Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Outra de piratas.
Fotografía do Douro (British Marine Museum) e catálogo da subasta do seu tesouro.
Na madrugada do 2 de Abril de 1882, O vapor inglés "R.M.S. Douro", en ruta dende Río de Janeiro a Southhampton, cargado de café, ouro e diamantes, foi abordado polo vapor español "Yrurac-Bat", que facía a ruta A Coruña- Cuba, á altura de cabo Touriñán. O barco, ferido de morte, non tardou en afundirse. A tripulación, a pesares do caos e a confusión, demostrou ser afouta ata o heroismo: Na media hora que a nave agonizou, toda a pasaxe foi escrupulosamente embarcada en botes, mulleres e nenos primeiro, agás cinco homes e unha dona presa da histeria, que non quixo montar na chalana salvavidas. Fóronse á negrura do océano co capitán, catro dos oficiais e os maquinistas, os derradeiros en ficar a bordo, como mandan os cánones. No barco coruñés houbo peor sorte, 59 persoas afogaron. En total, 73. Outros 140 puideron ser rescatadas e levadas Á Coruña polo inglés “Hidalgo”, outro vapor que acudíu ao socorro, sen poder facer nada máis. Dende entón estes infelices durmían na súa tumba oceánica rodeados dun tesouro fabuloso: ouro de todas as formas, en pó, en barra, e acuñado en moedas, espalladas polo fondo do mar.

Máis dun século despois un fulano chamado Sverker Hallstrom, de nacionalidade sueca, aproveita unhas investigacións do Instituto Español de Oceanografía e o Ifremer (institución homóloga francesa) para buscar bancos de sardiña nas costas galegas, e localiza o pecio. Solicita un permiso para facer unha prospección na Capitanía da Coruña en 1996, en nome dunha sociedade estadounidense denominada International Marine Savage. Outras empresas están implicadas: unha productora cinematográfica francesa (Sept Arte Constance film) proporciona a coartada para achegarse aos restos do buque, e Hallstrom Holdings, a empresa do sueco, fleta o "Deepsea Worker" un barco-laboratorio de 12 hélices. A ninguén lle sorprende que a empresa, coa excusa de rodar un simple documental, empregue un submarino teledirixido e equipo de prospección submarina valorado en mil millóns das antigas pesetas. Só lles piden que informen do que atopen. Os piratas dragan o barco, sacan todo canto hai e despois rebentan o pecio con dinamita. Logo “informan” do atopado: uns poucos efectos e a campá de bronce do navío, que deixan no porto de Laxe. Co resto lían o petate e liscan, hai que imaxinar, mortos de risa.

Nada máis chegar ao Reino Unido, o cargo do Douro foi subastado na Casa Spink, facendo unha caixa de 2’4 millóns de dólares. O resto do tesouro foi posto á venda na páxina web dos expoliadores. O Xulgado de Carballo abriu un expediente penal polo saqueo, e enviou varias comisións rogatorias a Inglaterra, sen resposta, claro. O sueco facíase o sueco. En Novembro do 2002, o asunto chegou ás Cortes, cando o deputado galego Carlos Aymerich defendeu unha proposición non de lei pola que se instaba ao goberno a estudar as vías de reclamación e recuperación do tesouro do "Douro", que foi aprobada por unanimidade. Non debeu servir tampouco de moito, pois aínda hoxe é posible mercar algunha das 25.000 moedas de ouro que transportaba o barco, a un prezo medio de 700 euros a peza.

Pois ben, unha historia moi semellante acaba de repetirse estas semanas nas augas viguesas. Unha empresa denominada Subsea Resources, radicada en Londres, soclicita permiso á Capitanía para recuperar o cargo dun mercante francés chamado “Celia”, que se afundíu a 30 millas das Illas Cíes cando traficaba con 6.600 toneladas de cobre e outras 700 de cinc. Os de Subsea traen con eles ao "John Lethbridge", un barco de bandeira panameña equipado con sofisticados aparellos capaces de escanear o fondo marino ata unha profundidade de 6000 metros. Pero eis que en vez de poñerse a pescudar na posición onde o "Celia" repousa coa súa prosaica carga, o "John Lethbridge" varía a ruta e viaxa insistentemente a certo punto ao Sur das Cíes, frente a Cabo Silleiro.

Xusto alí é onde repousan os restos do "Santo Cristo de Maracaibo", galeón insignia da flota franco-española que en 1702 foi derrotada pola escuadra angloholandesa do almirante Rooke na Batalla de Rande. Despois que case toda a flota de Indias ardera ou fora a pique na batalla, o victorioso Rooke cargou este galeón apresado con todos os tesouros que puido recuperar e marchou con el rumbo a Inglaterra. Non foi moi lonxe: o buque prisioneiro tocou fondo perto das Cíes e zozobrou sen que os ingleses puideran facer nada. Dende entón o contido das súas adegas, unhas 90 toneladas de moedas de ouro e prata, desperta a cobiza de cazatesouros sen escrúpulos. Xa falamos aquí da tentativa de recuperar os galeóns de Rande por parte dunha escura empresa ruso-alemana. Tamén un empresario chamado Luis Ángel Valero, un fodechinchos cunha cara dura como un perpiaño que se adica a rexistrar dende a Meseta pecios afundidos en todo o litoral español para reclamar non-se-sabe-qué dereitos sobre os achados, dí que os tesouros son del. O caso é que o pecio está localizado dende 1993, e é un xacemento arqueolóxico, e como tal patrimonio público e protexido con todas as garantías da lei.

O pasado mes de Marzo, a Garda Civil, que facía un seguimento a distancia dos movementos do buque, abordou ao "John Lethbridge" e fixo un rexistro. Seica non atoparon nada, e non poden deter aos tripulantes só por levar equipos de prospección submarina, pero as sospeitas de que non xogan limpo non poden ser máis fundadas. Dende a web de Subsea Resources afirman que queren rescatar un pecio histórico para este verán, así que se é branco e ven en cartón, igual é leite. A Consellería de Cultura dí que “van vixiar estreitamente todos os seus movementos, e van facer o posible por que se sintan vixiados”. A fiscalía, pola súa banda, abríu dilixencias informativas penais para aclarar se se ten producido algún tipo de expolio, e polo de agora, o capitán vai ser citado a declarar.

De momento, e agardando a ver cómo remata o conto, parece que a lección do "Douro" está aprendida. Seica as promesas de convertir o Museu do Mar de Vigo nun centro de arqueoloxía submarina van camiño de convertirse en realidade, e a catalogación dos pecios históricos afundidos nas augas das Cíes está en marcha. Pero non debemos felicitarnos aínda, o traballo non acaba nin de empezar.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 23-05-2007 18:09
# Ligazón permanente a este artigo
O Cisne Negro voa.
O HMS Sussex, pintado por John Batchelor.
En 1694, o Buque da Súa Maxestade Sussex, galeón de 80 cañóns insignia da flota inglesa, zarpaba de Xibraltar rumbo á Italia, a cumplir cunha misión segreda: viña dende a Gran Bretaña cargado con 10 toneladas de ouro e prata para o Duque de Saboia. Europa estaba en guerra, os ingleses e a Liga de Augsburgo andaban á greña contra Louis XIV de Francia, e este italiano veleidoso vendía o seu apoio ao mellor postor. Así que alá foi o Sussex a pagarlle o prezo da súa fidelidade. Nada maís sair do penón, a flota foi sorprendida de noite por unha arrepiante treboada. Sacado do seu camarote en panos menores, o almirante Francis Wheeler ordea na súa desesperación abatir o pau maior para salvar barco e carga. Demasiado tarde, o galeón vencido polas ondas afúndese no abismo con 560 homes. Só dous tripulantes viviron para contalo. O corpo do almirante apareceu a dúas léguas de Xibraltar, a onde o levaron en angarellas os mariñeiros andaluces que o atoparon, para darlle sepultura.

De todos os grandes tesouros do H.M.S.Sussex, ó máis valioso que puido ser rescatado ata hoxe era o cadavre dun almirante en calzóns. Pero o ouro sumerxido exerce o poder dos cantos das sereas. Demasiado ouro como para dalo por perdido. Así que unha empresa de cazatesouros norteamericana, Odyssey Marine Exploration, propuxose atopalo con fins evidentemente crematísticos. No 2002 chegaron a un acordo co goberno británico (propietario legal da carga dun buque da súa bandeira, segundo os acordos internacionais que España tamén suscribe), para repartir o botín, pero debían tamén solicitar permiso ao goberno español para pescudar nas súas costas. En 2005 andaban xa a fedellar polas augas gaditanas, para localizar cos seus sofisticados aparatos de sónar e os seus sumerxibles teledirixidos o pecio, afundido nunha zona a 900 metros de profundidade. Tras un enforntamento de competencias entre a Junta de Andalucía, que negaba aos americanos os permisos para mergullarse, e o goberno central, decidiuse dar a licencia en Marzo do 2007, coa obrigada presenza de arqueólogos españois no buque americano.

Agora acaba de saltar a nova: Os de Odyssey acaban de desembarcar nos EE.UU. un tesouro de 17 toneladas de moedas de ouro e prata procedentes do fondo do mar. É o maior tesouro nunca endexamais atopado, deixa incluso pequeno ás marabillas do Nuestra Señora de Atocha. Nada máis se sabe. Os americanos din que non se trata do tesouro do Sussex, e que non foi levantado das augas españolas. Pero o Ministerio de Cultura español non as ten tan claras: corre o rumor de que un boeing fletado por Odyssey partíu coa fabulosa carga dende o aeroporto de Xibraltar, co que se abriga a sospeita que o tesouro pode proceder, senón do Sussex, dalgún dos centos de galeóns afundidos na costa de Cádiz.

A confusión aumenta, pois a prensa inglesa afirma que o barco expoliado pode ser outro: O Merchant Royal, alcumado “Eldorado dos mares” porque cando se abismou abatido por unha galerna en 1641 perto das Illas Scilly, traía un tesouro de México de 300.000 libras de prata e 100.000 de ouro, alfaias aparte. Odyssey solicitara permiso a un xuíz estadounidense para extraer os restos dun naufraxio a 40 millas da costa Suroeste de Inglaterra, que lles foi concedido o mes pasado, e isto é o que alimenta as sospeitas británicas.

¿Quén son estes de Odyssey? Pois unha empresa radicada en Tampa, Florida, que desenvolve sistemas de rescate submarina moi sofisticados que usa para expoliar xacementos arqueolóxicos subacuáticos. Van en serio, cotizan en bolsa, e teñen un capital de 145 millóns de dólares. Todo é moi caro: en rescatar o Sussex invirten 35 millóns de euros, pero a carga que acaban de atopar vale 375 millóns. Din que queren sacar proveito do que fan, non enganan a ninguén, pero tamén afirman que levan a cabo “ciencia”, que “fan unha investigación superior á das institucións científicas”, e que “axudan a coñecer a historia destes barcos”. De momento, isto é o que deron a coñecer do que atoparon: ¿Onde estaba afundido o buque? Pois… no Atlántico. De qué época é? Pois… “colonial” (sic). Cál era o seu nome e bandeira? Pois… non se sabe, pero chámano en clave “o Cisne Negro”, porque seguro que gostan moito das pelis de piratas. Antes de contar a historia, mírase que esta xente prefire contar os cartos.

O caso é que nas costas do estado español hai localizados centos de barcos naufragados de todas as épocas, fenicios, gregos, romanos, berberiscos, ingleses, franceses,… que foron a pique cos seus homes e cargos, e que constitúen, por sí mesmos, un tesouro sen prezo, a mercede dos saqueadores. E no tramo que vai dende a desembocadura do Guadiana ata Xibraltar, hai afundidos case 200 galeóns da carreira de Indias, cargados con tesouros cun valor aproximado de 116.000 millóns de euros. Hai quen di sen esaxerar que hai máis ouro aí sumerxido que nas reservas do Banco de España. ¿Non é esa unha razón para, sequera, protexelo da acción destes piratas? ¿Por qué non se financian campañas arqueolóxicas serias con cartos públicos? A arqueoloxía submarina é cara, dise, require inxentes medios técnicos, dise… pero a estes peristas compénsalle. Multiplican por 10 ou por 1000 a inversión, (as accións de Odyssey subiron nun día un 80%), e estragan un coñecemento irrecuperable. Ou non; cecais algún día nos enteremos de onde sacaron todos eses cartos no Discovery Channel.
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 22-05-2007 18:59
# Ligazón permanente a este artigo
Lucus ao gosto.
A muralla de Lugo (Foto de Erik Buchmann)
Cando os romanos fundaron Lugo, un campamento militar no medio da fraga sagra que lle da nome, quixeron, sen dúbida, como conta Estrabón na súa Xeografía, atraer á poboación dos castros dende os seus curutos fortificados, ao tempo que aos seus propios colonos. Era unha cidade que servía de escaparate da civilización dos seus fundadores, ben trazada e deliñada, con todos aqueles luxos que os romanos consideraban un símbolo de esplendor. Había grandes casas con pavimento de mosaico, un foro, termas, e un teatro na actual Praza Maior, do que aínda quedaban restos en 1736, cando foi en parte demolido para deixar sitio a unha corrida de touros (os bárbaros hainos en todas as épocas). E hai quen di que hai un anfiteatro enterrado, aínda que nisto os arqueólogos andan á greña. De todo aquilo restaba, principalmente, a muralla que construíron no Baixo Imperio, ante o medo das invasións bárbaras. Unha obra que non impediu que os Suevos arramblaran co Imperio e convertiran aquela alonxada provincia de Gallaecia no primeiro reino independente da Europa Occidental.

Dende entón Lugo era unha cidade deprimida e deprimente. A súa poboación non igualou á que posiblemente tiña na época dos romanos ata principios do século XX. Aínda así, e a pesares do constante recordatorio que a muralla facía da súa pasada gloria, os lucenses non tiñan unha boa relación cos seus restos históricos. O valado estivo a un tris de ser demolido para facer muros nas fincas, e só zafou do derrubo in extremis, cando cinco intelectuales locais promoveron a súa declaración de Monumento Nacional en 1921. A “Operación muralla limpa”, nos anos 70, fora unha inversión notable de cartos que conseguira limpar de edificacións espurias o contorno do valado romano, pero sen coidados esmerados, os outrora poderosos muros caían a cachos. Non poucos lucenses miraban para a muralla con malos ollos, lamentaban a súa consideración de monumento, e consideraban que non era outra cousa máis que un estorbo para o tránsito rodado. As pedras milenarias abafaban rodeadas por unha ronda con demasiados coches e unha infamante nova muralla, esta vez de edificios de seis pisos, que ocultaban as vistas da paisaxe chairega que Cunqueiro cantara dende o alto do seu parapeto. A cidade intramuros sufría o castigo da especulación. Os arqueólogos non eran máis que un atranco para a construcción, o único progreso que moitos entendían, xornal á marxe.

Pero calquera que visitara Lugo hai dez anos, e volva agora, poderá decatarse que houbo un cambio sustancial, e para ben, na relación dos cidadáns con respecto aos seus monumentos arqueolóxicos. E un fito marca o cambio de tendencia: a declaración da muralla romana como Patrimonio Cultural da Humanidade no ano 2000, un feito que sen dúbidas contribuiu a unir á sociedade de Lugo a carón dos seus antigos muros. Naceu un interese polo pasado romano que se manifesta, por exemplo, no éxito de expresións lúdicas populares, como esas festas históricas tan de moda. Dende o 2002 cada verán os lucenses se disfrazan de centurións, gladiadores, patricios e matronas no festival “Arde Lucus”, un simulacro da antigüedade algo kitsch que ten de positivo a creación dunha identidade colectiva co patrimonio histórico como base. As novas arqueolóxicas ocupan máis espazo na prensa, hai unha preocupación maior pola conservación dos restos atopados, e hai consenso na necesidade da revalorización do Patrimonio e a aposta polo turismo cultural como o principal activo dunha cidade arredada dos circuitos habituais. Algo mudou en Lugo, cando a xente reúne sinaturas para salvar a paisaxe que lles queda contra a marea de cemento, recurrindo precisamente ás figuras de protección do Patrimonio.

Hai uns días, o pasado día 9, Lugo inaugurou un novo museu, o Centro Arqueolóxico San Roque. Trátase dun espazo expositivo onde se amosan varios restos atopados nas escavacións realizadas na zona dende 1989, durante a construcción dun edificio. Alí pódense ver os restos dunha necrópole, un forno de cerámica do século V e unha piscina relacionada con algún lugar de culto, de entre o século I e II. O centro é semellante á chamada “Casa dos Mosaicos”, inaugurada a finais do 2005, outro minimuseu que amosa os restos dunha rica vivenda, atopada nas escavacións realizadas entre 1999 e o 2001, e no que se poden admirar os escasos e fermosos anacos do desgraciado mosaico de Batitales, unha peza senlleira da arte antiga en Galicia.

A estes centros vanse a sumar outros en proxecto na cidade, nunha aposta por amosar in situ os achados arqueolóxicos co obxectivo de convertir á cidade enteira nun espazo museístico. Así está previsto que se poidan visitar os restos atopados no solar do edificio do Salón de Actos do vicerreitorado da Universidade, conservados no seu lugar orixinal dentro do soto do edificio, e que abranguen unha gran vivenda do século I, os restos dun posible templo do século III adicado a Mitra, e unha necrópole medieval. Pero a maior das apostas museísticas da cidade será o Museu Interactivo da Historia de Lugo, (MIHL), o eixo central dun deses catro grandes Centros Arqueolóxicos de Galicia que a Xunta proxectou e non dá arrancado. De momento celebrouse un concurso de ideas no mes de Marzo, no que resultou gañador un proxecto do estudio madrileño de Nieto Sobejano. Seica hai cartos (a obra custará sete millóns de euros) e gañas de empezalo, pois se asegura que as obras, situadas no parque de Frigsa, ao Norte da cidade, estarán licitadas para finais de ano.

Evidentemente, non todo van ser parabéns. Hai moitas sombras na xestión do Patrimonio en Lugo. Ultimamente foi polémica a construcción do auditorio no antigo cuartel de San Fernando, unha obra que dende o Concello se considera prioritaria (despois do derrubo de todos os teatros históricos cos que contaba a cidade) e que a Xunta considera demasiado espantoso para o entorno da muralla. Despois dun demoledor informe de ICOMOS, principal ONG internacional adicada á protección dos monumentos, e que considerou o proxecto como “totalmente improcedente”, o Concello decidiu poñer o asunto directamente nas mans da UNESCO, asegurando que acatará o seu dictame como definitivo. Nesas estamos.

Antes de onte foi o Día Internacional dos Museus, así que viña ben aproveitar a data para recordar a Lugo e a súa flamante oferta museística. Pero calquera día vale para achegarse a esta cidade, tomar uns viños acompañados cos mellores pinchos de Galicia, dar unha volta pola muralla, e aprender algo deses romanos que sabían ata falar en latín.
Comentarios (5) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 20-05-2007 20:52
# Ligazón permanente a este artigo
Tempo de pasquíns.
O Pasquino, o pasado mes de Abril.En 1501, recén comenzado o século XVI, os obreiros que traballaban na remodelación do pazo Orsini, en Roma (hoxe coñecido como Palazzo Braschi, sé do Museo de Roma), atoparon unha estatua mutilada de mans e pés e co rostro desfigurado polo tempo. Nunha cidade onde a poco que se afundía o sacho aparecían preciosas obras de arte, aquela figura non parecía ter ningún valor. Ao parecer, representaba un guerreiro grego, e formaría parte dun grupo escultórico maior que representaba algún episodio da guerra de Troia. Dende Grecia, sería trasladada a Roma para acabar adornando o Circo de Domiciano, onde hoxe está a Piazza Navona. Pero desa vella gloria só restaba uns troncos informes e desfigurados. Emporiso, o patrocinador da escavación, o cardenal Oliviero Carafa, home preocupado pola moral dos artistas, sentiu compaixon daquela pedra labrada e mandou que a colocasen nun pedestal, nun canto da praza. E por rendirlle homenaxe, houbo unha inauguración, na que lle colgaron o blasón da súa familia, e un cartaz con epigramas latinos.

Aquí a lenda envolve a estatua dun novo misterio. Seica uns estudantes de gramática latina, que recibían clase dun tal Pasquino, moi perto da praciña onde se erguía a estatua, atoparon algunha semellanza entre a figura e o seu profesor, e comenzaron a usala para pendurar no pescozo, e pegadas no pedestal, versos satíricos por facer chanza. Outros din que o Mestre Pasquino non era gramático, senón xastre, taberneiro, ou zapateiro veciño do lugar, coñecido polo seu humor sardónico e mordaz, e que sería o autor dos cartaces que de cando en vez aparecían alí colgados. O caso é que a estatua comenzou a ser coñecida como Il Pasquino, e a ser usada por anónimos cidadáns romanos para dar expresión co seu enxeño, do seu descontento, e do seu humor contra a política da cidade.

Durante moitos anos, todos os poderes de Roma temeron as diatribas de Pasquino. Os papas, os cardenais, os seus xenros, os seus parentes... ninguén se libraba da sátira dos seus ripios. Os versificadores maliciosos arrastrábanse ata alí, ao amparo das sombras nocturnas, e Pasquino amencía retranqueiro, para diversión da plebe e escándalo dos próceres, que mandaban alí á súa policía todas as mañás a facer limpeza. Pero tamén os poderosos usaron de Pasquino: houbo quen se servíu da súa anónima insolencia para ridiculizar aos seus adversarios políticos, pagando a poetas mercenarios que puñan a pluma ao seu servizo. Así pasou con Giambattista Marino, o precursor da poesía culterana, ou co célebre e procaz Pietro Aretino, "o secretario do mundo", mortal inimigo do papa Adriano VI, e do que o seu amigo Tiziano deixou varios retratos. Daquela Pasquino participou activamente na elección e na caída dos papas, e en tantas aventuras se mirou implicado, que máis dun pontífice pensou seriamente en guindalo ao Tíber e desfacerse del para sempre.

Pero para entón, Pasquino xa non era a única “statua parlante”. Toda unha rede de estatuas en Roma adoptaron este oficio de escarniadores, con diferentes nomes populares: o Marforio, o Babbuino, o Facchino, Madama Lucrecia, o Abate Luigi. Mantiñan incluso diálogos entre elas, formando unha curiosa irmandade, a Congrega degli Arguti, ou a "Banda dos Argalleiros". Así que a represión deixou de perseguir ás estatuas para meterlle o dente aos difamadores, que por un edicto de Bieito XIII se expuxeron a penas de morte e confiscación. Algún acabou na forca, condenado por aqueles papas tan cristiáns, pero as estatuas seguiron afeccionadas a latricar mediante os seus libelos, ata os nosos días.

Os papeis satíricos colgados das estatuas recibiron por este motivo o nome de pasquíns, palabra que en diversas linguas, entre elas o galego-portugués, sirve para designar ao escrito satírico afixado nun lugar público, contra a autoridade ou o goberno. E de aí, por extensión tamén chamamos pasquín a calquera cartaz de contido político, aínda que careza daquel espírito mordaz.

Estamos en tempo de pasquíns, pois dende o día 10, e ata o 25 de Maio andamos mergullados na campaña das eleccións municipais. Por iso chega tamén Pasquino a esta bitácora, el, que foi acaso o primeiro blogue da historia. Pero tamén por outras razóns: Pasquino é un símbolo de intelixencia e enxeño que debería servir de exemplo a unha política cada vez máis baleira de formas e de fondo. Tamén, representa ao bo humor, a chanza, a ledicia e o ridiculismo, algo do que o ambiente político no que vivimos carece por completo. E sobre todo, porque Pasquino lembra aos poderosos cales son as preocupacións da xente á que gobernan, cando eles están empolados na súa retórica viciada ata a paranoia. Acendede unha radio, sintonizade o parte nunha emisora calquera, e intentade calcular a distancia que hai entre as mensaxes dos nosos altos dirixentes e os verdadeiros problemas que padecemos nas nosas cidades e vilas, que é do que hai que falar. E miraredes que dan gañas de ir de noite a encher todas as estatuas das rotondas de pasquíns.
Comentarios (6) - Categoría: Pezas - Publicado o 17-05-2007 19:55
# Ligazón permanente a este artigo
Cristo versus California
San Bartolomeu, nun dos esmaltes de Limoges da Catedral de Ourense (foto MUGA)Entre códices miniados, figuras de santos, custodias e outros obxectos de culto, o visitante do Museu Catedralicio de Ourense pode contemplar unha fermosa obra de ourivería románica, un conxunto de placas de cobre esmaltadas con figuracións de santos e apóstolos, rodeados de arquiños e columnas, que son os restos dunha peza misteriosa e desgraciada. Non se sabe con seguridade se eran parte da decoración dunha arqueta ou un relicario, pero o máis probable e que adobiaran o antependium, o frontal do altar maior da catedral ourensá. Unha das figuras representa axeonllado a un bispo chamado Alfonso, quen gobernou a diócese auriense entre 1174 e 1213, o que proporciona unha data aproximada para a súa fabricación. Non se sabe máis. Nalgún momento, ben porque o paso dos séculos deteriorou o altar ata arruinalo, ben porque as hieráticas figuras románicas non resistiron os cambios da moda, o altar foi desmontado e as pezas foron gardadas e esquecidas. Ata que foron voltas a atopar a mediados do século XIX, e resgardadas na sancristía, para pasar logo ao Museu da propia catedral.

Para entón o suposto altar estaba incompleto. Restaban 53 pezas desordeadas, santos, apóstolos, anacos das arquitecturas que os enmarcaban, pero só se podía presumir cómo era o conxunto. Había distintas representacións de santos, como San Martiño de Tours, San Marcial de Limoges, ou Santiago Apóstolo, que eran adorados por milleiros de pelegríns nos seus santuarios, o que vinculaba a Ourense coas grandes rutas de pelegrinación europeas. San Martiño era ademais o patrono da catedral de Ourense, e San Marcial o dos ourives lemosíns que fixeron o precioso altar. Pero había outras figuras moi destacadas: estaban os doce apóstolos, a Virxe con San Xoán (os protagonistas da deesis), os tetramorfos, ou símbolos dos evanxelistas... todas indican unha iconografía ben concreta: rodearían a unha representación da Maiestas Domini, a Cristo en Maxestade, bendecindo ao mundo cunha man, mentres que coa outra lle amosa os Evanxeos que conteñen a súa palabra. O único problema é que a peza central, arredor da que xiraban todas as demais, faltaba. O Cristo andaba perdido.

Pois ben, gracias ao ollo vixiante da rede, enterámonos de que o noso Cristo acaba de resucitar. Seica estaba en poder dun coleccionista español que acaba de desfacerse del para venderllo ao Museu Paul Getty de Los Ángeles. Así o declara a propia institución, nunha nota de prensa na que da conta das súas novas adquisicións, e da que seica ningún xornal galego nin español fixo eco.

Trátase dunha placa de cobre, dourada ao mercurio, que contén repuxada unha figura de Xesucristo coroado, bendecindo con esa solemne gravidade románica que teñen as súas compañeiras ourensás. Os seus ollos, os bordes da túnica, o evanxeliario que sostén coa man esquerda, están adobiados con cabochóns de cristais de cores, e os seus rasgos, barbas e cabelos, están minuciosamente burilados. Ao arredor, cun fondo de esmalte azul, medran follas de viña, con pequenos e delicados detalles en verde, branco, turquesa, vermello e azul escuro. Unha obra mestra dos obradoiros de metal esmaltado de Limoges, que desenvolveron a técnica do champlevé, moito máis simple e menos traballosa que a do cloisonné ou tabicado bizantino, popularizando e abaratando os traballos de ourivería, e inundando a Europa occidental coas súas obras a través das rutas dos pelegríns.

O Paul Getty, que quere expoñer o Cristo de Ourense como peza central nunha das súas salas adicada aos tesouros catedralicios a partir do 2008, é un deses museus estadounidenses formados a golpe de talonario, non sempre seguindo camiños virtuosos. O ano pasado desenvolveuse un longo proceso xudicial en Italia contra a súa ex-conservadora, Marion True, acusada de contrabando de obras de arte e de saqueo arqueolóxico porque durante anos adicouse a mercar obras de arte antigas por valor de 20 millóns de dólares para levalas aos EE.UU. a sabendas de que procedían de escavacións ilegais. Antes do proceso o museu apresurouse a devolver a Italia tres pezas, pero unha auditoría interna demostrou asemade que 350 obras gregas, romanas e etruscas da colección Getty foran mercadas a marchantes sospeitosos de tráfico de obras roubadas, cun valor de 100 millóns de dólares. A pesares da condena, e da censura expresa do International Council of Museums (ICOM), o director do Getty Michael Brand só accedeu en Decembro pasado a devolver 26 de 52 das pezas que nese intre Italia reclamaba como probadamente roubadas. Resulta lóxico, pois o Museo non vai prescindir das mellores obras da súa exposición inmediatamente despois de abrir as súas portas en xaneiro do 2006, tras 9 anos de reformas, e 275 millóns de dólares de inversión.

Poida que desta vez, co noso Cristo, o Museu Getty xogara limpo, pero parece difícil. ¿Cómo chegou a peza a mans do anónimo coleccionista que a vendeu?¿constaba nalgún inventario?¿se non fora así, por qué non?¿foi informada a administración da venda da peza, como é preceptivo na Lei de Patrimonio?¿e se foi así, por qué non exerceu a administración o seu dereito de tanteo (art.27) mercando a peza?¿e por qué, unha vez consumada a venda, non intenta exercer o seu dereito de retracto?¿Para qué vale dotarnos de instrumentos legais para blindar o patrimonio histórico e artístico do noso país se logo se actúa con tanta indolencia, ou non se actúa?¿Por qué hai que enterarse pola prensa foránea, mentres a autóctona garda silencio? ¿Non dá vergoña perder o tempo en disputas localistas como o affaire do ungüentario de Vigo, mentres o noso patrimonio emigra?

Non se trata dunha simple chapa de cobre esmaltado, é unha peza que lle da sentido a unha obra senlleira dun museu galego. Sen ela, mirar o frontal do altar de Ourense é algo así como contemplar as Meninas sen a infanta Margarita. Non parece factible unha acción legal efectiva, cando nin o ministro de cultura italiano Francesco Rutelli, é capaz de poñer firmes a estes trapeiros e peristas ameazando con non volver a emprestar unha obra de arte italiana a un museu americano. Así que se se quere ver ao Cristo do frontal de Ourense, haberá que ir a Malibú. Alí agarda, cos brazos abertos.
Catálogo da exposición de esmaltes medievais De Limoges a Silos
Comentarios (10) - Categoría: Pezas - Publicado o 06-05-2007 18:40
# Ligazón permanente a este artigo
A verdadeira arqueoloxía de urxencia.
Escavación da foxa de Piedrafita de Babia. (Foto de Eloy Alonso, ARMH).
O 16 de Outubro de 1936, Emilio Silva e outros 12 compañeiros foron asasinados nunha gávea berciana. Alí mesmo deron terra aos seus corpos dunha maneira infame, coma cans sen dono, sen máis sinal para súa sepultura que a sombra das nogueiras. A penas apagado o balbordo dos disparos, caeu sobre os infelices un ominoso silencio. Décadas de oprobio, nas que a historia dos chamados “Trece de Priaranza” non deixou de ser máis que unha lembranza incómoda, poida que só narrada nun bisbiseo furtivo, ata que a historia chegou ós oídos doutro Emilio Silva, o neto do primeiro. Tras longas xestións, a foxa dos trece republicanos foi localizada e escavada no ano 2000 por unha equipa de arqueólogos, identificados os corpos, e enterrados nunha sepultura digna, coa dignidade máis simple que poder ter unha tumba: un nome. Emilio Silva conseguiu así eludir a súa segunda morte, a peor de todas: a do esquecemento.

O neto de Emilio Silva convertíuse no Presidente da Asociación para a Recuperación da Memoria História (ARMH), un activo grupo de familiares de víctimas represaliadas durante a guerra civil que se propón rescatalas dese esquecemento, recuperar os seus corpos desaparecidos e entregalos aos seus, para que poidan darlles o que os asasinos lles negaron: o descanso nunha tumba onde lembralos. Axiña a súa actividade desbordaba o ámbito berciano, chegaron novas de familiares de todo o Estado, solicitando axuda para localizar os corpos de avós, de pais, de tíos desaparecidos. O berro do sangue. Alguns eran galegos, como un ferroviario coruñés fusilado entre os de Priaranza por negarse a facturar un porco no tren, ou Víctor Pérez Bóveda, un ourensán que en 1937 foi pasado polas armas xunto con 36 compañeiros en Piedrafita de Babia, e enterrado nunha foxa que, na súa reapertura polos arqueólogos no 2002, atraeu en peregrinaxe a antifeixistas de medio mundo.

A pesares de que á ARHM chegaran un cento de solicitudes de axuda por parte de familias de represaliados galegos (dos aproximadamente 2000 paseados documentados), a constitución da asociación en Galicia foi un proceso tan lento como a mesma transición. Denunciouse que dende a Xunta non se poñían máis que atrancos. Entón mandaba quen mandaba, un dinosaurio daquela época escura, o fiel ministro colaborador de Atila. Aínda así, durante o goberno de Fraga puidose facer a primeira exhumación en Galicia, a de Miguel Cardeñas, un maquis andaluz que mirou o seu último día nunha fraga de Ricosende, en Carballeda de Valdeorras, en 1949.

Díxose que en Galicia as foxas non foron frecuentes. Moitos dos corpos abandonados foron con frecuencia atopados por familiares que puideron enterralos, ocultando a causa da morte no certificado de defunción. Os asasinos desfixéronse dos corpos tamén por outros procedementos, como guindalos ao mar, tal como sucedeu cos “Once de Anguieiro”, un grupo de cangueses que pagaron coa vida a defensa da República en Xullo do 36. Pero hai desaparecidos a centos, moitos deles nos propios camposantos, a carón dos cales foron perpetrados con alevosía e nocturnidade moitos destes crimes. Logo, de mañá, os enterradores recollían os cadavres e os metían nas foxas comúns, facendo case imposible a súa identificación. Así pasou cos restos de cinco toupos masacrados a principios de 1937 nunha casa en Loenzo, Vilagarcía de Arousa, e que remataron no cinceiro do cemiterio municipal nos anos 50, para tristeza dos seus familiares. E tamén hai foxas esquecidas, algunhas posiblemente de proporcións dantescas, como as dúas de Cedeira, onde se calcula que hai centos de republicanos, moitos deles asturianos, apresados ao tentar fuxir en barco do feixismo asasino.

A pesares de que aumentaron as voces e as iniciativas para a recuperación da memoria histórica, (hai que ver canto incomoda a palabra en certos medios políticos, instalados na lexitimidade que lles deu o esquecemento), e que hai unha maior conciencia e organización na sociedade galega, as pescudas sobre os desaparecidos seguen a ser lentas. Incluso co cambio de goberno na Xunta, que certamente provocou un cambio de actitude respecto ao problema, só houbo tres escavacións de foxas. No 2005 foron recuperados n’O Vicedo os corpos de Emilio Ríos Martínez, “O Cantador“, e José Fernández Rolle, “O Caramelo”, fusilados e enterrados en 1939 xunto á mesma cova na que estaban agachados por non querer ir á guerra. E nese mesmo ano 2005 en Portomarín, puido ser recuperado o corpo de Severino Rivas Barja, alcalde en Castro de Rei, secuestrado e asasinado por falanxistas xunto cun compañeiro a carón da capela de Cortapezas en 1936. A última exhumación tivo lugar o ano pasado n’As Pontes. Alí apareceron os restos de Manuel Ramos, tenente de alcalde dese mesmo Concello. Alguén pensou que este republicano de 67 anos era un perigo tan grande que en Agosto de 1936 foi asasinado xunto ao seu fillo. Leváronos ata o cementerio, e alí fixeron que a súa muller, de 59 anos, e o seu fillo máis novo cavaran a tumba, na que tamén eles acabaron dun tiro.

Neste mes que rematou, este Abril no que aquela República de homes bos celebraba o aniversario do seu nacemento e da súa derrota, foi noticia que os partidos minoritarios e o PSOE no goberno do Estado chegaron a un acordo para desbloquear a chamada “Lei de Memoria Histórica”, que dende o ano pasado se atopaba paralizada na súa tramitación pola oposición de todos os grupos agás o gobernante. Uns porque cren que é abrir feridas do pasado o feito de querer pechalas, e porque a día de hoxe consideran lexítima unha dictadura sanguinaria. Outros porque crían, con razón, que non tiña nada de reparador unha lei que equiparaba aos dous bandos (os defensores da democracia co feixismo golpista) e que non anulaba nin declaraba ilexítimas as execucións dictadas a milleiros polos tribunais de Franco, no maior xenocidio político que viviu a historia de Galicia e de España.

Co novo texto, que é de agardar que se aprobe, fica a porta aberta para novas escavacións que sirvan a todas estas familias rotas para atopar un descanso buscado durante máis de 70 anos. É a única xustiza posible, pois xustiza é a virtude que dá a cada un o que lle pertence. Mágoa que o Estado non asuma a investigación, nin interveña directamente, deixando a iniciativa ás asociacións de víctimas, ás que simplemente subvenciona. Tiña que ser o seu deber, porque é urxente que fillos octoxenarios poidan saber por fin onde están enterrados os seus pais. E porque xa vai tempo, tanto tempo, que o levantamento destes cadavres non é obra de xuíces, senón de arqueólogos.
Amigos de Xohan Carballeira, alcalde de Bueu
Asociación de Familiares e Amigos de Represaliados da II República
Ateneo Republicano de Galicia
Comentarios (2) - Categoría: Escavacións - Publicado o 01-05-2007 16:47
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal