Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Vista da arqueoloxía galega con paisaxe de fondo.
Idolos e puñais na Laxe das Ferraduras, Fentáns, CotobadeDurante o último ano, nunha sonada revista dixital de arqueoloxía alumeada pola Universidade Complutense (Arqueoweb), véñense enfrontando de xeito agrio dúas maneiras ben diferentes de concebir a arqueoloxía en Galicia nos últimos tempos.

Supoño que a día de hoxe, para calquera lector metido en materia ou coñecedor dos aires que se respiraban na arqueoloxía galega na era Fraga, resulta ocioso presentar ós contrincantes. Pero o profano precisa unha aclaración, a risco de ser inexacta. Simplificando, uns deles son os defensores do método, doutrina ou paradigma denominado “Arqueoloxía da Paisaxe”, escola que podemos definir no aspecto teórico, por considerar a paisaxe como “obxectificación das prácticas sociais, tanto de carácter material como imaxinarias”, é dicir, traducido pedestremente a unha linguaxe plebea, que a paisaxe é un producto da historia, (cousa nada novidosa dende os tempos de Vidal de la Blache). No aspecto práctico, os arqueólogos da paisaxe distínguense polo seu gregarismo arredor do profesor Felipe Criado, pola súa adicación exclusiva durante anos ó seguimento arqueolóxico de grandes obras públicas, e por un desequilibrio notable na dotación de medios, (favorable, claro está), con respecto a outros grupos de investigación de diferentes institucións educativas ou científicas.

O outro bando pódese denominar, en sentido amplo, “o resto dos arqueólogos”, aínda que non estén todos. As súas características, por tratarse dun grupo sumamente heteroxéneo, e ao contrario nada gregario, son difíciles de sistematizar. Hai dentro del mentes sobranceiras, grandes figuras da investigación galega do último cuarto de século, e tamén xente mediocre. A algúns sepáraos da antedita Arqueoloxía da Paisaxe unha diferencia de teoría e de método xustificada. A outros a enemistade persoal máis ou menos cultivada. Ou ambas cousas. Todos lamentan, iso sí, o estado catatónico da arqueoloxía galega durante o goberno dinosaurio, cando as escavacións sistemáticas desapareceron case por completo, sustituídas por unha “arqueoloxía de xestión” da que os de Criado souberon tirar proveito e fortuna.

A polémica de Arqueoweb, a conto da diferente interpretación de certos datos cronolóxicos sobre a arte rupestre galega, exemplifica ata qué punto está enquistado este conflicto. Por non repetir, remitome ós artigos. O arqueólogo galego metido no allo entenderá os posibles argumentos e disfrutará enormemente das pullas enxeñosas e as lanzadas dialécticas que ós do seu bando espeta ós outros. Pero o problema que eu atopo é que, tratándose dun medio foráneo, (repito, unha revista da UCM con lectores alleos a estes riferafes) a impresión que pode tirar un lector non avisado é pouco máis ou menos esta:

1º- Despois de décadas de investigación, os arqueólogos galegos non deron chegado a un acordo razoable sobre a arte rupestre galaica en ningún dos seus aspectos: nin sobre a súa cronoloxía, nin a súa adscripción cultural, a técnica con que foron realizados, a súa función, a temática que representan e o seu significado; nin a súa clasificación, nin a terminoloxía a empregar, nin sequera no nome a darlle ao estilo de todos os gravados. Posiblemente tampouco estean dacordo en que sexan arte, nin galega, pode que nin rupestre.

2º- O lector estará informado, iso sí, que Manuel Santos é doutor en filosofía, pero de prehistoria non ten nin idea, e moito menos de historia da arte. Ademais lé pouco e non lle gusta patear o monte. O señor Costas Goberna, pola súa banda, é aficionado a expoñer a súa sabedoría en medios parapsicoloxicos e ufolóxicos (o cal non é de extrañar dado o difícil que é atopar vida intelixente neste planeta). O señor Peña Santos, o maior publicador de calcos de petroglifos ata hoxe, non sabe facer calcos. Tamén ten alerxia ós celtas e cecais a outras marcas de tabaco, e esquécese das cousas que publica. O señor Parcero… fai falla seguir? Basicamente, e cinguíndonos ós currículos destes investigadores (aireado pola parte contraria), non é de extrañar que haxa tan poucas conclusións cando a disciplina arqueolóxica está en mans dun fato de incompetentes.

Visto o panorama que dende a distancia amosa a arqueoloxía galega, move a calquera cousa menos ó respeto.

Querería que esta bitácora fose lida por todos, así que líbreme Bandua de dar aquí o meu punto de vista sobre a cuestión, non sexa que perda a miña magra grei de lectores. Os que me coñecen persoalmente saben o que penso. Pero aínda así permítome dar un consello: Non se debe escapar do debate. Pódese criticar, incluso censurar (si, censurar) un traballo con todos os argumentos científicos ao alcance. Pero cando teñamos a arqueoloxía galega (da paisaxe ou non) de fondo, por favor, non perdamos as formas.
Comentarios (11) - Categoría: Publicacións - Publicado o 28-01-2007 00:56
# Ligazón permanente a este artigo
A distancia entre dous miliarios.
Miliario de maximino II, exposto en Santo Domingo, e réplica do miliario de Hadriano, xunto ó Burgo
Imos contar unha vella historia de arqueólogos. Unha historia de hai case 20 anos, cando a arqueoloxía e as obras públicas a penas comenzaban a ir collidas da man en Galicia. Para un profano pode ser unha historia aburrida, pero para os arqueólogos é unha historia de medo, e por máis que a escoitamos nas frías e longas noites de inverno, non deixamos de sentir cada vez o xeo do arrepío pola espiña do lombo.

Corría o ano 1988, e o chamado daquela MOPU ía acometer unhas obras de reforma na chamada avenida de Beiramar, xusto a carón da Ponte do Burgo, en Pontevedra. Como esta era a ponte máis vella de Ponte-vetera, era máis que probable a existencia de restos antigos soterrados que merecían ser mirados cos ollos dun arqueólogo. Así, acometeuse unha escavación dirixida por Antonio de la Peña, conservador do Museu de Pontevedra. Fura que fura, descubren os alicerces da ponte e, marabilla!, asomando entre a lama, a cabeza dun miliario con letras que falaban latín. Marabilla, si, porque os restos romanos en Pontevedra rarean como a palabra nación nos estatutos.

Pero antes de cumplir un mes de traballos, o MOPU retira todo o seu persoal, e a escavación suspéndese, ante o pasmo do seu director, seica para “valorar o realizado e as accións inmediatas”. Os encargados desta “valoración” son o Delegado Provincial de Cultura, o Director do Museu (?), un arquitecto (?) o xefe de estradas do MOPU (!), o Alcalde(!?!) e o Gobernador Civil (¡?!?). Sen ningún arqueólogo na sala (?!?!?!?) deciden que o aparecido “supera o previsto”, e que se se sigue a escavación, ha de ser “ralentizada” (sic). Nunca se reanudará. Despois de tres meses paralizada, coincidindo coa ausencia do arqueólogo da cidade, a mesmísima Dirección Xeral de Patrimonio manda unha grúa que arrinca de raíz o miliario, lembranza do emperador Hadriano, sen escavar. Despois botan terra, tapan todo, e para casa. Non só ficou frustrada a primeira oportunidade de estudar un nivel romano na cidade, senón que éste foi estragado e expoliado polo organismo encargado de velar pola súa integridade.

Despois da historia de medo, agora ven un conto de fadas.

Dezaoito anos despois, en outubro do 2006, exactamente no mesmo lugar, o Concello de Pontevedra acomete a reforma da Praza de García Escudero e a cabeceira da Ponte do Burgo, dentro dun plan ambicioso co que se remata de recuperar o Camiño Portugués pola cidade e que pretende restaurar o aspecto que a vella ponte tiña no século XVII. Esta vez, dise, a intervención arqueolóxica, dirixida por Xurxo Constela, é “prioritaria”, pois de antemán pénsase acometer as obras en función dos posibles achados para integralos no espazo urbán. E fura que fura, outra vez, marabilla! Aparece outro miliario. Esta vez non está no seu contexto, in situ, senón que é unha pedra máis dun recheo sen interés, pero aínda así, chama a atención de todo o mundo.

O monolito, un fito do emperador Maximino II, é coidadosamente escavado. O seu levantamento, ó contrario do seu antecesor, é seguido con interese por unha morea de cidadáns. Con mimo, é limpado e restaurado. Dous meses despois do seu rescate da terra, é o centro dunha exposición monográfica nas Ruinas de Santo Domingo. Pódese visitar ata finais de Xaneiro. Paneis e un coidado folleto explican a súa historia e a da cidade, incluso en Braille, para que ata os cegos poidan contemplalo. Á inauguración acude o conservador do Museu, Antonio de la Peña, quen declara “por fin se están a facer as cousas ben”.

I é que, ademais, as escavacións no Burgo aínda non remataron. Non foron clausuradas nin tapadas, senón que seguirán o tempo que faga falta. Dende o Concello afírmase que se nalgún caso está xustificado que unha obra dure maís do previsto é este, e que “non se vai reparar nin en gastos nin en tempo para que os arqueólogos fagan o seu traballo”.

Os miliarios eran pedrafitas que de treito en treito marcaban as distancias nas estradas romanas. Qué cambiou en todos estes anos, para que haxa tanta distancia entre un miliario e outro?. Pois que en Pontevedra, a cidadanía, e por extensión a súa clase política, é cada vez máis consciente que un dos principais activos da cidade é o inmenso legado histórico que acumula e que ofrece, a manchea, a todos os que se achegan ás suas pedriñas. Pontevedra, sen tempo non era.
"Miliarios e outras inscripcións viarias romanas do NO hispánico" (libro na rede)
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 19-01-2007 13:26
# Ligazón permanente a este artigo
O tarro das esencias localistas. (Historia dun ungüentario).
O unguentario da discordia (foto Faro de Vigo)No século VI, poida que no VII, arribaba ao Areal de Vigo un barco procedente de Oriente. Entre o seu cargamento, ou posiblemente entre a equipaxe dalgún viaxeiro, había un obxecto curioso: unha pequena garrafiña de cerámica fina, con forma de fuso, decorado con pintura vermella no bico, e cun pequeño selo na súa base en forma de áncora. Por accidente ou por despiste, a garrafiña rematou perdida na area da praia.

Podemos seguir imaxinando a historia desde obxecto, aínda que nos trabuquemos, sen medo. Quen podería ser o seu propietario? Trátase dunha garrafiña oriental, bizantina. Usábanse para levar aceites perfumados ou ungüentos. Aceites valiosos, posto que é un frasco pequeño, a penas 10 centímetros. Os aceites de freír e de alumear virían en ánforas de tamaño máis xeneroso. Qué clase de aceite pode ser tan valioso? Poida que un perfume, pero o selo coa áncora é un símbolo cristiá que como é sabido representa a esperanza. Podería ser un aceite bendecido. Quizais santos óleos procedentes de calquera santuario importante de Oriente, ou quizais mesmo dos Santos Lugares de Palestina. Un souvenir de Terra Santa, traído por un pelegrín, un monxe, un sacerdote. Quén sabe?

Catorce séculos despois, no ano 2000, os arqueólogos que sondeaban as areas que a construcción do túnel de beiramar ía levar por diante no Areal de Vigo, atoparon o ungüentario entre unha morea de restos diversos, descontextualizados, anacos de ánforas de moitos séculos, rotas, mesturadas, arrastradas e enterradas polas ondas na praia. Sendo un achado senlleiro, non tivo demasiada repercusión mediática, ata que a alguén da Consellería de Cultura imaxinou a historia do ungüentario que acabamos de contar, ou algunha semellante, e decidiu que ilustraría moi ben as primeiras pelegrinacións a Terra Santa dende Galicia no Museo das Pelegrinacións de Compostela.

O ungüentario estivo exposto en Vigo un tempiño, no 2004, formando parte dunha exposición no Museu do Mar de Alcabre, un dos museus máis baleiros do mundo. Pero cando foi ubicada na súa vitrina compostelá, xa chamara a atención dalgúns vigueses aficionados ás cousas vellas. Qué fai esta peza tan viguesa en Compostela? O caso é que a peza case nin desembarca en Vigo, varada na praia como un soldado aliado en Omaha, pero a maquinaria do localismo comenzou a andar. Juan Manuel López-Chaves, presidente daquela da Asociación Amigos dos Pazos presentou unha instancia na Consellería pedindo a “devolución” da peza, e igual facía o Concello.

Pasa o tempo que todo o muda. Cambia o signo político da Xunta, e Ignacio López-Chaves (qué coincidencia de apelidos!), Concelleiro de Cultura de Vigo (PP) non se esquece do ungüentario. O Faro de Vigo publica o 9 de Abril do 2006 un hiperbólico artigo dando conta do achado do ungüentario (moi luxoso ungüentario) do século III (sic) con cinco anos de retraso. E polo mesmo tempo, a flamante nova Presidente da Asociación Amigos dos Pazos inicia a súa particular campaña de petición de devolución do artefacto.

O Concello presentara no seu día, ao parecer, recurso de alzada ante a decisión da Xunta de exponer a cerámica en Compostela, que foi desestimado, e logo un recurso contencioso-administrativo sen que tivese demasiada (por non dicir ninguna) trascendencia mediática. Pero agora xa había un incendio prendido e só había que soplar.

En Xuño, os Amigos dos Pazos inician unha campaña de recollida de sinaturas, co lema “El ungüentario es de Vigo” (sic). Queren que vaia á exposición do Museo Quiñones de León, en Castrelos. A eles se van a sumar inmediatamente outros colectivos veciñais, como a Federación Veciñal Eduardo Chao. Asemade, o responsable de Cultura da federación, Xosé Couñago, aproveita para denunciar na prensa o estado lamentable do Museo de Castrelos, daquela en obras.

O Concelleiro deféndese, haberá sitio no Museo para exponer o ungüentario e o que faga falta. O pleno municipal aproba o 27 de Xullo que o Concello lle pida a Xunta o cacharro (se non o fixera xa). Hai só 800 sinaturas recollidas, pero en setembro Vigo énchese de cartaces reclamando o viguismo do trebello. En Outubro despois de meses de obras, reábrese a sala de arqueoloxía do Quiñones, e nun lugar ben destacado colócase a fotografía do ausente ungüentario como “medida provisional”. As sinaturas medran, recóllense dende o Club Náutico ata a Biblioteca Central. Ninguén quere parecer menos vigués que os demais e os ex-alcaldes Príncipe, Manuel Pérez e Castrillo estampan sorrintes a súa rúbrica

Pero en Novembro... a desilusión. O Tribunal Superior de Xustiza de Galiza (TSXG) falla que a competencia sobre a ubicación do ungüentario é da Xunta, como é sabido, e rexeita a demanda do Concello. De nada valen as máis de 3000 sinaturas, as razóns de peso, a convicción moral, a unidade social conseguida arredor do sempre maltratado patrimonio arqueolóxico... aínda que este patrimonio estívese personificado nun obxecto tan raquítico. O Concello láiase. Os Amigos dos Pazos non se rinden.

Sen ánimo de polemizar, o criterio máis obxectivo para enfocar o asunto é o museográfico, pero as razóns para expoñer o ungüentario nun museu ou outro son igualmente válidas. O valor dun obxecto arqueolóxico nunha exposición radica no seu poder evocador. Mirando o ungüentario podemos imaxinar as andanzas de Exeria, a freira que no século IV recorreu o camiño entre Galicia e Terra Santa, ou tamén crer que a sociedade viguesa de hai 1400 anos xa era sofisticada dabondo como para que industriais que vendían magas de peixe podre puideran mercar perfumes de importación. Nos dous Museus a peza ten un sentido. Todos os demais criterios aparte do museográfico están contaminados de subxectividade, de demagoxia e incluso de mala fe. De igual xeito que un ungüentario vigués ilustra unha peregrinación en Santiago, un machado de bronce de Mondoñedo ilustra a Idade do Bronce en Vigo. Se a Xunta ten a potestade de decidir onde expoñer o patrimonio de todos é polo acordo xeral de querer que fose así. O ungüentario non é de Vigo, é de todos. O Museu das Peregrinacións non é de Compostela, é de todos. A ver se un día aprendemos a ser galegos, estes de Vigo. Estanse a volver moi coruñeses.
Comentarios (11) - Categoría: Pezas - Publicado o 17-01-2007 12:05
# Ligazón permanente a este artigo
Crónica do círculo lítico da Mourela, nAs Pontes. Un ano e medio na milla verde.
Fotografia de Hugo Arias, La VozA Mourela era un círculo de pedras megalítico, un cromlech, un resto arqueolóxico inusual en Galicia provinte de tempos remotos. Un dos principais pioneiros da arqueoloxía en Galicia, Federico Maciñeira, deixou constancia deste xacemento, nunha época na que a nosa arqueoloxía abría ós ollos a un novo século, cargada, para o bo e para o malo, dos lastres do romanticismo decimonónico, pero coa arela de entrar no selecto ámbito da ciencia. Mais deseguida caeu no esquecemento. Na arqueoloxía nihilista que aprendiamos na facultade compostelana dicíasenos que os círculos líticos non eran coñecidos no noso país, se acaso por “referencias incertas e de dubidoso encadre cronolóxico e cultural” (Rodríguez Casal dixit, pero non era o único). As referencias dubidosas eran as de Maciñeira, entre outros, e a Mourela, un dos exemplos. A Mourela desaparecera, a penas ficaba nada… ou case.

No verán do 2005, o Laboratorio de Investigacións Arqueolóxicas, (LIA) co pulo do Concello d’As Pontes, iniciou a busca dos restos do círculo lítico da Mourela, con éxito. Entre torretas de alta tensión e un polígono industrial, nunha paisaxe rural moi distinta a que Maciñeira coñeceu, apareceron os restos soterrados daquel enigmático monumento.

A escavación descubríu entón un espazo de 1400 m2, no que había foxas, restos materiais, ferramentas de cuarcita, e bancais de pedra que conformaban unha estructura que chegaba ós 35 metros de diámetro. Na mesma zona existen alomenos dous círculos líticos e cinco túmulos, que se calcula foron construídos entre o 3000 e o 2000 a.C. Moitas das pedras hoxe desaparecidas, deixaron a súa pegada no antigo chan, dando constancia da estructura do monumento.

Pero a nova non era boa para todos. Os antigos megaliteiros fixeron o seu círculo xusto no medio e medio do que, 5000 anos despois, ía ser a autovía AG-64 entre O Ferrol e Vilalba. Cando o 17 de Outubro foron suspendidas as escavacións, comenzou unha longa agonía. Ante a importancia dos restos, a Consellería lanzou, coma sempre sen nada que xustifique esta actuación sobre outras, a posibilidade de trasladalos a outro lugar. Trasladar a autovía, resultaba, seica, máis lóxico, pero moito máis caro. E meses, anos de retraso.

Así as cousas, a finais de Novembro do 2005 colocouse a segunda pedra da autovía (a primeira fora colocada antes das eleccións autonómicas, seis meses atrás), sen saber qué facer coa escavación. O tramo da autovía As Pontes-Cabreiros, de 8’6 quilómetros, custaba 39’2 millós de euros, e as empresas (Viviendas y Ferramentos e Puentes y Calzadas), comprometéranse a entregalo en 18 meses. Pero as pedras seguían aí no medio. Para liar máis as cousas, a responsabilidade das obras correspondían á Consellería de Política Trerritorial, e a decisión sobre o xacemento á Consellería de Cultura, ambas comandadas por forzas de distinto signo. E non acaba aí o conto, pois inxentes cantidades de cartos procedentes dos tetos europeos flotaban no límpido ar pontés condicionados pola data de remate das obras. O noso anel pétreo estaba, sen querelo, ameazado pola avaricia das constructoras, a confrontación política e a estupidez.

De feito, se hai que botarlle a culpa a alguén é a quen proxecta unha autovía polo medio dun monumento que non só fora referenciado por Maciñeira en 1929 na Revista do Seminario de Estudos Galegos, senón que constaba como xacemento arqueolóxico no Catálogo de Xacementos do Concello d’As Pontes dende o ano 1993. Segundo o estudo de impacto, asinado no ano 2002, alí, evidentemente, non había nada.

Foi Jacobo Vaquero, arqueólogo do LIA, quen advertiu da existencia dos restos en Abril do 2003, conseguindo que a Dirección Xeral de Patrimonio autorizara a escavación no 2005. Pero para a primavera do 2006, as escavadoras xa andaban a rillar á beira do xacemento. E aínda que se consideraban necesarios tres meses máis de traballos para documentar os restos de forma aceptable, Patrimonio só autorizou unha escavación de 10 días, ata o 10 de Maio, despois o círculo sería sustituído polo asfalto. As constructoras andaban a presionar, pois a pesar de que comenzaran a facer desmontes nos 8 quilómetros do tramo, afirmaban que as obras levaban sete meses bloqueadas por culpa dos arqueólogos, o que incrementaba o orzamento inicial nun 20%, de 32’9 a 47 millons de euros. Un día antes de rematar a escavación, Patrimonio emitía unha nota pública dicindo que alí só quedaban pegadas das antigas pedras no chan. Parecía que a sorte do Círculo da Mourela estaba botada. Ao mesmo tempo, 40 veciños ponteses manifestábanse diante do seu Concello pedindo protección para o xacemento.

Pero cando a Mourela tiña as horas contadas, a presión veciñal, constituida en plataforma, e a evidente falta de tempo para a intervención obrigou a ampliar o prazo uns días máis. Logo outra vez máis, ata finais de Xuño. E logo outra máis, en Xullo, e outra… En Decembro, era evidente que a autovía non ía ser rematada no prazo, que os fondos europeos estaban no limbo, e que aínda non se sabía qué facer co xacemento. A mediados de Decembro do 2006, o Director Xeral de Patrimonio, Felipe Arias Vilas, falaba de salvar o xacemento facendo un túnel para a autovía por debaixo. A solución non era nova, fora proposta un ano atrás, e defendida pola Plataforma veciñal e a asociación ecoloxista ADEGA, pero como Política Territorial non daba o brazo a torcer, pasou un ano sen facer nada.

O 19 de Decembro foi autorizada unha nova intervención, esta vez dirixida por Andrés Bonilla e Ramón Fábregas Valcarce. Non hai data para rematar, esta vez. Aínda hoxe, o destino do círculo lítico da Mourela pende dun fío.

Sen entrar a valorar a necesidade que hai de autovías, fondos europeos e postos de traballo, cabe facer algunhas reflexións. Como a conveniencia de que os estudos de impacto ambiental e patrimonial se fagan baixo presupostos maximalistas, non minimalistas (a existencia do xacemento xamais debeu ser pasada por alto, nin polos autores do EIP, nin por Patrimonio). Ou como o feito de que se eluda tomar decisións inmediatas sobre solucións que implican unha gran demora de tempo, aplazando a toma desas decisións aínda máis tempo (se se autorizara o túnel hai un ano, a situación non sería a actual). Ou como a incomprensible valoración que se fai sobre o interese público (sempre se fala do “interese social” dunha obra pública e non do interese social do Patrimonio arqueolóxico, tamén público, aínda que o primeiro pode ter moitas veces alternativas, e o segundo ser case sempre irreemplazable).

Hai 20 anos non tiñamos círculos líticos en Galicia. Ou polo menos, non os recoñecíamos. Agora temos alomenos un estudado arqueolóxicamente, e se o destruímos, cecais perdamos un saber antigo para sempre. Imaxinade Stonehenge ameazado por unha autovía. Poida que a Mourela non sexa Stonehenge, pero dende a perspectiva galega, non hai nada máis semellante, nada máis senlleiro, nada máis merecedor do noso respeito. Como dixo un membro da plataforma veciñal: “do círculo pouco queda xa, pero trátase das nosas pedras”.
Asociación Amigus defendendo a Mourela
Comentarios (8) - Categoría: Escavacións - Publicado o 13-01-2007 22:09
# Ligazón permanente a este artigo
Benvidos
Benvidos a Arqueoloxía

Esta bitácora pretende ser un escaparate de todas as novas, achados, curiosidades, opinións e críticas sobre o mundo da arqueoloxía en Galicia e no mundo.

Non é só un proxecto persoal, senón que está aberto as opinións, suxerencias, e aportacións de todos. A pretensión, asemade humilde e ambiciosa, e facer un espazo aberto a todos os interesados pola arqueoloxía.

Se queres dar a túa opinión, facer unha suxerencia, ou colaborar coa túa particular aportación a esta páxina, ponte en contacto co correo electrónico ou deixa o teu comentario.

Gracias pola vosa visita.
Comentarios (10) - Categoría: Xeral - Publicado o 13-01-2007 18:09
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal