquecido. Aparecía mencionado en numerosos documentos coloniais, e hai constancia de que as súas ruínas recibiran a visita de variopintos personaxes, décadas antes da chegada do norteamericano. Tampouco acertou nas súas esaxeracións: Machu Picchu non fora endexamais Vilcabamba, nin outro derradeiro reducto incaico que os españoles xamais conquistaran, nin a cidade orixe da dinastía incaica, nin un santuario adicado á inmolación de virxes ao deus sol. Máis que unha cidadela, era unha especie de residencia-tumba real combinada cun santuario e un centro monástico, unha especie de equivalente peruano do mosteiro do Escorial, que só tivo un século de ocupación antes de ser abandonado pacificamente ao despoboarse a rexión nos tempos da colonia. Cando Bingham redactou as súas impresións nun libro, en 1948, axiña gañou o descreto da comunidade arqueolóxica, que cuestionou as suas interpretacións e censurou os seus métodos. Tamén se lle acusou de saqueador, pois levou para os EE.UU. case 50.000 pezas procedentes da súa escavación, que ficaron depositadas na Universidade de Yale. Seica conseguira permiso do goberno peruano para que se lle emprestaran as pezas durante 18 meses, pero a Gran Guerra, na que acudiu como instructor de aviación, fixo esquecer este prazo e tamén o acordo, o que aínda hoxe é fonte de litixios entre os dous países.

Hai unha semana cumplíanse 100 anos do golpe de machete que desvelou a cidade dos Incas. Cecais Bingham non foi o descubridor que el mesmo soñaba ser. Cecais a historia non o lembre coma un heroe, nin coma un grande erudito, pero hai que decir que nas historias de arqueólogos, a pouco que se rabuñe, hai poucos que o sexan. Iso si, hai que recoñecer que foi un grande fabulador: non anunciou o seu descubrimento exactamente como foi, pero si como á xente lle gostaría que fose. Cecais por iso o seu libro-memoria, “A cidade perdida dos Incas”, tan criticado pola ciencia, convertiuse nun éxito de vendas. Bingham sabía que a historia, para ter éxito, debe adobiarse da dose conveniente de literatura.
Comentarios (1) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-07-2011 23:33
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal