Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Cada cousa no seu sitio.
A Acrópole no seu esplendor, segundo a visión romántica de Leo von Klenze (1846)
Darío I, Rei de reis, rezaba cada día ao Sabio Señor: “Dame ocasión de vingarme dos atenienses”. Éstes axudaran aos rebeldes gregos da Xonia, que no 499 a.n.e. queimaran ata os alicerces a cidade de Sardis, a capital de Lidia, unha das máis ricas posesións do Imperio persa. Ormuz Ahura-Mazda, o Sabio Señor, escoitou os seus rezos. O seu fillo Xerxes, a pesares dos atrancos, reduciu Atenas a borralla no 480 a.n.e. Os refuxiados gregos contemplaron o incendio da Acrópole dende a illa de Salamina, antes de derrotar aos persas na batalla do mesmo nome. Aínda ardería Atenas outra vez, ao ano seguinte. A pesares destas victorias, os persas foron vencidos en Platea. Un fulano chamado Heródoto relataría estas guerras nas súas “Historias”, aínda que esquecendo oprobiosamente as desgrazas e dando excesivo lustre ás victorias, cun chauvinismo absolutamente obsceno. Convertiuse así no Pai da historia escrita polos vencedores.

Despois da guerra, os atenienses regresaron a unha cidade carbonizada, dispostos a reconstruíla e a non permitir outra vez a súa destrucción. Aliáronse coas outras poleis da Ática na Liga de Delos, cun argumento algo mafioso: protección a cambio de cartos. Logo, Pericles arramplou co tesouro e adicouno a financiar a reconstrucción da Acrópole cos máis fermosos edificios que os gregos construíran xamais. E de entre todos, o templo de Atenea Virxe, o Partenón. Como supervisor artístico, contaba con Fidias, que anos antes acadara sona por esculpir a Atenea Lemnia, unha fermosa imaxe de Atenea por encargo dos colonos que partían á illa de Lemnos. Fidias non escatimou en cartos, nin esforzo, nin talento. Labrou nos frontóns o nacemento de Atenea e a loita da deusa con Poseidón polo patrocinio da cidade. Nas metopas, un pouco máis abaixo, deuses e heroes enfróntanse con monstros e seres quiméricos: centauros, amazonas, xigantes, e escenas da guerra de Troia. E máis abaixo aínda, nun friso que rodea a cella, esculpiu en baixorelevo aos fervorosos atenienses dirixíndose ao templo a adorar á súa patroa: é a sonada procesión das panateneas. Na cella colocou a súa obra máis senlleira, a Atenea Crisoelefantina, unha colosal estadua de ouro e marfín, unha das marabillas do mundo antigo.

A Atenea Crisoelefantina non puido resistir moito tempo a cobiza dos sucesivos conquistadores de Atenas, pero o Partenón tivo algo máis de fortuna. Foi convertido en Igrexa polos talibáns cristiáns, e logo en mesquita polos turcos, sen perder demasiado o seu esplendor, ata que en 1687 os venecianos que asediaban Atenas, ao mando de Francesco Morossini, bombardearon a Acrópole a sabendas que os sitiados fixeran do Partenón o seu polvorín. Así ficou dende entón, todo esnaquizado.

Nesas, en 1799, un home chamado Thomas Bruce, Conde de Elgin e embaixador británico ante o Imperio da Sublime Porta, reuníu un equipo de artistas e escultores para facer copias e moldes das estatuas atenienses. Pero unha vez alí, cambiou de idea ¿Para qué contentarse con debuxos e copias de escaiola se podía levarse os orixinais? Sobornou a quen correspondía e obtivo un permiso para arramblar con todo o que quixera. Dende 1801 e ata 1817, Lord Elgin entregouse a unha voraz labor de saqueo, cargando un barco tras outro co froito do seu expolio. Non tivo moitos escrúpulos, algunhas metopas escacharon en anacos baixo o peso da maquinaria que empregou. Outras aserrounas para poder facilitar o seu transporte. “Tiven que portarme un pouco coma un bárbaro”, díxolle un colaborador a Elgin para explicarlle o seu traballo. Chegadas a Londres, (non sen que algún barco naufragara), permaneceron anos amoreadas sen coidado ao ar libre, expostas ao clima londinense coas súas chuvas e o seu smog. Finalmente, Elgin conseguiu facer fortuna vendendo ao Museu Británico as malpocadas estatuas en 1816. Non acabaron aí as súas penalidades, pois nos anos 30 sufriron unha “restauración” terrorífica, a base dun enérxico escobado con brus de púas de cobre. Desapareceu así o derradeiro resto do seu primitivo policromado, todo por dar lustre á brancura do mármore pentélico.

Os gregos contemplaron con mágoa o saqueo de Elgin. Nos muros de Atenas apareceron grafitis: Quod non fecerunt gothi, hoc fecerunt scoti, (o que non fixeron os godos, o fixeron os escoceses), poñían, emulando o célebre pasquínquod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini” de cando o Papa Urbano VIII Barberini fundiu os bronces do Panteón de Roma para que Bernini fixera o seu Baldaquino de San Pedro. Grecia aínda non obtivera a súa independencia, pero unha vez dona de si mesma, sacudidos do dominio turco, reclamaron unha e outra vez a devolución das súas estatuas. Tamén, todo hai que decilo, moitos ingleses. Lord Byron, que combatiu e morreu xunto aos independentistas gregos, choraba: Cegos están os ollos que non verquen bágoas mentres ven, ou, amada Grecia, os teus sagrados obxectos saqueados por profanas mans inglesas…

A resposta inglesa sempre foi negativa. De nada vale que unha boa parte da opinión pública británica se amose favorable á devolución do seu tesouro, ao igual que moitos dos seus políticos, que se esquecen das súas boas intencións en canto poden tomar esta decisión. O Museu Británico non ten intención de ceibar a súa presa, pois é o principal atractivo dos seus millóns de visitantes ao ano. Os argumentos son peregrinos: din que o obxecto do Museu é universal, e isto os lexitima para expoñer o mellor das culturas do mundo. Cando non, a súa resposta é raiana no desprezo: Grecia non ía coidar os mármores mellor ca eles. Fronte a isto, o goberno grego tentou todas as fórmulas de concordia, sen éxito. A máis facible: a cesión a Grecia das estatuas sen renunciar os británicos á propiedade, a cambio de préstamos temporais de pezas gregas ao British.

Un dos atrancos desta proposta, a existencia dun museo axeitado en Atenas para a exposición dos mármores de Elgin, acaba de solucionarse coa apertura do novo Museu da Acrópole, que foi noticia estes días polo espectacular traslado das estatuas orixinais que aínda restaban na Acrópole. Agora a pelota está no tellado británico. Ben estaría que desen dunha vez o seu brazo a torcer. Non pode ser que o maior museo de Gran Bretaña teña como principal atractivo un tesouro roubado, nin que as obras máis senlleiras dos artistas da Grecia clásica, aquelas coas que os antigos atenienses berraron ao mundo a súa independencia, o seu poder e o seu xenio, non poidan admirarse baixo a luz que as mirou nacer.
Páxina web con todo sobre os mármores de Elgin
Comentarios (8) - Categoría: Mundo - Publicado o 23-10-2007 13:08
# Ligazón permanente a este artigo
A vida útil dun arqueólogo
retrato autografo de Gordon Childe (foto da Biblioteca Nacional de Australia)“Atopamos certos tipos de vestixios, recipientes, ferramentas, adobios, sepulcros, formas de vivendas, que aparecen xuntos constantemente. Chamaremos “grupo cultural” ou simplemente “cultura” a ese conxunto de rasgos asociados con regularidade. Supoñemos que ese complexo é a expresión material do que hoxe denominaríamos un “pobo”.

Esta definición de Cultura, en termos arqueolóxicos, e que todos os arqueólogos mamamos na facultade, débese a Vere Gordon Childe, arqueólogo e antropólogo australiano, nado en Monte Victoria (Nova Gales do Sur), e finado en Govetts Leap (tamén Nova Gales) en 1957. Non é unha definición orixinal, Childe non fixo máis que formular unha noción coa que, implicitamente, os arqueólogos levaban traballando moito tempo. Pero amosa ben as claras algunhas das características do seu pensamento. En primeiro lugar, porque dá preeminencia, como bo marxista, á cultura material, aos artefactos, a tecnoloxía, como elementos definidores dunha cultura. En segundo lugar, (aínda que hoxe poidamos cuestionar unha relación tan directa entre “cultura (material)” e o pobo autor da mesma), esta suposición amosa a inferencia, tan valiosa na obra de Childe, de que duns restos materiais é posible ir alén, que é lícito tentar caracterizar un complexo cultural completo, as súas estruturas familiares, sociais, as ideoloxías as crenzas, a partir dos restos materiais. En terceiro lugar, porque a pesares desta valentía ao arrostrar o descoñecido, Childe só supón. Amósase sempre consciente do esbaradizo que é o terreo das hipóteses. E esta humildade confírelle ás súas suposicións o valor da honradez.

Gordon Childe naceu en 1892 no seo dunha familia londinense emigrada a Australia. O seu pai, reverendo anglicano, educouno nunha estricta moralidade victoriana da que renegou cedo. O seu expediente académico, impecable, permitiulle viaxar a Londres para completar os seus estudos, cando Europa se mergullaba no inferno da Grande Guerra. Isto o convertiu nun relativista, naquela época na que as bombas non só arruinaban os países, senón as ideoloxías. Volveu a Australia en 1917 para evitar o seu reclutamento, non por medo, senón por un pacifismo militante. Alí Childe integrouse na Unión australiana de Control Democrático, e dende alí loitou contra o alistamento e contra o recorte de liberdades imposto polo goberno australiano, nefasto efecto colateral de todos os reximes que se involucran nunha guerra estúpida. Evidentemente, pagounas: como activista sospeitoso, mantívoselle baixo vixianza, e en 1918 foi expulsado da Universidade de Sydney: a súa militancia facía del un individuo “indesexable”.

Despois da Guerra, en 1927 e tras vicisitudes varias, Gordon Childe acabou de profesor de arqueoloxía na Universidade de Edimburgo ata que no ano 1946 foi nomeado director do Instituto de Arqueoloxía da Universidade de Londres, unha das instituciós arqueolóxicas máis prestixiosas do mundo. Dende a Universidade, Childe acometeu traballos de campo, como a escavación de Skara Brae, un espectacularmente ben conservado xacemento neolítico de Escocia. Pero non foi como escavador que Gordon Childe destacou. O seu labor máis meritorio, e o que lle deu a súa sona e renome, son os seus traballos de síntese. Childe logrou dar á arqueoloxía o sentido narrativo do que carecía naquelas obras áridas dos seus coetáneos, taxonomías cos seus listados interminables de artefactos enferruxados, esnaquizados, descoloridos... Sen ser un especialista nunha área ou rexión concreta, Childe abordou o tema da orixe da civilización e do seu cambio e evolución en numerosas obras rezumantes de materialismo histórico (marxismo para os amigos) e de pulcritude interpretativa. O marxismo tamén contaxiou a súa linguaxe: acuñou termos coma “Revolución Neolítica” e “Revolución Urbana” que aínda hoxe usamos como expresión dos profundos cambios vividos no Mundo Antigo coa aparición da agricultura. Cambios que, para el, foron determinados polo entorno ambiental e a tecnoloxía.

Con posterioridade á súa morte, a obra de Childe sufriu golpes severos. Tivo mala sorte niso: A invención da datación radiocarbónica por W. F. Libby colleuno tarde, e a aplicación deste método de datación absoluta correxiu moitas das conxeturas cronolóxicas que Childe tecera en décadas de traballo. Tamén pasou de moda o seu marxismo: A guerra fría e o stalinismo contribuiron ao descreto dunha filosofía que non merecía tales usos. Pero iso non desmerece o tamaño monumental da súa obra e da súa influenza. Childe foi un enorme divulgador e un intérprete imaxinativo, quizais a persoa que, na súa época, máis se aplicou por atopar as verdadeiras causas da evolución cultural, e de elaborar marcos interpretativos impecablemente coherentes. Por iso aínda podemos seguir lendo a maioría das súas obras sen que perdesen case nada da súa primitiva frescura.

En 1957, Childe, de regreso en Australia, fixo unha viaxe a Govetts Leap, nas Montañas Azuis, perto de Sydney. Un mal paso fíxolle cair dende o alto dun barranco e deixou de existir. A investigación declinouse pola hipótese dun accidente, outros pensan que Childe decidiu non prolongar máis a súa vida. Cecais fora consciente de que o edifico argumental que construira ao longo de toda a súa vida estaba a piques de derrubarse arrolado polos novos tempos. Ou cecais non aturase convertirse nun xubilado pensionista, el, que era un home que tiña un elevado sentido utilitario da existencia. Con seguridade, desa vez, trabucárase. Foi un 19 de Outubro de 1957, hai exactamente 50 anos.
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 19-10-2007 15:34
# Ligazón permanente a este artigo
A vella Via Nova
Mapa de estradas romanas de Galicia, na reconstrucción da Tabula Peutingeriana feita por K.Miller.
Os alicerces dos grandes imperios son as estradas. Polos camiños chegan aos lugares máis agachados as cousas, as ideas, as novas e as ordes dun poder distante. Permiten o tránsito seguro das persoas e o tráfico das mercadorías nos tempos de paz, e tamén a marcha dos exércitos cara á guerra. Transforman a paisaxe e as xentes por onde pasan, dilúen os límites e as fronteiras e unen aos pobos que a natureza separa. Cando un camiño cruza ríos e vales, sube aos montes, ou cruza pantanos e brañas, convírtense nun símbolo do poder que é capaz de impoñerse deste xeito aos atrancos da natureza.

Así que alí onde os romanos chegaron, o primeiro que fixeron foi construír estradas. Todo o Imperio, dende Galicia ata Armenia, e dende os bosques de Xermania ata as areas do Sahara, foi sulcado por unha rede inmensa de arterias e veas empedradas que comunicaban o corazón da besta, Roma, cos máis recónditos confíns dos seus dominios. Coñecemos relativamente ben estes camiños. Moitos aínda están en uso convertidos en estradas modernas, que seguen o mesmo trazado, e cruzan os ríos polas mesmas pontes que os romanos ergueron. Outras veces intuimolos só polos miliarios, fitos de pedra onde se indicaban as distancias ás cidades e capitais máis próximas. Dalgunhas só queda a pegada en vellos documentos.

O máis sonado destes documentos é o chamado “Itinerario Antonino”, unha especie de guía de estradas onde aparecían numeradas as principais rutas, as cidades que comunicaban e os lugares aptos para facer parada, as mansiones, onde a modo de estación de servizo, os viaxeiros e as súas bestas poderían reparar forzas. O itinerario é unha radiografía das comunicacións do Imperio a finais do século III, época na que foi redactado, e é un documento importantísimo porque grazas a el coñecemos o nome de vilas e cidades das que non conservamos nin o recordo. Tampouco hai que enganarse, non recolle, nin moito menos, todas as que había. A guía servíu ao emperador M. Aurelio Antonino “Caracalla” na súa viaxe dende Italia a Exipto por Grecia, de aí o nome, e probablemente recolle rutas seguidas polos emperadores nas súas viaxes, así como por recadadores de impostos para cobrar a annona, o tributo en especies. Poida que cada mansio non fose máis que a cabeceira dunha comarca de tributantes.

Das 34 estradas descritas na Península Ibérica, tres comunicaban as tres capitais da Gallaecia: Bracara, Lucus e Asturica. A Vía XIX unía Braga con Lugo a través de Ponte de Lima, Tui, Caldas de Reis e Iria Flavia. A Vía XX, chamada “per loca maritima”, separábase da anterior en Caldas para ir pola costa, por terras do Xallas e Bergantiños ata Brigantium, e de alí pasando por Lugo a Astorga. A Vía XVIII, chamada “Via Nova”, unía Braga con Astorga, por Bande, Petín e Cacabelos.

No seu tempo a Vía Nova foi un gran alarde técnico: O trazado escollido non podería ser máis óptimo, os enxeñeiros romanos escolleron a ruta máis directa e rápida, a Portela de Home, que como unha coitelada fende o corazón da Serra do Xurés, unha perfecta liña recta dende Braga ata o Val do Limia. Logo, dobrando cara ó Leste, o camiño penetraba nas Serras Orientais aproveitando o val do Sil para penetrar nas Serras Orientais cruzándoas por Valdeorras ata o Bierzo. Cando un río impedía o paso, gañaban a outra beira con pontes prodixiosas, como a que cruza o río Bibei, co seu arco central de pedra voando máis de 18 metros dun pé a outro.

A Vía Nova hai moito que deixou de selo. Unhas partes seguen en uso, agora cubertas de chapapote. Outras foron alteradas polos séculos, e sobreviven como pistas forestais ou camiños pecuarios. Outras simplemente desapareceron baixo as construccións modernas, as terras de labor, ou o esquecemento. Pero hai quen pensa que a Vía Nova é un recurso patrimonial que convén preservar e que pode ser explotado turisticamente. No interior ourensán, tan arredado das zonas turísticas tradicionais de praia e furancho, o patrimonio histórico, ben xestionado e presentado, é o prato de mellor gusto que se lle pode ofrecer ao visitante. Ten ademais a ventaxa do seu carácter transfronteirizo, polo que pode traer visitantes da outra banda da raia, ademais deses investimentos tan codiciados das moitas administracións implicadas. Constituíuse a tal fin unha fundación, (a Fund. Aquae Querquennae-Via Nova), na que participan varias institucións públicas e privadas de Galicia e Portugal, e froito disto erguéronse varios “centros de interpretación” (entidades de difícil definición, a cabalo entre un museu que non é, e unha expendeduría de folletos turísticos), un deles en Bande, onde enlaza a información da Vía coa das escavacións do Campamento romano de Aquis Querquennis.

Parecería que con esa consciencia da importancia da Vía Nova, ésta sería un obxecto mimado polas administracións, e que o seu trazado estaría ben estudado, coñecido, sinalizado, restaurado e protexido. Pois non. Hai unhas semanas un arqueólogo denunciou a desaparición dun dos tramos, ao seu xuízo, mellor conservados da vía ao seu paso por Bande. Uns veciños contrataron unha escavadora que achandou aquela senda milenaria ata deixala irrecoñecible. Para máis estupor, a obra era absolutamente innecesaria, pois paralela á vía hai unha pista forestal e unha estrada asfaltada.

No mes de Xullo delebrouse no Mosteiro de Xagoaza, en Valdeorras, un dos moito simposios que teñen como obxecto de debate a Vía Nova. Alí os expertos reunidos advertiron do perigo que corre este vestixio do pasado sen unha axeitada posta en valor. “Se non se pon couto, as máquinas acabarán con ela”, dicía Rodríguez Colmenero. Mírase que a advertencia chegou tarde, se chegou. O alcalde de Bande (PP), autorizador da obra, di que o da escavadora pasou por non estar a pista sinalizada, cousa que, según el, corresponde á Xunta. Acto seguido vota en contra dunha proposta para solicitar á Xunta a declaración de BIC para a Vía e o campamento romano de Aquis Querquennis. Mentres, a súa señora esposa, antiga alcaldesa e agora deputada (PP tamén), pediu no Parlamento 6 millóns de euros para a recuperación da Vía Nova, ademais dunha proposta (que a Xunta xa fixera no 2004) para que a UNESCO a declare Patrimonio da Humanidade. BIC non, pero Patrimonio da Humanidade si, e sen saír da mesma casa.

Hai xente que hai tempo extraviou o camiño.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 09-10-2007 23:18
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal