Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Están tolos estes galos!.
Portada do libro de homenaxe a UderzoHai 48 anos, René Goscinny, un descendente de polacos inmigrantes en Francia, e Albert Uderzo, outro inmigrante de pais italianos, editor e director artístico, respectivamente, da recén fundada revista para mozos “Pilote”, decidiron crear un personaxe ambientado na Guerra das Galias de César. Goscinny quería un tipo astuto, non demasiado intelixente, feo, e baixiño, un antiheroe, en definitiva, que se enfrontase ás todopoderosas lexións de César. Uderzo apostou por un tipo grande e repoludo (non imos decir gordo, que hai xente susceptible). Os dous vellos amigos non discutiron: Astérix e Obélix acababan de nascer.

Aparecidos primeiro na revista, e despois en forma de álbum en 1961, convertíronse axiña nos personaxes máis coñecidos da historieta francesa. Orientado a un público novo, non exactamente infantil, as súas aventuras transpiraban parodia social dirixida ás xeracións que viviran na Francia ocupada. A cáustica versión dos alemáns en “Astérix e os godos”, ou o retrato do colaboracionismo en “O combate dos xefes”, son unha boa mostra disto. Ou mesmo esa ansia por presumir de ter estado na batalla de Gergovia, pero negar sequera a existencia de Alesia, o lugar da derrota definitiva de Vercingetorix, ao igual que aqueles avós da xeración da Gran Guerra que fachendeaban de ter loitado no Somme, pero esquecían a humillación da ocupación alemá.

O humor de Astérix foise facendo cada vez máis intelixente, cheo de dobres lecturas, e inzado de referencias anacrónicas e de caricaturas de personaxes contemporáneos que sorprendían ao lector avisado, ao tempo que reflectían o optimismo autocomplaciente dunha sociedade que xa se sacudira as pantasmas da guerra e nadaba nunha reverdecida opulencia. Ao ano seguinte da película de Mankiewicz, Astérix flirteaba con Cleopatra nunha superproducción que precisara para a súa realización 62 lápices de mina branda, 27 gomas de borrar e 67 litros de cervexa. En 1966, mentres se xogaba o Mundial de fútbol de Inglaterra, Astérix viaxaba á antiga Britannia, onde o xefe bretón era Churchill con bigote, e os Beatles eran bardos moi populares. No ano da olimpiada de México, Astérix gañaba (gracias á descalificación da equipa romana por dopin) os loureiros do trunfo na antiga Olimpia. As súas viaxes eran un percorrido polos tópicos máis manoseados de cada país: Impagable a visión dos españois coas súas procesións de druídas en Semana Santa, os seus guisos con demasiado aceite, e as súas estradas intransitables (que axiña serán excelentes). A esaxeración as veces era xustificada: oín a franceses asegurar que os queixos corsos son, efectivamente, explosivos.

Astérix usa o pasado como escenario para o humor do presente. Cunha lectura decimonónica da historia, os autores imaxinan galos portadores de menhires (sen que saiban con seguridade para qué sirven), que levan grandes mostachos coma os do monumento a Vercingetorix nas ruínas de Alesia, e que, sendo como son celtas, non poden vivir en mellor lugar que na bretemosa Armórica, a Bretaña na que Uderzo pasara a súa infancia. Pero tamén pouco a pouco os guións de Goscinny vanse facendo máis refinados, máis cheos de referencias clásicas, ás veces case culteranas. Hai todo un recital de fraseoloxía latina nas aventuras de Astérix, sobre todo as que pronuncia o pirata coxo do barco que, fatalmente, acaba sendo afundido en cada viaxe dos galos tolos.

Desa maneira, as aventuras de Astérix convírtense nunha formidable vía de acceso ao pasado clásico para os lectores máis novos. Xa son varias as xeracións no mundo que foron introducidas nos saberes dos romanos da man dos heroes galos, coas virtudes e os defectos que isto conleva. Defectos, porque non deixa de ser unha visión moi deformada, caricaturesca, e plagada de erros históricos máis ou menos intencionados. Pero virtudes ten a moreas: non hai case ningún aspecto do pasado latino que non poida ser ilustrado cunha viñeta de Astérix, e isto nun ámbito como o da docencia non pode ser máis que unha vantaxe, sempre e cando as lecturas non queden aí.

Dende a morte de Goscinny en 1977, Albert Uderzo seguiu deseñando as aventuras dos galos irreductibles, afrontando tamén él a escritura do guión. Para moitos é a decadencia da serie: os guións perden fondura e ese ventiño intelectual que lle daba o seu vello guionista, e fanse máis superficiais e infantís. Os personaxes son máis amables, menos sardónicos, máis maniqueos, menos matizados. Pero iso non fai decrecer o éxito. A pesares de que as novas andainas saen cada vez máis espaciadas, Astérix vendeu xa 350 millóns de exemplares no mundo, e foi traducido a máis de 100 idiomas. Había tamén (e digo ben: había) traduccións ao galego, saídas da pluma de Eduardo Blanco Amor. E incluso ao latín, o idioma dos coitados invasores.

Hoxe Astérix está de actualidade porque durante a celebración da Feira Internacional do Cómic (Ficomic) de Barcelona, ven de ser presentado un libro sobre o “anano tiñoso e o gordo brutal” (ao decir dos romanos), que non é máis que unha colección das versións particulares que fixeron sobre os nosos protagonistas máis de trinta deseñadores internacionais, mesturando os seus personaxes cos dous galos irreductibles. E como nestas datas tamén se celebraba o Día Internacional do Libro, non está de máis recomendar a lectura do máis clásico dos cómics, afección pública e confesa do autor destas liñas. Ademais, coincidindo co 80 aniversario de Albert Uderzo, o 25 de Abril, o libro é unha homenaxe e un regalo ao pai supervivinte de Astérix, que anuncia que as súas aventuras aínda non remataron. Parabéns!.
Páxina oficial de Astérix e Obélix
Comentarios (3) - Categoría: Publicacións - Publicado o 24-04-2007 20:33
# Ligazón permanente a este artigo
O Paleolítico galego sae da prehistoria.
Foto de familia dun grupo de heidelbergenses (foto CV Cervantes)
Ata hai datas moi recentes, os tempos máis remotos da Prehistoria de Galicia, o seu Paleolítico Inferior, a penas podían ser descritos máis que a partir de un ou dous xacementos relativamente investigados, e dunha pequena cantidade de coleccións de artefactos achados casualmente, sen contexto, recollidos por algúns eruditos e por afeccionados voluntariosos. Unhas poucas páxinas, e vagas referencias a xacementos paralelos doutras rexións peninsulares e europeas e iso era todo. A investigación prefería centrarse naqueles dous periodos prehistóricos que dende o século XIX centraban toda a atención: o megalitismo e os castros, os dous tan pondalianos, tan definidores da nosa ancestral idiosincrasia.

O xacemento estrela do Paleolítico Inferior en Galicia eran as Gándaras de Budiño, no Concello d'O Porriño. No amplo val que forma o río Louro no seu andar cara ao Miño, apareceran nos anos 60 certos útiles líticos que chamaran a atención dos especialistas. Acometéronse entón escavacións nas que se rescataron centos de ferramentas talladas en seixo e cuarcita, que correspondía ao tipo de industria coñecida como Achelense superior. Nada anormal, se non fora porque os xeólogos afirmaban que os estratos onde se atopaban as ferramentas eran da época do Peniglacial Superior da glaciación Würm, é dicir, hai uns 28.000 anos, (datas que foron ademais corroboradas polo C-14) e a industria do Achelense desenvolvérase en Europa como moi tarde, ata hai 90.000 anos. Moitos autores discutiron agriamente esta cruel contradicción: Non faltou quen afirmara que o aillamento coa Meseta (fonte de todo progreso) pola difícil orografía (o Padornelo non lle envexa nada ao Himalaia) facía que os protogalegos vivisen nunha illa de atraso cultural de máis ou menos 100.000 anos (e haberá quen hoxe se queixe de que non da chegado o AVE!). Outras intervencións na zona, nos anos 80 non lograron disipar o desconcerto. A principios dos anos 90, volveu a haber unha apresurada escavación, antes que as Gándaras foran sepultadas pola autovía a Portugal. Os seus resultados seica foron ambiguos e só se publicaron parcialmente.

Unha última interpretación deste xacemento feita por César Llana Rodríguez lograba colocar as industrias máis antigas de Budiño ao final da Glaciación de Riss (hai uns 150.000 anos), e desvinculaba as pezas que non cadraban coa data do seu contexto xeolóxico, definíndoas como deposicións secundarias e fóra de lugar. Sen máis gaña de discutir, cando menos, e despois de décadas de incertidume, este traballo parecía devolver ao Paleolítico galego ao rego da normalidade, e curaba moitas dores de cabeza. As Gándaras de Budiño son, agora sí, un paradigma do Paleolítico en Galicia, pero tamén de outras moitas eivas particulares da nosa arqueoloxía: paradigma de resultados desquiciantes e anormais (dá igual que nas escavacións participaran investigadores renombrados internacionalmente, Galicia is different), paradigma de nihilismo interpretativo (esa manida condición de finis terrae, maneira fina de dicir "o cú do mundo", que nos fai estar sempre oito chanzos máis abaixo na escada do progreso), paradigma de patrimonio perdido (a memoria foi atropellada polo asfalto), e paradigma de desinformación (alguén sabe ónde atopar unha síntese publicada de todos os traballos?).

Pero na escura, escurísima, noite dos tempos de Galicia, parece que está a abrir o día. No último ano, dúas áreas en Galicia están a ser investigadas, ao parecer, con rigor, profundidade e ata entusiasmo.

Unha delas é o Sur da Provincia de Pontevedra. No ano pasado, unha escavación dirixida por Rosa Vilar en Pontemaior (As Neves), deu pé á descuberta de útiles achelenses no seu propio contexto, algo ao que non se anda moi afeito. E o Instituto de Estudos Miñoranos, ao que a propia Rosa Vilar pertence, acometeu tamén a escavación de Chan de Cereixo, no Concello de Gondomar, patrocinada pola Fundación Barrié de la Maza, onde aparecera unha gran colección de bifaces e outras ferramentas que fixeron proclamar a este xacemento como “o máis antigo de Galicia”.

O outro lugar é a Terra de Lemos. Alí, unha equipa da Universidade de Santiago, en colaboración coa Rovira i Virgili de Tarragona, comandada por Ramón Fábregas, Xosé Pedro Rodríguez, Arturo de Lombera e Talía Lazuén, prospectaron o ano pasado a bisbarra, recollendo centos de artefactos encadrables no complexo Achelense (ou Modo 2, como se prefire hoxe na terminoloxía ao uso), no Pleistoceno Medio, na época en que os homo heidelberguensis poboaban Europa. Trátase dun amplo proxecto que se vai extender no tempo (durará varios anos) e no espazo (pénsase pescudar tamén nalgunha cova do Courel, susceptible de agachar restos fósiles). Os responsables contan ademais con ese pedigrí engadido da súa investigación previa en xacementos tan sonados como Atapuerca. A segunda campaña acaba de comenzar, o 12 deste mes primaveral, e pretende meter o dente en xacementos como As Lamas e Chao do Fabeiro.

En Gondomar, n'As Neves, en Monforte, estas investigacións veñen a encher un baleiro intolerable, pois o paleolítico galego, máis que unha paisaxe con algunhas lagoas, era un océano de incertezas no que asomaba aquí e alá algún illote. Por outra banda, contribúen a formar unha escola galega de paleolitistas, especie extremadamente rara no país, que será a base da investigación futura. E en terceiro lugar, devólvenlle a moitos a fe naquela arqueoloxía case esquecida que atendía máis aos intereses da investigación (e da formación) que aos do rescate. Moito prestan, estas pedriñas.
Páxina do Instituto de Estudos Miñoranos
Resultados das pescudas encol do Paleolítico monfortino.
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 20-04-2007 21:33
# Ligazón permanente a este artigo
En busca do tempo perdido (Catro anos do saco de Bagdad).
Tanque americano pasando pola porta dun pazo asirio (foto voltairenet.com)
"Era costume nos antigos Persas pasar cinco días en anarquía despois do pasamento do seu Rei, a fin de que a experiencia dos asasinatos, roubos e outras desgracias lles obrigase a ser máis fieis ao seu sucesor".

Non parece que haxa outra explicación que a deste ominoso fragmento do chamado “Manifesto dos Persas”, para entender o que aconteceu en Bagdad hai agora mesmo catro anos. Daquela, cautivo e desarmado de armas de destrucción masiva o exército de Sadam Hussein, comenzou no Iraque unha anarquía que, pola pasividade demostrada polas tropas invasoras, semellaba decretada ao igual que a dos antigos Reis de Reis. O mundo fitou abraiado nas súas televisións cómo centos de pillabáns arramblaban con canto de valor atopaban nos edificios oficiais, dende ordenadores ata saneamentos, e os arrastraban polas rúas en carriños improvisados. Era doado sacar conclusións: aquelas xentes oprimidas vingábanse da súa miseria saqueando os opulentos pazos do dictador e os centros de poder dun réxime terrorífico. Satisfeitos (e incívicos, o que tamén ten o seu punto propagandístico), os iraquíes danzaban arredor de improvisadas fogatas nas que ardían os papeis dunha odiada burocracia, mentres marines armados ata os dentes sorrían indolentes, sen máis. O traballo estaba feito.

Pero entre os edificios saqueados, axiña nos enteramos que estaba o Museu Arqueolóxico de Bagdad. Chegaron imaxes das súas salas baleiras, vitrinas escachadas, estatuas e obxectos esnaquizados. Alí estaban pezas senlleiras da historia da humanidade: o Vaso e a Dama de Uruk, a máscara de Sargón, as taboíñas do Enuma Elish, kudurrus, lamasus, selos, tesouros, arquivos enteiros de pazos, cidades, civilizacións… Non era o único: Outros museus, Mosul, Tikrit… foran bombardeados. E na terra onde se inventou a escritura, a Biblioteca Nacional Iraquí foi queimada por enteiro. Arderon un millón de libros, entre eles os primeiros exemplares de obras de Avicena, ou de Averroes, ou dos Contos das 1001 noites. Como ardeu a Biblioteca dos Coráns de Bagdad, ou a de Kirkuk, ou a da Universidade de Basora, ou a do Museu de Mosul… “Esas cousas pasan”, dixo Donald Rumsfeld, cando comparou o sucedido coas consecuencias dunha partida de fútbol, e declarou: “A xente libre posúe a liberdade para trabucarse e cometer crimes". Confundía, sen dúbida, liberdade con libertinaxe. Non leu a Kant.

A situación do Patrimonio iraquí non era entón tampouco demasiado boa. No ano 1991, cando a I Guerra do Golfo, foron saqueados parcial ou completamente os museus de Basora, Maysan, Kufa, Kirkuk, Qadisiya, Dohuk e Suleimainiya. Tamén desapareceron as súas bibliotecas, e foron asaltados e danados moitos monumentos e xacementos arqueolóxicos. Estas pezas foron colocadas no mercado internacional. Algunhas apareceron anos despois nas coleccións de museus occidentais como o Metropolitan, o British, ou o Museu dos Países da Biblia de Xerusalem. Co bloqueo imposto polos vencedores, e sobre todo nas zonas de exclusión ao Norde e o Sur, bandas organizadas de ladróns armados asaltaban os xacementos e os museus, incluso asasinando aos seus gardas. Cun mercado de antigüedades cada vez máis goloso, (o tráfico ilegal de antigüedades é o terceiro máis importante do mundo, despois do de drogas e o de armas), e cunha poboación cada vez máis miserable, a destrucción do Patrimonio convertíuse nunha industria.

Así que, nas vísperas da Guerra do Iraque, era ben previsible o que ía suceder. Os marines protexeron de xeito impecablemente eficiente o Ministerio do Petróleo, onde non se rompeu unha xanela, e deixaron á súa sorte unha inmensa parte da memoria da Humanidade. A “liberdade” decretada por Rumsfeld, incumplindo todos e cada un dos artigos da Convención de La Haya, non debía de ser de todo desinteresada: Mentres isto sucedía, un poderoso lobby de anticuarios formado en Outubro do 2002, o American Council for Cultural Policy, (ACCP) presionaba ao goberno americano para suavizar as leis de importación de antigüedades (Cultural Property Act), e facía consideracións sobre a necesidade de que o goberno iraquí resultante da invasión liberalizase a exportación dos seus tesouros artísticos cara as “xentes e institucións que máis os aprecian e que, polo tanto, hanos coidar mellor” (sic).

Nun primeiro momento, ante a falla de información contrastada, as cifras do saco foron esaxeradas. Moitas das pezas foran previamente resgardadas, (coma os tesouros de Nimrud, agachados nas criptas do Banco Nacional, tamén bombardeado). Houbo un lento pingue de obxectos reaparecidos. O director das coleccións orientais do British Museum, John Curtis, declarou entón que só desapareceran unhas 40 pezas, información que axiña os medios máis conservadores se encargaron de airear. Un ano despois da invasión, o mesmo Curtis informaba que 15000 obxectos foran roubados das vitrinas, dos que só se recuperaron 7000. Desapareceran ademais toda a colección de selos (5.800), e a de taboíñas cuneiformes. O tempo non mellorou as cousas. Andrew Burnnet, vicedirector do Museu Británico acaba de afirmar este mes, co gallo da exposición “Tesoros Asirios do British Museum” no Museu Arqueolóxico de Alacante (MARQ), que as 8000 pezas que faltan das vitrinas seguen sen aparecer.

É só unha mostra da situación do patrimonio iraquí. Na actualidade o Museu de Bagdad ten os accesos tapiados, e as coleccións que conserva foron trasladadas. Moitos dos museus iraquís están na mesma situación. Os gardas non cobran o seu soldo. Os investigadores rarean, non hai estudos de postgrao na universidade pois os profesores que non foron asasinados están no exilio. Fóra da “zona verde” non hai autoridade. Onde está o exército americano, a cousa non pinta mellor: As ruínas de Babilonia, a capital do mundo, son usadas como depósito militar, e o empedrado da antiga vía das procesións está esnaquizado polo paso dos vehículos. O balbordo destes e dos helicópteros causaron o derrubo do templo de Nabu, o de Ninmah e o pazo de Nabucodonosor II. O teatro helenístico é un aparcadoiro de blindados. Mirádeo en Google Earth (32º32'36"N – 44º25'20"E). E en Ur, a patria pequena de Abraham, (30º57'45"N –46º06'11"E) construíron unha base aérea, con dúas pistas de catro quilómetros, removendo milleiros de camións de terra, cubrindo 32000 m2 de hangares e arruinando o entorno do xacemento para sempre. No zigurat, os marines pintan grafitis, e levan os tixolos de souvenir. Poida que estean a destruír o que queda dunha civilización de hai 6000 anos, pero eles traen outra: na base construiron un Burguer King e un Pizza Hut.

En setembro, Donny George Youkhanna, presidente do Consello Estatal de Antigüedades e Patrimonio, antigo director do Museu Nacional de Bagdad e arqueólogo en Iraq durante tres décadas, anunciou a súa dimisión e o seu exilio en Siria, tras recibir ameazas de morte dirixidas á súa familia, pero tamén farto da inxerencia, a corrupción e a intransixencia dos novos gobernantes. O mesmo George Youkhanna ven de protagonizar coa SAFE (Saving Antiquities for Everyone) unha campaña contra a pillaxe da herdanza cultural da humanidade. Celebrouse os pasados días 10, 11 e 12 de Abril, con vixilias e candeas acesas, en cidades e vilas de todo o globo, coincidindo coas datas do expolio da memoria dos iraquies, que é o mesmo que a nosa, que a do mundo enteiro. Aquí mesmo acendo eu a miña candeíña.
Páxina da SAFE
Mira o vídeo da campaña de SAFE
Comentarios (2) - Categoría: Mundo - Publicado o 16-04-2007 00:09
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal