Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Un chiste vello
A caricatura de Rufus, na Vila dos Misterios de Pompeia.A Vila dos Misterios é unha luxosa mansión suburbana fóra dos muros de Pompeia, e que, como esta cidade, foi sepultada polas cinzas do Vesubio en Agosto do ano 79. Recibe este nome pola decoración dunha das súas salas con delicadas pinturas que representan, ao parecer, a iniciación das mulleres aos misterios (enténdase dogmas non asequibles polo entendemento, senón pola fe) dionisíacos. Emporiso, este pazo merecería tal nome por gardar aínda entre os seus muros moitos outros enigmas.

Un deles é un leve riscadelo gravado nunha das paredes dun corredor anexo ao peristilo. Representa con rasgos esaxerados a un home de perfil, con narís e queixo prominentes e unha aparatosa calva tocada cunha coroa de loureiro. A intención é evidentemente satírica, e o conxunto garda certa semellanza con Mr. Magoo. Por riba, un letreiro identifica ao apoucado personaxe: “Rufus est”. Eis a Rufo.

¿Faría falla ese rótulo para identificar ao retratado, ou é unha redundancia que servía para aumentar aínda máis o escarnio?. Hai quen se adicou a estudar a caricatura e o humor entre os romanos (éste non é o único exemplo, e na mesma Pompeia hai moitas chanzas curiosas), e chegou á conclusión que entón (coma hoxe) a presenza esaxerada de certos rasgos servía para poñer o acento noutros tantos defectos. A calva denota vellez, e tamén senilidade, así como as orellas pequenas indican que o home non entende o que se lle di, ou incluso que ten un carácter afeminado. A ausencia de barba, que en Roma é un atributo dos mozos e dos filósofos, redondea este retrato dun home vello e aparvado. Pola contra, outros caracteres teñen un sentido diferente: as cellas grandes son indicativo de desdén e fachenda. O queixo adiantado é un atributo dos poderosos, e o narís de pemento vai da man da sorna e a malicia. A coroa de loureiro é o colofón deste retrato dun home ao que se critica pola ostentación do seu poder, cando está no seu declinar físico e mental.

Non podemos saber se a este home se lle tratou con xustiza, pois non sabemos con certeza quén é o tal Rufus. Hai varias casas en Pompeia que pertenceron a algún Rufus, algún deles con pretensións na política local, ao xulgar polos grafitis nos que reclama o voto dos seus veciños. Na casa dun tal Fabio Rufo, por exemplo, apareceron uns preciosos paneis de vidro coloreado que representan tamén esceas de misterios dionisíacos. Pero entre os candidatos a ser o ridiculizado na nosa garatuxa, eu escollo a un do que seica aínda non se falou: Lucio Verginio Rufo.

Foi este un xeneral romano, que acadou o consulado no ano 63, sendo enviado a Xermania como gobernador. Daquela mandaba no Imperio Nerón, un tirano excéntrico que lembramos sempre tocando a lira mentres Roma ardía, así que no ano 68 outro xeneral, Caio Iulio Vindex, rebelouse na Galia dando un golpe de Estado a favor de Galba. As tropas de Rufo venceron a Vindex, (a pesar de non terllo ordeado) e acto seguido, procamárono emperador. Rufo, moi humildemente, renunciou á púrpura por tres veces. Retirouse logo a unha vila ás aforas de Roma, onde se adicou ás letras, a estudar e a escribir poemas. Xa moi vello, con 83 anos, o recén proclamado enmperador Nerva chamouno para exercer outra vez o consulado, pero ao dar un discurso, caeulle o libro das mans, e ao recollelo do chan, caeu el mesmo, rompendo o cadril e morrendo ao pouco. Querido polo seu pobo, os romanos non dubidaron en despedilo cun multitudinario funeral de Estado.

Non sei se Rufo estivo algunha vez en Pompeia, pero na súa biografía consta que foi preceptor de Plinio (o Novo) desque morreron os seus pais e ata que o seu tío, Plinio (o Vello), asumiu a súa educación. Plinio o Vello morreu na erupción do Vesubio, e o seu sobriño, adolescente, asistiu á mesma dende o Cabo Miseno, dando conta exacta do que viu nunha sonada epístola a Tacito. Os Plinios eran xente estudosa e refinada, como seguramente o eran os distinguidos habitantes da moi refinada Vila dos Misterios. ¿É moi difícil imaxinar a un moleque Plinio o Novo, aburrido nunha visita, trazar na parede os rasgos do seu vello preceptor tocado coa insignia imperial que había moi poucos anos rexeitara? Entón cabería engadir, ás suas facetas de escritor, científico e político, a de humorista gráfico. Un exercicio de imaxinación moi suxerente, poida que non veraz, pero sí verídico.

Nos últimos tempos fálase moito da caricatura, e sobre todo da caricatura do poder, porque un xuíz ordeou o secuestro dunha revista por facer mofa duns parentes do monarca. Van as leis onde queren os reis. Sigamos supoñendo que a nosa historia é certa. Verginio Rufo foi un home admirado que gozou do favor dos seus, mesmo seguramente do seu ilustre pupilo. Nin sequera o feito de ser a súa pobre, deformada (e dubidosa) caricatura o único documento que nos ficase do seu aspecto, podería escurecer esa lembranza favorable. ¿Se o honor é incuestionable, onde estaría logo a afrenta?. E se non o é ¿Por qué non contalo?. Ridentem dicere verum quid vetat, cantaba Horacio, ou o que é o mesmo, máis ou menos: que hai de malo en dicir a verdade a gargalladas?.
Comentarios (8) - Categoría: Pezas - Publicado o 26-07-2007 21:48
# Ligazón permanente a este artigo
As sete marabillas da arqueoloxía galega!
As 7 marabillas da arqueoloxía galega.
Onte, día 7 do mes 7 do ano 2007, a New 7 wonders Foundation, promovida por un millonario suízo chamado Bernard Weber, deu por finada unha enquisa mundial onde se tentaba escoller cales eran as Sete Marabillas do Mundo Moderno. O resultado é xa coñecido, e curiosamente dos sete lugares propostos, catro (Petra, Machu Picchu, Chichén Itzá e o Coliseo de Roma) son sitios arqueolóxicos, posiblemente non máis merecedores que outros lugares de figurar nesta lista tan restrinxida, pero nin tanto como algunha elección certamente máis cuestionable. A enquisa pretendidamente democrática resultou ser unha demostración de mercadotecnia: os exipcios renegaron de promocionar a súa candidata, as pirámides de Guiza, (para qué, se xa eran unha das sete marabillas auténticas?) e lóxicamente caeron da lista final. En troques, o megahortera Cristo de Corcovado saiu elexido polo entusiasmo de millóns de votos brasileiros, cando non é máis marabilloso que o Val dos Caídos, por exemplo.

Ao abeiro desta elección da que todo o mundo oíu falar, xurdiron iniciativas na prensa para elexir as Sete Marabillas de España, as Sete Marabillas de Galicia, e como non, o contrapunto negativo, os Sete Horrores de Galicia, mentres que, en vista do éxito mediático da iniciativa, a fundación antes citada pretende elexir as sete marabillas naturais do mundo. Tarefa difícil, pois vai ficando pouco. Antes de que se acaben por elexir os sete novos pecados capitais, os sete novos ananos de Brancaneves, ou os sete mellores pratos combinados, dende esta páxina queremos propoñer sete marabillas arqueolóxicas de Galicia, cun sabor lixeiramente acedo, pois se marabillan por algo é polo seu grao de destrucción, de descoñecemento ou de abandono. Non están todas, por suposto, pero son representativas, e aceptamos comentarios.

Dombate: O dolmen de Dombate, cantado por Pondal e paradigma dos megalitos galegos, foi escavado por última vez hai dúas décadas. Dende entón, os seus alicerces destripados, con interesantísimas pinturas, permanecen á intemperie, sufrindo danos cecais irreparabeis, por culpa do desacordo perpetuo entre a Xunta e a Deputación da Coruña, propietaria do megalito. O prometido e nunca de todo concretado proxecto de musealización foi desbotado hai uns meses por Patrimonio. Iso deixa a Dombate agardando indefinidamente a súa solución, agoniando debaixo dunha lona remendada.
Toralla: Na viguesa illa de Toralla, fronte aos areais de Canido, houbo en tempos un asentamento castrexo e posteriormente unha necrópole de época romana, posiblemente relacionada coa Vila de Toralla ou de Mirambel, situada a carón, en terra firme. Castro e necrópole foron rebentadas pola construcción do tocho de Toralla, megalobosta de cemento dos anos do “desarrollismo”, e por unha urbanización de chaletes de luxo a principios dos 90, que propiciaron unha intervención arqueolóxica “de urxencia”. A vila romana está sendo rehabilitada con un certo estilo… neopazo?.
As Torres de Padín, seguindo en Vigo, é(ra) un xacemento excepcional, pois nel atopáronse evidencias de ocupación humana dende a Idade do Bronce, un poboado castrexo, restos romanos, e unha fortaleza da época dos irmandiños. Dous milenios de historia que foron recortados a porcións coma un queixo de tetilla por un escalestric da AP-9 e por unha nave industrial situada ao pé, pertencente a unha empresa sancionada hai uns meses por danar o pouco que fica instalando un valado metálico.
O Castelo de Laias era un asentamento romano de certa entidade, onde nos anos 40 se documentaron diversas estructuras relacionadas coa extración de ouro, e restos dun poboamento castrexo, cecais levantado, dicíase entón, pola poboación indíxena empregada na actividade mineira. A pesares de saber isto, o estudo de impacto da A-52 non contemplou a súa existencia, e debeu ser escavado de xeito apresurado en vez de desviar 100 metros a autovía. O asfalto levou todo por diante, non resta a penas nada. Un caso paradigmático da inoperancia das administracións por facer compatibles as obras públicas coa conservación do Patrimonio.
Adro Vello: Na praia do Carreiro, en San Vicente do Grove, hai un extraordinario xacemento consistente nunha vila romana costeira, adicada no seu tempo á industria de salga, sobre a que se construiu unha igrexa paleocristiana coa súa correspondente necrópole. Permanece abandoado, rodeado por un valado metálico que non o libera das agresións (hai uns anos, o concello meco fixo polo medio unha zanxa para unha tubería). Un museo ou aula de interpretación é a eterna promesa que nunca, coma sempre, se acaba de cumplir.
Aquis Querquennis: En Bande, a carón da Vía XVIII ou Vía Nova que unía a Braga e a Astorga romanas levantouse un campamento romano, unha mansio ou estación de postas, unhas termas e un pequeño vicus. O campamento, moi ben coñecido polas escavacións, sufríu unha restauración controvertida polo seu aspecto demasiado “novo”. Pódese visitar, iso sí, se hai seca, porque pasa algúns meses do ano asulagado polo encoro das Conchas, explotado por FENOSA. A Via Nova tamén sufriu unha restauración moi discutida: un carreiriño serpentante e completamente inventado superponse ominosamente á rectitude marcial da vella estrada romana.
Os petroglifos, así a eito: imposible elexir un. Malviven nos montes de media Galicia, afectados polo trazado de pistas forestais, a maquinaria pesada da industria madeireira, os verquedoiros incontrolados de lixo, a agresión de afeccionados que os repintan con calquera cousa, os canteiros, os moteiros e os todoterreos que os usan como pistas, e sobre todo o terrorismo incendiario. Unha iniciativa como o Centro de Interpretación da Arte Rupestre Galega, en Campolameiro, parece o parto dos montes, como contaba a fábula… e non dan parido.

Hai máis casos, como non: o castro de Albarellos, en Verín, o de A Travesa en Becerreá, o de Punta Langosteira na Coruña, o non-se-sabe da Mourela, as mámoas do IFEVI de Vigo, a vila romana de Bueu, a pésima exhibición e conservación de obxectos de moitos museus galegos… poden vostedes elexir e facer o seu particular escalafón de barbaridades. Bó sería que non houbera máis que sete.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 09-07-2007 01:47
# Ligazón permanente a este artigo
O sorriso exipcio
A momia de Hatshepsut e a súa radiografía (foto das web de Z.Hawass e da Cadena Ser)
No século XV a.n.e. (ou no XII, segundo a nova cronoloxía do Mundo Antigo, que para todo hai opinións), cando a morte alcanzou ao poderoso faraón Tutmosis I, non había un herdeiro varón que puidese sentar no trono de Exipto. Tan só sobrevivira ao rei unha filla, Hatshepsut, a quen lle correspondía levar a dobre coroa, pero mal situada nas relacións pacegas, os cortesáns apoiaron a Tutmosis II, fillo bastardo do faraón finado. A princesa viuse abocada a casar co seu medio irmán para convertirse na raíña consorte, pero aprendeu a lección. Rodeouse de amigos poderosos e influíntes, e cando ao pouco Tutmosis II morreu novo, deixando só un cativo, fillo dunha concubina, Hatshepsut, co apoio dunha poderosa facción de cortesáns e do clero amonita de Tebas, asumiu a rexencia do rapaciño e cinguiu a dobre coroa branca e vermella de Exipto.

Iniciou así un reinado esplendoroso, no que Exipto floreceu aínda máis. Dirixiu campañas militares contra os nubios e os asiáticos, mandou unha expedición comercial á mítica terra de Punt, que regresou cargada de tesouros do máis profundo de África, e levantou na grandiosa Tebas, a Cidade das Cen Portas, obeliscos e templos, dos que o máis sonado é o espléndido templo funerario de Deir el-Bahari. Para lexitimarse no poder, proclamouse filla de Amón, co apoio do seu principal valido Hapuseneb, visir e sumo sacerdote deste deus, e ela, a cambio, concedeu tantos favores e regalías ao clero amonita que se convertiría no grupo de poder máis determinante da política exipcia, contra o que o poder dos faraóns como Amenofis IV xa pouco puideron facer.

Cando faltaron os seus apoios, principalmente o visir Hapuseneb e o seu arquitecto e posible amante Senenmut, a estrela de Hatshepsut apagouse a medida que ascendía a do seu fillastro Tutmosis III. Cando a raíña morreu, soa e esquecida, éste adicou considerables esforzos a aplicar unha severa damnatio memoriae sobre todo aquilo que lembrase á súa correxente. O seu nome foi borrado de cartelas e monumentos, como se nunca existira, a maior afrenta que se podía facer a un exipcio. Pero a súa memoria non morreu. Hoxe en día, Hatshepsut é para moitos arqueólogos ou simples afeccionados á exiptoloxía, un personaxe controvertido. Para uns é unha muller fermosa e intelixente que conseguiu gobernar o seu país de xeito brillante nun mundo de homes, para outros foi unha raíña intrigante e taimada que soubo sacar o maior partido dos seus ministros-amantes; outros pensan que era unha marimacho ambiciosa e usurpadora, que gostaba de retratarse con barba e atributos masculinos. En calquera caso, unha muller fascinante.

É por iso que, cando hai uns días se anunciou que a momia de Hatshepsut acababa de ser identificada no Museu do Cairo, a nova acadou unha repercusión mundial. Nos titulares podíase ler que “é o descubrimento máis importante dende que Carter achou a tumba de Tutankhamon”, algo de todo esaxerado. Dende hai moitos anos, sempre aparece algo que é o máis importante dende o descubrimento de Carter, un curioso baremo da importancia das cousas.

O conto é que a momia de Hatshepsut, no Val dos Reis, era coñecida precisamente dende os tempos de Howard Carter, que escavou en 1903 un acobillo no Val dos Reis, a KV60, con dúas momias, unha identificada como unha ama de leite de Hatshepsut, e outra dunha muller bastante oronda, co brazo dereito cruzado no peito, o que parecía indicar que pertencía á realeza. Esta non era a sepultura verdadeira, pois a orixinal estaba xusto diante, a KV20. Ante o saqueo sistemático das tumnbas, incluso ao pouco do enterro, os sacerdotes apañaban os restos que podían e os volvían a enterrar noutros hipoxeos, o que supostamente facía moito ben polas súas ánimas, pero dificulta notablemente os traballos de identificación dos arqueólogos. Ademais destas dúas momias, outras dúas mulleres momificadas, de idade avanzada, foran atopadas no século XIX nun importante acobillo en Deir el-Bahri (DB320), xunto cunha caixa de madeira que, a xulgar polo que levaba escrito, contiña o fígado confitado de Hatshepsut.

As catro momias foron sometidas a sesudas análises de TC (tomografía computerizada) e MRI (imaxe de resonancia magnética), pero cando, co ánimo de ser exhaustivos, analizaron do mesmo xeito a confitura de fígado faraónico, atoparon na caixa un dente perdido. Pensando con lóxica que, no proceso de momificación, aos charcuteiros reais se lles caeu un dente frouxo da faraona, e que o gardaron a correr na caixa onde estaban metendo as reais vísceras, para que non se perdera, deron por certo que o dente era de Hatshepsut. Logo, coma se fora o zapato da Borrallenta, cotexaron o dente co dentamio das catro momias a ver cal carecía do piño revelador, resultando gañadora a señora gorda (e de fanado sorriso ) da tumba do Val dos Reis.

Eis o descubrimento máis importante dende a tumba de Tutankhamon. O feito non deixa de ser interesante, as cousas como son, pero tamén hai que comentar a desmesura da noticia. O anunciante-descubridor da momia é o eminente exiptólogo Zahi Hawass, que exerce de Secretario Xeral do Consello Superior de Antigüedades de Exipto. Un personaxe que, como Hatshepsut, resulta controvertido. Para uns é un científico de renome, que debe a súa notoriedade pública ao feito de aparecer sistemáticamente en documentais sobre Exipto onde ataca sin piedade a ufólogos e milenaristas. Para outros é un vaidoso cun inmenso afán de protagonismo do que calquera pode calibrar o tamaño do seu ego pola cantidade de veces que aparece a palabra eu na súa páxina web. Algúns destes xuizos negativos proveñen de ser un personaxe incómodo, pois dende hai anos abandeira unha campaña de devolución das antigüedades exipcias ao seu país de orixe. No 2003 reclamou a Pedra de Rosetta ao Museo Británico (sen éxito), e recentemente esixiu ao Museu Exipcio de Berlín o préstamo do busto de Nefertiti con maneiras non demasiado amistosas (tamén sen éxito). Incuestionablemente Hawass é un político astuto: usa da fascinación que a antiga faraona exerce na opinión occidental para vender a súa propia imaxe e o que conleva, e para publicitar unha investigación que enmascara a precariedade material na que navega o Museu Exipcio d'O Cairo, un precioso edificio pero un indecente e decimonónico almacén de antigüedades, pendente do seu traslado no 2010 a unha nova sé na meseta de Guiza.
Comentarios (3) - Categoría: Mundo - Publicado o 07-07-2007 20:30
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal