Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

O sono da razón produce monstros.
O controvertido disco de Nebra, lixeiramente benitizado (fotomontaxe: worth1000.com)Xesús de Nazaré foi mirar ás feras ao Coliseo de Roma, (antes de que se fixera o Coliseo de Roma). As estatuas moais da Illa de Pascua levitaban. A Arca da Alianza mosaica era unha bomba atómica ou algo semellante. As piramides de Exipto foron construídas por seres extraterrestres, máis concretamente de Orión. O home prehistórico convivíu con dinosaurios.

Todos éstes, e outros moitos disparates, formaban o contido esencial da serie “documental” Planeta Encantado, que presentaba o coñecido ufólogo e fabulador Juan José Benítez. Este personaxe foi xornalista e correspondente internacional antes de pasarse a escribir libros sobre ovnis, e pseudoevanxeos nos que divaga sobre mitoloxía cristiá e sobre visitas extraterrestres, ás veces mesturando as dúas cousas. A televisión pública española emitiu estes programas no ano 2003 e repúxoos no ano seguinte. Tratábase dunha custosa serie producida por Planeta, na que Benítez se adicaba non só a dar por certas as fantasías máis delirantes, senón a despotricar contra todo o saber científico que rebatese as súas afirmacións. Tanto foi así, que o xornalista, divulgador e paladín contra a anticiencia Luís Alfonso Gámez, emprendeu unha cruzada persoal contra o programa, contra a suposta veracidade dos seus contidos, e contra o feito de que fosen emitidos por un medio de comunicación público.

Agora, un xuíz de Getxo acaba de estimar parcialmente a demanda que contra Gámez puxo J.J.Benítez, por “vulneración do seu dereito ao honor”, ao expresar o primeiro na súa bitácora que Benítez era un “manipulador”, un “iluminado que basea o seu negocio na mentira e o engano”, e que a súa obra é “unha bazofia”, non tanto pola crítica (que considera máis suave que outras) senón pola continuidade destas no tempo, e o condea a pagarlle 6.000 eurazos de vellón, dos 80.000 que o ufólogo (moi subido na parra, ou no pratiño voador) solicitaba.

Non teño unha soa palabra máis que engadir ao lacónico comunicado que Gámez pendurou na súa bitácora. Pero teño que dicirlle ao Señor Xuíz que, como representante do moi reducido, abnegado, incomprendido e vilipendiado gremio dos arqueólogos, non só non estou conforme coa súa sentenza, senón que estou fondamente indignado. Gostaría que a mesma sensibilidade que amosou coa mancillada honra do demandante a amosara con todos aqueles aos que Benítez criticaba sen taxa nin decoro nos seus programas, e que era a razón pola que Gámez exerceu a súa censura.

Exemplos a moreas: No Planeta Encantado de Benítez, podemos miralo nun paripé exercendo de “arqueólogo” e desenterrando el mesmo, coas súas mans, unha das sonadas pedras de Ica, falsas coma billetes de denario, para afirmar que son a “proba” de que os homes conviviron cos dinosaurios, e que ademais xa eran capaces de facer trasplantes de corazón. Confesa que a idea de que os habitantes de Rapa-Nui arrastraran os Moais de pedra parécelle “peregrina”: el prefire pensar que flotaban no ar maxicamente, pois así llo contaron os anciáns da illa, “aos que os científicos non queren escoitar”. (Cousa rara, os pascuenses orixinarios morreron case todos víctimas da viruela e dos tratantes de escravos peruanos no século XIX). Dí tamén que América foi visitada por fenicios, gregos, romanos, bereberes, árabes, mandingas, vikingos, e que Colón foi o último (emigrantes aparte... tanta xente que fora alá, e os portugueses sen darlle creto!). O sudario de Turín é, por suposto, a proba da resurrección de Cristo, porque os resultados das probas de C-14 publicados en Nature non lle merecen respeito. A Arca da Alianza (unha caixa de madeira forrada de ouro) era unha especie de condensador eléctrico capaz de matar a “un millón” de enemigos de Israel. (Fagan a proba na casa, se funciona esquezanse de FENOSA!). Os bereberes recibiron unha escritura extraterrestre baseada en /// e 000, 4000 anos antes dos Sumerios, (e aventuro eu, 9000 anos antes de Leibniz e o código binario!). “Os extraterrestres déronlles aos bereberes o seu primeiro alento civilizador”, di este racista incapaz de ver civilización en calquera pobo non europeo sen que medien os marcianos. Ante a súa teoría, quéixase: “é posible que a ciencia sorría burlona". "Ninguén no seu xuízo, e cun mínimo de información, pode aceptar que esta marabilla arquitectónica (a pirámide de Keops) fora obra dunhas xentes primitivas que nin sequera coñecían a escritura", ornea Benítez sen rubor. Non debo de estar no meu xuízo, pois mentres el pensa que a pirámide é obra de “extraterrestres chegados de Orión” (nº 5, 2º dereita, engado), eu coido que foron os exipcios. Exipcios que ademais, nin eran tan primitivos, nin descoñecían a escritura en tempos de Keops. E así ata o infinito.

Señor Xuíz: Vostede acaba de darlle a razón a un falsario, declarando que criticalo é punible. Mal. Se hai alguén inxuriado neste caso, non é Benítez, senón nós. Toda afirmación de Benítez conleva, moitas veces de xeito explícito, un ataque a todo o colectivo da arqueoloxía científica, (“oficial”, chámalle el) á que acusa de ocultista, conservadora, obstinada, e indolente. Non nego a liberdade deste home para expoñer como rotundas verdades os delirios máis extravagantes sen probas. Pero o que o fai grave é que ao tempo faino desprezando o traballo e o saber de milleiros de investigadores honestos, que ben quixeran poder dispor dos altofalantes dun medio de comunicación público para facer o que un medio de comunicación público debe facer: Servir, ser útil, á cidadanía. Educar. Difundir a Verdade.
Magonia, bitácora de Gámez contra a pseudociencia.
Comentarios (10) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 10-08-2007 21:47
# Ligazón permanente a este artigo
O tesouro inca(utado).
Máscara mochica de Cerro de La Mina (foto: blog de RadiArte).
Entre os séculos I e VII floreceu na costa Norte do Perú a Civilización Mochica, así bautizada por ser o lugar de Moche un dos seus xacementos máis representativos. Eran agricultores e pescadores, capaces de cultivar nos áridos desertos da costa peruana mediante sofisticados regadíos, e de arrostrar os perigos do océano a cabalo de feixes de canas atadas. Tamén foron habilísimos artesáns, inventaron a metalurxia e elaboraron unha preciosa cerámica figurada na que podemos contemplar de xeito preciso cómo vivían, comían, loitaban, amaban, crían e morrían. Como guereiros feroces, extenderon o seu dominio dende Lambayeque, polo Norte, ata Huarmey polo Sur. Os seus señores enterráronse en suntuosas tumbas, adobiados con alfaias fabulosas, rodeados de todo canto puideran necesitar nunha vida de reis.

Entre 1986 e 1988, un grupo de huaqueros, nome que reciben os asaltadores de tumbas no Perú, rebentou a pirámide de Cerro de la Mina, perto da localidade de Jequetepeque, e atopou un tesouro abraiante. Durante meses, sacaron todas e cada unha das xoias que alí había, ata que a nova chegou ás orellas do arqueólogo Walter Alva. Alarmado, presentouse no lugar cando o expolio xa se consumara, sen máis que facer que documentar os restos da tumba e recoller unhas poucas cerámicas.

As xoias expoliadas eran dun valor extraordinario, comparables coas do sonado Señor de Sipán, senón máis suntuosas. Entre elas había tres máscaras de ouro de medio metro de diámetro, con cabeza humana, fuciños felinos, ollos de lapislázuli incrustado e cabelos conformados polos oito raxos dun polbo. Tamén había outras cabezas, diademas, coroas e un número indeterminado de adobios dos que é case imposible seguir o rastro. Coñecemos algunhas porque foron adquiridas por Raúl Apesteguía, un (disque) respetable coleccionista de antigüedades precolombinas limeño, e publicadas en varios libros sobre orfebrería moche. Pero o periplo das xoias non acaba aquí. En xaneiro de 1996 Apesteguía foi asasinado a paus na súa casa, e o seu tesouro foi roubado, con todos os rexistros e inventarios da súa colección.

En Novembro de 1996, inaugúrase en Compostela unha gran exposición de arte precolombina de pomposo título: O espírito da América Prehispana. 3000 anos de cultura. Unha parte da mostra, co orixinal subtítulo de El Dorado, amosa un centenar de xoias mochicas. Daquela eran tempos de grandes exposicións en Santiago, cidade que, sendo ela mesma un museo, cría adoecer dunha instalación museística digna, á marxe do doméstico Museo do Pobo Galego. Así que ao evento van Don Manuel, e os premios Nobel Oscar Arias e Rigoberta Menchú, aquela india baixiña de poncho multicolor que quedaba tan ben nas fotos dos políticos. Corre o rumor de que a colección estaría en venda, e que fora ofrecida á Xunta por 18 millóns de euros. Había quen soñaba cun museo compostelano de arte precolombina.

As 1173 pezas de orixe maia, olmeca, azteca e inca que se exhibían pertencen, seica, a Leonard Patterson, escuro personaxe nado en Costa Rica pero de nacionalidade norteamericana, un coleccionista que declara telas atesourado ao longo de 35 anos, e que quería amosalas por primeira e derradeira vez nunha exposición e nun libro. Demasiado ruído: un traficante de arte arrepentido, adicado a perseguir expoliadores, chamado Michel van Rijn, compara o catálogo de Patterson coas publicacións das xoias de Apesteguía, e salta a lebre. Mentres, especialistas en arte precolombina afirman que unha boa parte das pezas expostas son máis falsas que euros de Franco. A posible venda parece esvaecerse. Calquera persoa cunha pouca de desconfianza podería decatarse de que a exposición tentaba alixar o botín dun roubo e de outros moitos expolios mesturados con quincalla, tentando a unha administración pública con necesidade de boato. Cando o evento é clausurado en febreiro do 97, Patterson marcha abandonando a súa querida colección nun alpendre de mudanzas compostelano ao que nin sequera lle paga as facturas.

A catadura deste coleccionista aínda ficou máis definida hai agora un ano, cando unha axente de Scotland Yard, facéndose pasar por unha compradora de antigüedades, concertou cuns traficantes a compra dunha das pezas roubadas a Apesteguía en Londres. O lugar da cita foi a casa do avogado de Patterson. Alí estaba unha das cabezas de ouro con raxos de polbo por cabelos e mirada de lapislázuli.

Nestes días, un xulgado de Lima pedíu á xustiza española a devolución de 31 das pezas da exposición de Patterson. Teñen evidencias de que proceden do saco do Cerro de La Mina. Só son unha parte das centos de pezas que había expostas. O xuíz decano de Santiago de Compostela quere oír a todas as partes, incluído ao mesmo Patterson, quen tampouco figura como único propietario da colección. Non se descartan reclamacións doutros países. Remexendo un pouco nesta historia, profusamente adobada de mortes, pistolas, sobornos, corrupción e vandalismo, un só pode pensar que non hai absolutamente nada bo nin útil no mercado de antigüedades. Mentres todo se resolve, a colección durme nun almacén de mobles, dende hai dez anos.
Comentarios (3) - Categoría: Pezas - Publicado o 06-08-2007 16:02
# Ligazón permanente a este artigo
Un chiste vello
A caricatura de Rufus, na Vila dos Misterios de Pompeia.A Vila dos Misterios é unha luxosa mansión suburbana fóra dos muros de Pompeia, e que, como esta cidade, foi sepultada polas cinzas do Vesubio en Agosto do ano 79. Recibe este nome pola decoración dunha das súas salas con delicadas pinturas que representan, ao parecer, a iniciación das mulleres aos misterios (enténdase dogmas non asequibles polo entendemento, senón pola fe) dionisíacos. Emporiso, este pazo merecería tal nome por gardar aínda entre os seus muros moitos outros enigmas.

Un deles é un leve riscadelo gravado nunha das paredes dun corredor anexo ao peristilo. Representa con rasgos esaxerados a un home de perfil, con narís e queixo prominentes e unha aparatosa calva tocada cunha coroa de loureiro. A intención é evidentemente satírica, e o conxunto garda certa semellanza con Mr. Magoo. Por riba, un letreiro identifica ao apoucado personaxe: “Rufus est”. Eis a Rufo.

¿Faría falla ese rótulo para identificar ao retratado, ou é unha redundancia que servía para aumentar aínda máis o escarnio?. Hai quen se adicou a estudar a caricatura e o humor entre os romanos (éste non é o único exemplo, e na mesma Pompeia hai moitas chanzas curiosas), e chegou á conclusión que entón (coma hoxe) a presenza esaxerada de certos rasgos servía para poñer o acento noutros tantos defectos. A calva denota vellez, e tamén senilidade, así como as orellas pequenas indican que o home non entende o que se lle di, ou incluso que ten un carácter afeminado. A ausencia de barba, que en Roma é un atributo dos mozos e dos filósofos, redondea este retrato dun home vello e aparvado. Pola contra, outros caracteres teñen un sentido diferente: as cellas grandes son indicativo de desdén e fachenda. O queixo adiantado é un atributo dos poderosos, e o narís de pemento vai da man da sorna e a malicia. A coroa de loureiro é o colofón deste retrato dun home ao que se critica pola ostentación do seu poder, cando está no seu declinar físico e mental.

Non podemos saber se a este home se lle tratou con xustiza, pois non sabemos con certeza quén é o tal Rufus. Hai varias casas en Pompeia que pertenceron a algún Rufus, algún deles con pretensións na política local, ao xulgar polos grafitis nos que reclama o voto dos seus veciños. Na casa dun tal Fabio Rufo, por exemplo, apareceron uns preciosos paneis de vidro coloreado que representan tamén esceas de misterios dionisíacos. Pero entre os candidatos a ser o ridiculizado na nosa garatuxa, eu escollo a un do que seica aínda non se falou: Lucio Verginio Rufo.

Foi este un xeneral romano, que acadou o consulado no ano 63, sendo enviado a Xermania como gobernador. Daquela mandaba no Imperio Nerón, un tirano excéntrico que lembramos sempre tocando a lira mentres Roma ardía, así que no ano 68 outro xeneral, Caio Iulio Vindex, rebelouse na Galia dando un golpe de Estado a favor de Galba. As tropas de Rufo venceron a Vindex, (a pesar de non terllo ordeado) e acto seguido, procamárono emperador. Rufo, moi humildemente, renunciou á púrpura por tres veces. Retirouse logo a unha vila ás aforas de Roma, onde se adicou ás letras, a estudar e a escribir poemas. Xa moi vello, con 83 anos, o recén proclamado enmperador Nerva chamouno para exercer outra vez o consulado, pero ao dar un discurso, caeulle o libro das mans, e ao recollelo do chan, caeu el mesmo, rompendo o cadril e morrendo ao pouco. Querido polo seu pobo, os romanos non dubidaron en despedilo cun multitudinario funeral de Estado.

Non sei se Rufo estivo algunha vez en Pompeia, pero na súa biografía consta que foi preceptor de Plinio (o Novo) desque morreron os seus pais e ata que o seu tío, Plinio (o Vello), asumiu a súa educación. Plinio o Vello morreu na erupción do Vesubio, e o seu sobriño, adolescente, asistiu á mesma dende o Cabo Miseno, dando conta exacta do que viu nunha sonada epístola a Tacito. Os Plinios eran xente estudosa e refinada, como seguramente o eran os distinguidos habitantes da moi refinada Vila dos Misterios. ¿É moi difícil imaxinar a un moleque Plinio o Novo, aburrido nunha visita, trazar na parede os rasgos do seu vello preceptor tocado coa insignia imperial que había moi poucos anos rexeitara? Entón cabería engadir, ás suas facetas de escritor, científico e político, a de humorista gráfico. Un exercicio de imaxinación moi suxerente, poida que non veraz, pero sí verídico.

Nos últimos tempos fálase moito da caricatura, e sobre todo da caricatura do poder, porque un xuíz ordeou o secuestro dunha revista por facer mofa duns parentes do monarca. Van as leis onde queren os reis. Sigamos supoñendo que a nosa historia é certa. Verginio Rufo foi un home admirado que gozou do favor dos seus, mesmo seguramente do seu ilustre pupilo. Nin sequera o feito de ser a súa pobre, deformada (e dubidosa) caricatura o único documento que nos ficase do seu aspecto, podería escurecer esa lembranza favorable. ¿Se o honor é incuestionable, onde estaría logo a afrenta?. E se non o é ¿Por qué non contalo?. Ridentem dicere verum quid vetat, cantaba Horacio, ou o que é o mesmo, máis ou menos: que hai de malo en dicir a verdade a gargalladas?.
Comentarios (8) - Categoría: Pezas - Publicado o 26-07-2007 21:48
# Ligazón permanente a este artigo
As sete marabillas da arqueoloxía galega!
As 7 marabillas da arqueoloxía galega.
Onte, día 7 do mes 7 do ano 2007, a New 7 wonders Foundation, promovida por un millonario suízo chamado Bernard Weber, deu por finada unha enquisa mundial onde se tentaba escoller cales eran as Sete Marabillas do Mundo Moderno. O resultado é xa coñecido, e curiosamente dos sete lugares propostos, catro (Petra, Machu Picchu, Chichén Itzá e o Coliseo de Roma) son sitios arqueolóxicos, posiblemente non máis merecedores que outros lugares de figurar nesta lista tan restrinxida, pero nin tanto como algunha elección certamente máis cuestionable. A enquisa pretendidamente democrática resultou ser unha demostración de mercadotecnia: os exipcios renegaron de promocionar a súa candidata, as pirámides de Guiza, (para qué, se xa eran unha das sete marabillas auténticas?) e lóxicamente caeron da lista final. En troques, o megahortera Cristo de Corcovado saiu elexido polo entusiasmo de millóns de votos brasileiros, cando non é máis marabilloso que o Val dos Caídos, por exemplo.

Ao abeiro desta elección da que todo o mundo oíu falar, xurdiron iniciativas na prensa para elexir as Sete Marabillas de España, as Sete Marabillas de Galicia, e como non, o contrapunto negativo, os Sete Horrores de Galicia, mentres que, en vista do éxito mediático da iniciativa, a fundación antes citada pretende elexir as sete marabillas naturais do mundo. Tarefa difícil, pois vai ficando pouco. Antes de que se acaben por elexir os sete novos pecados capitais, os sete novos ananos de Brancaneves, ou os sete mellores pratos combinados, dende esta páxina queremos propoñer sete marabillas arqueolóxicas de Galicia, cun sabor lixeiramente acedo, pois se marabillan por algo é polo seu grao de destrucción, de descoñecemento ou de abandono. Non están todas, por suposto, pero son representativas, e aceptamos comentarios.

Dombate: O dolmen de Dombate, cantado por Pondal e paradigma dos megalitos galegos, foi escavado por última vez hai dúas décadas. Dende entón, os seus alicerces destripados, con interesantísimas pinturas, permanecen á intemperie, sufrindo danos cecais irreparabeis, por culpa do desacordo perpetuo entre a Xunta e a Deputación da Coruña, propietaria do megalito. O prometido e nunca de todo concretado proxecto de musealización foi desbotado hai uns meses por Patrimonio. Iso deixa a Dombate agardando indefinidamente a súa solución, agoniando debaixo dunha lona remendada.
Toralla: Na viguesa illa de Toralla, fronte aos areais de Canido, houbo en tempos un asentamento castrexo e posteriormente unha necrópole de época romana, posiblemente relacionada coa Vila de Toralla ou de Mirambel, situada a carón, en terra firme. Castro e necrópole foron rebentadas pola construcción do tocho de Toralla, megalobosta de cemento dos anos do “desarrollismo”, e por unha urbanización de chaletes de luxo a principios dos 90, que propiciaron unha intervención arqueolóxica “de urxencia”. A vila romana está sendo rehabilitada con un certo estilo… neopazo?.
As Torres de Padín, seguindo en Vigo, é(ra) un xacemento excepcional, pois nel atopáronse evidencias de ocupación humana dende a Idade do Bronce, un poboado castrexo, restos romanos, e unha fortaleza da época dos irmandiños. Dous milenios de historia que foron recortados a porcións coma un queixo de tetilla por un escalestric da AP-9 e por unha nave industrial situada ao pé, pertencente a unha empresa sancionada hai uns meses por danar o pouco que fica instalando un valado metálico.
O Castelo de Laias era un asentamento romano de certa entidade, onde nos anos 40 se documentaron diversas estructuras relacionadas coa extración de ouro, e restos dun poboamento castrexo, cecais levantado, dicíase entón, pola poboación indíxena empregada na actividade mineira. A pesares de saber isto, o estudo de impacto da A-52 non contemplou a súa existencia, e debeu ser escavado de xeito apresurado en vez de desviar 100 metros a autovía. O asfalto levou todo por diante, non resta a penas nada. Un caso paradigmático da inoperancia das administracións por facer compatibles as obras públicas coa conservación do Patrimonio.
Adro Vello: Na praia do Carreiro, en San Vicente do Grove, hai un extraordinario xacemento consistente nunha vila romana costeira, adicada no seu tempo á industria de salga, sobre a que se construiu unha igrexa paleocristiana coa súa correspondente necrópole. Permanece abandoado, rodeado por un valado metálico que non o libera das agresións (hai uns anos, o concello meco fixo polo medio unha zanxa para unha tubería). Un museo ou aula de interpretación é a eterna promesa que nunca, coma sempre, se acaba de cumplir.
Aquis Querquennis: En Bande, a carón da Vía XVIII ou Vía Nova que unía a Braga e a Astorga romanas levantouse un campamento romano, unha mansio ou estación de postas, unhas termas e un pequeño vicus. O campamento, moi ben coñecido polas escavacións, sufríu unha restauración controvertida polo seu aspecto demasiado “novo”. Pódese visitar, iso sí, se hai seca, porque pasa algúns meses do ano asulagado polo encoro das Conchas, explotado por FENOSA. A Via Nova tamén sufriu unha restauración moi discutida: un carreiriño serpentante e completamente inventado superponse ominosamente á rectitude marcial da vella estrada romana.
Os petroglifos, así a eito: imposible elexir un. Malviven nos montes de media Galicia, afectados polo trazado de pistas forestais, a maquinaria pesada da industria madeireira, os verquedoiros incontrolados de lixo, a agresión de afeccionados que os repintan con calquera cousa, os canteiros, os moteiros e os todoterreos que os usan como pistas, e sobre todo o terrorismo incendiario. Unha iniciativa como o Centro de Interpretación da Arte Rupestre Galega, en Campolameiro, parece o parto dos montes, como contaba a fábula… e non dan parido.

Hai máis casos, como non: o castro de Albarellos, en Verín, o de A Travesa en Becerreá, o de Punta Langosteira na Coruña, o non-se-sabe da Mourela, as mámoas do IFEVI de Vigo, a vila romana de Bueu, a pésima exhibición e conservación de obxectos de moitos museus galegos… poden vostedes elexir e facer o seu particular escalafón de barbaridades. Bó sería que non houbera máis que sete.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 09-07-2007 01:47
# Ligazón permanente a este artigo
O sorriso exipcio
A momia de Hatshepsut e a súa radiografía (foto das web de Z.Hawass e da Cadena Ser)
No século XV a.n.e. (ou no XII, segundo a nova cronoloxía do Mundo Antigo, que para todo hai opinións), cando a morte alcanzou ao poderoso faraón Tutmosis I, non había un herdeiro varón que puidese sentar no trono de Exipto. Tan só sobrevivira ao rei unha filla, Hatshepsut, a quen lle correspondía levar a dobre coroa, pero mal situada nas relacións pacegas, os cortesáns apoiaron a Tutmosis II, fillo bastardo do faraón finado. A princesa viuse abocada a casar co seu medio irmán para convertirse na raíña consorte, pero aprendeu a lección. Rodeouse de amigos poderosos e influíntes, e cando ao pouco Tutmosis II morreu novo, deixando só un cativo, fillo dunha concubina, Hatshepsut, co apoio dunha poderosa facción de cortesáns e do clero amonita de Tebas, asumiu a rexencia do rapaciño e cinguiu a dobre coroa branca e vermella de Exipto.

Iniciou así un reinado esplendoroso, no que Exipto floreceu aínda máis. Dirixiu campañas militares contra os nubios e os asiáticos, mandou unha expedición comercial á mítica terra de Punt, que regresou cargada de tesouros do máis profundo de África, e levantou na grandiosa Tebas, a Cidade das Cen Portas, obeliscos e templos, dos que o máis sonado é o espléndido templo funerario de Deir el-Bahari. Para lexitimarse no poder, proclamouse filla de Amón, co apoio do seu principal valido Hapuseneb, visir e sumo sacerdote deste deus, e ela, a cambio, concedeu tantos favores e regalías ao clero amonita que se convertiría no grupo de poder máis determinante da política exipcia, contra o que o poder dos faraóns como Amenofis IV xa pouco puideron facer.

Cando faltaron os seus apoios, principalmente o visir Hapuseneb e o seu arquitecto e posible amante Senenmut, a estrela de Hatshepsut apagouse a medida que ascendía a do seu fillastro Tutmosis III. Cando a raíña morreu, soa e esquecida, éste adicou considerables esforzos a aplicar unha severa damnatio memoriae sobre todo aquilo que lembrase á súa correxente. O seu nome foi borrado de cartelas e monumentos, como se nunca existira, a maior afrenta que se podía facer a un exipcio. Pero a súa memoria non morreu. Hoxe en día, Hatshepsut é para moitos arqueólogos ou simples afeccionados á exiptoloxía, un personaxe controvertido. Para uns é unha muller fermosa e intelixente que conseguiu gobernar o seu país de xeito brillante nun mundo de homes, para outros foi unha raíña intrigante e taimada que soubo sacar o maior partido dos seus ministros-amantes; outros pensan que era unha marimacho ambiciosa e usurpadora, que gostaba de retratarse con barba e atributos masculinos. En calquera caso, unha muller fascinante.

É por iso que, cando hai uns días se anunciou que a momia de Hatshepsut acababa de ser identificada no Museu do Cairo, a nova acadou unha repercusión mundial. Nos titulares podíase ler que “é o descubrimento máis importante dende que Carter achou a tumba de Tutankhamon”, algo de todo esaxerado. Dende hai moitos anos, sempre aparece algo que é o máis importante dende o descubrimento de Carter, un curioso baremo da importancia das cousas.

O conto é que a momia de Hatshepsut, no Val dos Reis, era coñecida precisamente dende os tempos de Howard Carter, que escavou en 1903 un acobillo no Val dos Reis, a KV60, con dúas momias, unha identificada como unha ama de leite de Hatshepsut, e outra dunha muller bastante oronda, co brazo dereito cruzado no peito, o que parecía indicar que pertencía á realeza. Esta non era a sepultura verdadeira, pois a orixinal estaba xusto diante, a KV20. Ante o saqueo sistemático das tumnbas, incluso ao pouco do enterro, os sacerdotes apañaban os restos que podían e os volvían a enterrar noutros hipoxeos, o que supostamente facía moito ben polas súas ánimas, pero dificulta notablemente os traballos de identificación dos arqueólogos. Ademais destas dúas momias, outras dúas mulleres momificadas, de idade avanzada, foran atopadas no século XIX nun importante acobillo en Deir el-Bahri (DB320), xunto cunha caixa de madeira que, a xulgar polo que levaba escrito, contiña o fígado confitado de Hatshepsut.

As catro momias foron sometidas a sesudas análises de TC (tomografía computerizada) e MRI (imaxe de resonancia magnética), pero cando, co ánimo de ser exhaustivos, analizaron do mesmo xeito a confitura de fígado faraónico, atoparon na caixa un dente perdido. Pensando con lóxica que, no proceso de momificación, aos charcuteiros reais se lles caeu un dente frouxo da faraona, e que o gardaron a correr na caixa onde estaban metendo as reais vísceras, para que non se perdera, deron por certo que o dente era de Hatshepsut. Logo, coma se fora o zapato da Borrallenta, cotexaron o dente co dentamio das catro momias a ver cal carecía do piño revelador, resultando gañadora a señora gorda (e de fanado sorriso ) da tumba do Val dos Reis.

Eis o descubrimento máis importante dende a tumba de Tutankhamon. O feito non deixa de ser interesante, as cousas como son, pero tamén hai que comentar a desmesura da noticia. O anunciante-descubridor da momia é o eminente exiptólogo Zahi Hawass, que exerce de Secretario Xeral do Consello Superior de Antigüedades de Exipto. Un personaxe que, como Hatshepsut, resulta controvertido. Para uns é un científico de renome, que debe a súa notoriedade pública ao feito de aparecer sistemáticamente en documentais sobre Exipto onde ataca sin piedade a ufólogos e milenaristas. Para outros é un vaidoso cun inmenso afán de protagonismo do que calquera pode calibrar o tamaño do seu ego pola cantidade de veces que aparece a palabra eu na súa páxina web. Algúns destes xuizos negativos proveñen de ser un personaxe incómodo, pois dende hai anos abandeira unha campaña de devolución das antigüedades exipcias ao seu país de orixe. No 2003 reclamou a Pedra de Rosetta ao Museo Británico (sen éxito), e recentemente esixiu ao Museu Exipcio de Berlín o préstamo do busto de Nefertiti con maneiras non demasiado amistosas (tamén sen éxito). Incuestionablemente Hawass é un político astuto: usa da fascinación que a antiga faraona exerce na opinión occidental para vender a súa propia imaxe e o que conleva, e para publicitar unha investigación que enmascara a precariedade material na que navega o Museu Exipcio d'O Cairo, un precioso edificio pero un indecente e decimonónico almacén de antigüedades, pendente do seu traslado no 2010 a unha nova sé na meseta de Guiza.
Comentarios (3) - Categoría: Mundo - Publicado o 07-07-2007 20:30
# Ligazón permanente a este artigo
Luz sobre o Facho
O Monte do Facho, no solpor.
Conta o historiador galaico Orosio que cando Decimus Iunius Brutus, cónsul de Roma no ano 138 a.n.e., e xeneral das tropas invasoras da Gallaecia, chegou ás beiras do gran Océano Occidental, convenceuse de ter chegado ao confín do mundo cando mirou arrepiado ao sol afundirse no mar. Bruto cruzara antes o río Limia, que os seus homes tomaran polo río Lethes ou do Esquecemento, nun episodio ben sonado. Mirando o susto da tropa, apañou el mesmo o lábaro da lexión, meteuse na fría corrente e chamou aos soldados polo seu nome dende a outra beira, para demostrarlles que estaba vivo e coa súa memoria intacta. Isto demostra que Bruto, a pesares do seu cognomen, era un home intelixente e pouco dado á superstición, pero iso non o librou do terror infindo de ver cómo o sol se abismaba no mar, de tal xeito que ata creu oír o chisporroteo do astro apagándose nas augas. E presa do máis insuperable dos medos, deu a volta a Roma para non voltar xamais.

Aínda que se ignora o lugar onde Brutus o Galaico contemplou este lexendario solpor, o Monte do Facho, en Donón, un promontorio na punta do Morrazo que cae a pico sobre o mar nun cantil de 180 metros de altura, sería un bo candidato. Ofrece unha atalaia impoñente sobre ese inmenso Océano que se extende ata o infinito tal que, dende tempos moi remotos, cecais dende os albores da Idade do Ferro, os habitantes do lugar, sentindo que alí residía algo sobrenatural, o escolleron para celebrar os seus cultos relixiosos, sen dúbida inspirados por esa situación privilexiada sobre o mar e sobre as verdes terras circundantes.

Hai xa moitos anos que se coñecía da existencia dun santuario de época galaico-romana no alto deste monte, cando Enrique Massó e José Suárez Mariño atoparan nos anos 60 e 70 varias aras ou altares de pedra no que parecía ser un castro, e que se gardaron no Museo de Pontevedra e no Quiñones de León de Vigo. Pero dende hai catro anos, un equipo interdisciplinar, dirixido polo arqueólogo José Suárez, fillo dun dos descubridores das primeiras aras, e no que participa o Instituto Arqueolóxico Alemán, acometeu a tarefa de escavar por completo o castro e o santuario, con resultados que non por agardados, deixan de ser absolutamente sorprendentes.

No Facho houbo, segundo se deduce dos traballos, un poboamento moi antigo, pois existen indicios dun gran asentamento da Idade do Bronce, que chegou a abranguer practicamente toda a ladeira do monte. Cecais nesta época xa o lugar acollese algún tipo de culto, (se como elemento cultual consideramos os varios petroglifos aquí descubertos, que poderían pertencer a esta época). Pero xa logo, na segunda metade do primeiro milenio a.n.e. o asentamento transformouse nun castro de mediano tamaño, coas típicas cabanas circulares organizadas en terrazas por toda a ladeira. Alí debeu desenvolverse un culto a unha divindade de nome céltico, Berobreo, do que se iñora case todo agás o nome, e ao que se ofrecían sacrificios, cecais, nas pías que ao efecto se escavaban nas rochas para recoller o sangue das víctimas propiciatorias.

Cando a influenza romana foi tal que os habitantes abandoaron o castro cara outros asentamentos na ribeira, o culto mantívose sobre as ruínas do poboado. Ao Facho acodían pelegríns en romería para pedirlle favores ao misterioso Berobreo, ou para agradecerllos, chantando sobre a terra un pequeño piar de pedra labrada, e acendendo no alto deste unha lapiña de lume alimentado por aceite, de tal xeio que, naqueles solpores sobrecolledores no alto do Facho, un bosque de aras acesas alumeaban a noite como un centenar de vagalumes trementes.

No Facho de Donón teñen aparecido nestes anos case 180 aras adicadas a Berobreo. Para quen non saiba da importancia deste feito, hai que decir que máis da metade da epigrafía romana de Galicia apareceu no Facho. E iso o convirte nun xacemento de referencia para o estudo dos cultos pagáns en toda a península. Pero no só no aspecto científico é destacable: A súa escavación deu pé á creación dun novo atractivo turístico para o Concello de Cangas, principal e ata hai pouco solitario promotor financeiro da investigación. Un turismo, por outra banda, que é de agardar non sexa devorador da incomparable beleza da Costa da Vela, despois da súa inclusión na Rede Natura, que deixa a Donón lonxe dos dentes das inmobiliarias. Tanto é así que a proxectada construcción dun centro de interpretación ao pé do castro, cuestionado polo seu impacto por varias asociacións ecoloxistas e veciñais, foi desbotada pola Administración, e o proxecto da aula de interpretación foi trasladado ata o propio núcleo de Donón, onde non se diferenciará formalmente dunha casa labrega do contorno.

No pasado mes de maio iniciouse a quinta campaña de escavacións no Facho, cun ciclo de conferencias titulado «Altares e lugares de culto na Gallaecia», no que quince especialistas, entre os que estaban os alemáns Michael Coch e Thomas Schattner do Instituto Arqueolóxico Alemán, deron a coñecer e discutiron os últimos achados e as súas posibles interpretacións. Non é o único foro no que os achados do Facho se dan a coñecer: hai exposicións, visitas guiadas e publicacións nos que os arqueólogos fan esa labor divulgativa que tantas veces non existe. As escavacións, que desta volta pretendían centrarse no acceso do poboado castrexo e na súa muralla, rematan nestes próximos días, e de seguro saberemos axiña se deitaron aínda un pouco máis de luz sobre o Facho. Pero en calquera caso, é recomendable achegarse un serán a este lugar, subir ao alto do promontorio, pasear entre as antigas ruínas do castro, e sentados no alto, sentir ante as cores do solpor, ante o berro da natureza, o mesmo estremecemento que o vello cónsul Décimo.
Guía didáctica do Castro e Santuario do Monte do Facho de Donón.
Comentarios (21) - Categoría: Escavacións - Publicado o 26-06-2007 21:41
# Ligazón permanente a este artigo
130 cumpleanos da arqueoloxía galaica.
Retrato de Francisco Martins Sarmento (Foto Sociedade Martins Sarmento de Guimarâes)Francisco Martins de Gouveia Morais Sarmento tiña tanta cantidade de apelidos como é posible nun portugués, e máis sendo rico. Nado en 1833 nunha familia farturenta de Guimarâes, o máis coñecido como Martins Sarmento fixo todo o que se pode esperar dun mozo consentido: estudou en Coimbra, onde non pasou de ser un alumno mediocre, á par dun notable esmorgante. Sacou o Bacharel en dereito aos 20 anos, título que xamais exerceu. Publicou un libro de poesías románticas de temática tráxico-amorosa tan arrepiante que anos máis tarde o seu afán por retiralo o converteu nun tesouro bibliográfico. E logo, sen máis que facer na vida, voltou ao seu Guimarâes natal, a cazar perdices e vivir das folgadas rendas da fortuna familiar.

Mentres paseaba a escopeta polos montes dos arredores do Solar da Ponte, a fermosa quinta que posuía na aldea de Briteiros, na procura das felices perdices que celebraban á distancia a súa nula puntería, Martins Sarmento oíu falar dunha moura enfeitizada que gardaba tesouros incontables mentres fiaba no alto do Coto de San Româo. Alí houbo en tempos unha cidade, a Citánia, da que era posible ver aínda os restos dos seus muros asomando da terra aquí e alá. Unha inmensa lousa chea de gravuras fora atopada e traída polos labregos ata a igrexa de Briteiros dende o alto do monte, para dar testemuña do misterio. Tan labrada e ben feita estaba que os paisanos bautizárona como “a Pedra Formosa”.

Así foi como Martíns Sarmento, atrapado polo engado da moura, atopou algo merecedor da súa atención e da súa fortuna. Acometeu co ímpetu que carecera de estudante a lectura de canto libro puido atopar, sobre todo de antigüedades e arqueoloxía, de etnografía, e os clásicos gregos e latinos. Nada, emporiso, escapou ao seu interese. Aprendeu todas as linguas que lle permitisen abranguer máis coñecementos, e a súa impresionante biblioteca é unha proba disto: libros orixinais de Evans, de Schliemann, de Cartailhac, de Layard, de Darwin... Acadou unha merecida sona de erudito, frecuentou os circulos da intelectualidade portuguesa, trabou amizade co escritor Castelo Branco, e tamén con arqueólogos europeos como Cartailhac ou Hübner.

E así, en 1875, acometeu as primeiras escavacións arqueolóxicas no alto da Citânia de Briteiros. Despois de séculos de bretemosa escuridade, vían á luz os restos dunha civilización descoñecida. Durante dous anos desenterrou pacientemente muros e máis muros, apañou pedras labradas, cerámicas, ferramentas… utilizou a máis moderna tecnoloxía para rexistrar os seus achados, sendo un pioneiro da fotografía científica, cando esta aínda se facía sobre placas de vidro. Reconstruíu dous dos edificios que atopou, hipotetizando sobre o seu aspecto orixinal. E por fin, despois de dous anos de escavacións, presentou ao mundo o seu traballo.

En 1877, invitou ao máis selecto da intelectualidade portuguesa e extranxeira a visitar a Citânia de Briteiros. Acodiron historiadores e arqueólogos como Possidonio da Silva, Sousa Holstein, Augusto Soromenho, homes de ciencia como Teixeira de Aragâo, Filipe Simôes, ou Luciano Cordeiro, o Visconde da Torre das Donas e Câmara Leme, escavadores do Monte de Santa Luzia, diplomáticos, persoeiros e xornalistas, xentes vidas dende todos os puntos de Portugal.. Foron recibidos polos paisanos de Briteiros con foguetes e flores, subiron ao monte e visitaron as ruínas, paparon unha suculenta merenda servida alí mesmo, e logo foron ao principesco baile que ofreceu o anfitrión do evento no seu pazo. Pero non todo foi francachela. Ao día seguinte Martins Sarmento plantexou aos invitados un minucioso cuestionario que os presentes debían axudar a aclarar. Basicamente, tratábase de saber quen habitou a Citânia e cando. Algo ao que moi poucos podían ser capaces de responder.

Despois desta lúdica reunión, que certificou para sempre o enlace insoluble entre os arqueólogos galaicos e a papadela, houbo aínda outras, máis fructíferas, pero esta foi a primeira de todas. Martins Sarmento continuou a súa obra o resto da súa vida. Publicou unha chea de libros sobre historia antiga e arqueoloxía. Tentou definir os periodos e culturas da prehistoria e a antigüedade portuguesas entre o Douro e o Miño, inxente tarefa que non puido abranguer, mais da que puxo sólidos alicerces. Pescudou en todas as fontes, o mesmo nas obras de investigadores lonxanos como na etnoloxía e o folclore dos seus veciños. Tentou así explicarse os seus achados dende o seu parentesco co resto do mundo, pero recoñecendo a súa singularidade. Talvez entendeu a cultura daquelas xentes como iso que outros chamaron “célula de universalidade”. Martíns Sarmento, o intelectual romántico que soñaba coas recentes descubertas de Schliemann, de Petrie ou de Botha, xa atopara a súa particular Micenas nas portas da súa casa.

O Simposio de Briteiros cecais non foi un éxito científico, pois as preguntas que Martins Sarmento formulou incisivamente no seu cuestionario continuaron a ser obxecto de discusión durante case un século. Aínda así, consagrouno como unha eminencia da arqueoloxía, recoñecido en toda Europa, e deu a coñecer ao mundo ás ruínas da Citânia, e por extensión, dos castros galaicos. E como foi o primeiro investigador da prehistoria galega (as fronteiras viñeron moito despois dos castros), os arqueólogos deste lado do Miño estamos en débeda con este home singular. Aquel evento foi o primeiro Congreso Arqueolóxico que houbo en Portugal e tamén na antiga Gallaecia. Se hai un fito fundacional da arqueoloxía galaica, é éste. Foi o 9 e 10 de Xuño de 1877. Cúmplense hoxe 130 anos
Casa de Sarmento (Centro de Estudos do Patrimonio)
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 10-06-2007 00:33
# Ligazón permanente a este artigo
Outra de piratas.
Fotografía do Douro (British Marine Museum) e catálogo da subasta do seu tesouro.
Na madrugada do 2 de Abril de 1882, O vapor inglés "R.M.S. Douro", en ruta dende Río de Janeiro a Southhampton, cargado de café, ouro e diamantes, foi abordado polo vapor español "Yrurac-Bat", que facía a ruta A Coruña- Cuba, á altura de cabo Touriñán. O barco, ferido de morte, non tardou en afundirse. A tripulación, a pesares do caos e a confusión, demostrou ser afouta ata o heroismo: Na media hora que a nave agonizou, toda a pasaxe foi escrupulosamente embarcada en botes, mulleres e nenos primeiro, agás cinco homes e unha dona presa da histeria, que non quixo montar na chalana salvavidas. Fóronse á negrura do océano co capitán, catro dos oficiais e os maquinistas, os derradeiros en ficar a bordo, como mandan os cánones. No barco coruñés houbo peor sorte, 59 persoas afogaron. En total, 73. Outros 140 puideron ser rescatadas e levadas Á Coruña polo inglés “Hidalgo”, outro vapor que acudíu ao socorro, sen poder facer nada máis. Dende entón estes infelices durmían na súa tumba oceánica rodeados dun tesouro fabuloso: ouro de todas as formas, en pó, en barra, e acuñado en moedas, espalladas polo fondo do mar.

Máis dun século despois un fulano chamado Sverker Hallstrom, de nacionalidade sueca, aproveita unhas investigacións do Instituto Español de Oceanografía e o Ifremer (institución homóloga francesa) para buscar bancos de sardiña nas costas galegas, e localiza o pecio. Solicita un permiso para facer unha prospección na Capitanía da Coruña en 1996, en nome dunha sociedade estadounidense denominada International Marine Savage. Outras empresas están implicadas: unha productora cinematográfica francesa (Sept Arte Constance film) proporciona a coartada para achegarse aos restos do buque, e Hallstrom Holdings, a empresa do sueco, fleta o "Deepsea Worker" un barco-laboratorio de 12 hélices. A ninguén lle sorprende que a empresa, coa excusa de rodar un simple documental, empregue un submarino teledirixido e equipo de prospección submarina valorado en mil millóns das antigas pesetas. Só lles piden que informen do que atopen. Os piratas dragan o barco, sacan todo canto hai e despois rebentan o pecio con dinamita. Logo “informan” do atopado: uns poucos efectos e a campá de bronce do navío, que deixan no porto de Laxe. Co resto lían o petate e liscan, hai que imaxinar, mortos de risa.

Nada máis chegar ao Reino Unido, o cargo do Douro foi subastado na Casa Spink, facendo unha caixa de 2’4 millóns de dólares. O resto do tesouro foi posto á venda na páxina web dos expoliadores. O Xulgado de Carballo abriu un expediente penal polo saqueo, e enviou varias comisións rogatorias a Inglaterra, sen resposta, claro. O sueco facíase o sueco. En Novembro do 2002, o asunto chegou ás Cortes, cando o deputado galego Carlos Aymerich defendeu unha proposición non de lei pola que se instaba ao goberno a estudar as vías de reclamación e recuperación do tesouro do "Douro", que foi aprobada por unanimidade. Non debeu servir tampouco de moito, pois aínda hoxe é posible mercar algunha das 25.000 moedas de ouro que transportaba o barco, a un prezo medio de 700 euros a peza.

Pois ben, unha historia moi semellante acaba de repetirse estas semanas nas augas viguesas. Unha empresa denominada Subsea Resources, radicada en Londres, soclicita permiso á Capitanía para recuperar o cargo dun mercante francés chamado “Celia”, que se afundíu a 30 millas das Illas Cíes cando traficaba con 6.600 toneladas de cobre e outras 700 de cinc. Os de Subsea traen con eles ao "John Lethbridge", un barco de bandeira panameña equipado con sofisticados aparellos capaces de escanear o fondo marino ata unha profundidade de 6000 metros. Pero eis que en vez de poñerse a pescudar na posición onde o "Celia" repousa coa súa prosaica carga, o "John Lethbridge" varía a ruta e viaxa insistentemente a certo punto ao Sur das Cíes, frente a Cabo Silleiro.

Xusto alí é onde repousan os restos do "Santo Cristo de Maracaibo", galeón insignia da flota franco-española que en 1702 foi derrotada pola escuadra angloholandesa do almirante Rooke na Batalla de Rande. Despois que case toda a flota de Indias ardera ou fora a pique na batalla, o victorioso Rooke cargou este galeón apresado con todos os tesouros que puido recuperar e marchou con el rumbo a Inglaterra. Non foi moi lonxe: o buque prisioneiro tocou fondo perto das Cíes e zozobrou sen que os ingleses puideran facer nada. Dende entón o contido das súas adegas, unhas 90 toneladas de moedas de ouro e prata, desperta a cobiza de cazatesouros sen escrúpulos. Xa falamos aquí da tentativa de recuperar os galeóns de Rande por parte dunha escura empresa ruso-alemana. Tamén un empresario chamado Luis Ángel Valero, un fodechinchos cunha cara dura como un perpiaño que se adica a rexistrar dende a Meseta pecios afundidos en todo o litoral español para reclamar non-se-sabe-qué dereitos sobre os achados, dí que os tesouros son del. O caso é que o pecio está localizado dende 1993, e é un xacemento arqueolóxico, e como tal patrimonio público e protexido con todas as garantías da lei.

O pasado mes de Marzo, a Garda Civil, que facía un seguimento a distancia dos movementos do buque, abordou ao "John Lethbridge" e fixo un rexistro. Seica non atoparon nada, e non poden deter aos tripulantes só por levar equipos de prospección submarina, pero as sospeitas de que non xogan limpo non poden ser máis fundadas. Dende a web de Subsea Resources afirman que queren rescatar un pecio histórico para este verán, así que se é branco e ven en cartón, igual é leite. A Consellería de Cultura dí que “van vixiar estreitamente todos os seus movementos, e van facer o posible por que se sintan vixiados”. A fiscalía, pola súa banda, abríu dilixencias informativas penais para aclarar se se ten producido algún tipo de expolio, e polo de agora, o capitán vai ser citado a declarar.

De momento, e agardando a ver cómo remata o conto, parece que a lección do "Douro" está aprendida. Seica as promesas de convertir o Museu do Mar de Vigo nun centro de arqueoloxía submarina van camiño de convertirse en realidade, e a catalogación dos pecios históricos afundidos nas augas das Cíes está en marcha. Pero non debemos felicitarnos aínda, o traballo non acaba nin de empezar.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 23-05-2007 18:09
# Ligazón permanente a este artigo
O Cisne Negro voa.
O HMS Sussex, pintado por John Batchelor.
En 1694, o Buque da Súa Maxestade Sussex, galeón de 80 cañóns insignia da flota inglesa, zarpaba de Xibraltar rumbo á Italia, a cumplir cunha misión segreda: viña dende a Gran Bretaña cargado con 10 toneladas de ouro e prata para o Duque de Saboia. Europa estaba en guerra, os ingleses e a Liga de Augsburgo andaban á greña contra Louis XIV de Francia, e este italiano veleidoso vendía o seu apoio ao mellor postor. Así que alá foi o Sussex a pagarlle o prezo da súa fidelidade. Nada maís sair do penón, a flota foi sorprendida de noite por unha arrepiante treboada. Sacado do seu camarote en panos menores, o almirante Francis Wheeler ordea na súa desesperación abatir o pau maior para salvar barco e carga. Demasiado tarde, o galeón vencido polas ondas afúndese no abismo con 560 homes. Só dous tripulantes viviron para contalo. O corpo do almirante apareceu a dúas léguas de Xibraltar, a onde o levaron en angarellas os mariñeiros andaluces que o atoparon, para darlle sepultura.

De todos os grandes tesouros do H.M.S.Sussex, ó máis valioso que puido ser rescatado ata hoxe era o cadavre dun almirante en calzóns. Pero o ouro sumerxido exerce o poder dos cantos das sereas. Demasiado ouro como para dalo por perdido. Así que unha empresa de cazatesouros norteamericana, Odyssey Marine Exploration, propuxose atopalo con fins evidentemente crematísticos. No 2002 chegaron a un acordo co goberno británico (propietario legal da carga dun buque da súa bandeira, segundo os acordos internacionais que España tamén suscribe), para repartir o botín, pero debían tamén solicitar permiso ao goberno español para pescudar nas súas costas. En 2005 andaban xa a fedellar polas augas gaditanas, para localizar cos seus sofisticados aparatos de sónar e os seus sumerxibles teledirixidos o pecio, afundido nunha zona a 900 metros de profundidade. Tras un enforntamento de competencias entre a Junta de Andalucía, que negaba aos americanos os permisos para mergullarse, e o goberno central, decidiuse dar a licencia en Marzo do 2007, coa obrigada presenza de arqueólogos españois no buque americano.

Agora acaba de saltar a nova: Os de Odyssey acaban de desembarcar nos EE.UU. un tesouro de 17 toneladas de moedas de ouro e prata procedentes do fondo do mar. É o maior tesouro nunca endexamais atopado, deixa incluso pequeno ás marabillas do Nuestra Señora de Atocha. Nada máis se sabe. Os americanos din que non se trata do tesouro do Sussex, e que non foi levantado das augas españolas. Pero o Ministerio de Cultura español non as ten tan claras: corre o rumor de que un boeing fletado por Odyssey partíu coa fabulosa carga dende o aeroporto de Xibraltar, co que se abriga a sospeita que o tesouro pode proceder, senón do Sussex, dalgún dos centos de galeóns afundidos na costa de Cádiz.

A confusión aumenta, pois a prensa inglesa afirma que o barco expoliado pode ser outro: O Merchant Royal, alcumado “Eldorado dos mares” porque cando se abismou abatido por unha galerna en 1641 perto das Illas Scilly, traía un tesouro de México de 300.000 libras de prata e 100.000 de ouro, alfaias aparte. Odyssey solicitara permiso a un xuíz estadounidense para extraer os restos dun naufraxio a 40 millas da costa Suroeste de Inglaterra, que lles foi concedido o mes pasado, e isto é o que alimenta as sospeitas británicas.

¿Quén son estes de Odyssey? Pois unha empresa radicada en Tampa, Florida, que desenvolve sistemas de rescate submarina moi sofisticados que usa para expoliar xacementos arqueolóxicos subacuáticos. Van en serio, cotizan en bolsa, e teñen un capital de 145 millóns de dólares. Todo é moi caro: en rescatar o Sussex invirten 35 millóns de euros, pero a carga que acaban de atopar vale 375 millóns. Din que queren sacar proveito do que fan, non enganan a ninguén, pero tamén afirman que levan a cabo “ciencia”, que “fan unha investigación superior á das institucións científicas”, e que “axudan a coñecer a historia destes barcos”. De momento, isto é o que deron a coñecer do que atoparon: ¿Onde estaba afundido o buque? Pois… no Atlántico. De qué época é? Pois… “colonial” (sic). Cál era o seu nome e bandeira? Pois… non se sabe, pero chámano en clave “o Cisne Negro”, porque seguro que gostan moito das pelis de piratas. Antes de contar a historia, mírase que esta xente prefire contar os cartos.

O caso é que nas costas do estado español hai localizados centos de barcos naufragados de todas as épocas, fenicios, gregos, romanos, berberiscos, ingleses, franceses,… que foron a pique cos seus homes e cargos, e que constitúen, por sí mesmos, un tesouro sen prezo, a mercede dos saqueadores. E no tramo que vai dende a desembocadura do Guadiana ata Xibraltar, hai afundidos case 200 galeóns da carreira de Indias, cargados con tesouros cun valor aproximado de 116.000 millóns de euros. Hai quen di sen esaxerar que hai máis ouro aí sumerxido que nas reservas do Banco de España. ¿Non é esa unha razón para, sequera, protexelo da acción destes piratas? ¿Por qué non se financian campañas arqueolóxicas serias con cartos públicos? A arqueoloxía submarina é cara, dise, require inxentes medios técnicos, dise… pero a estes peristas compénsalle. Multiplican por 10 ou por 1000 a inversión, (as accións de Odyssey subiron nun día un 80%), e estragan un coñecemento irrecuperable. Ou non; cecais algún día nos enteremos de onde sacaron todos eses cartos no Discovery Channel.
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 22-05-2007 18:59
# Ligazón permanente a este artigo
Lucus ao gosto.
A muralla de Lugo (Foto de Erik Buchmann)
Cando os romanos fundaron Lugo, un campamento militar no medio da fraga sagra que lle da nome, quixeron, sen dúbida, como conta Estrabón na súa Xeografía, atraer á poboación dos castros dende os seus curutos fortificados, ao tempo que aos seus propios colonos. Era unha cidade que servía de escaparate da civilización dos seus fundadores, ben trazada e deliñada, con todos aqueles luxos que os romanos consideraban un símbolo de esplendor. Había grandes casas con pavimento de mosaico, un foro, termas, e un teatro na actual Praza Maior, do que aínda quedaban restos en 1736, cando foi en parte demolido para deixar sitio a unha corrida de touros (os bárbaros hainos en todas as épocas). E hai quen di que hai un anfiteatro enterrado, aínda que nisto os arqueólogos andan á greña. De todo aquilo restaba, principalmente, a muralla que construíron no Baixo Imperio, ante o medo das invasións bárbaras. Unha obra que non impediu que os Suevos arramblaran co Imperio e convertiran aquela alonxada provincia de Gallaecia no primeiro reino independente da Europa Occidental.

Dende entón Lugo era unha cidade deprimida e deprimente. A súa poboación non igualou á que posiblemente tiña na época dos romanos ata principios do século XX. Aínda así, e a pesares do constante recordatorio que a muralla facía da súa pasada gloria, os lucenses non tiñan unha boa relación cos seus restos históricos. O valado estivo a un tris de ser demolido para facer muros nas fincas, e só zafou do derrubo in extremis, cando cinco intelectuales locais promoveron a súa declaración de Monumento Nacional en 1921. A “Operación muralla limpa”, nos anos 70, fora unha inversión notable de cartos que conseguira limpar de edificacións espurias o contorno do valado romano, pero sen coidados esmerados, os outrora poderosos muros caían a cachos. Non poucos lucenses miraban para a muralla con malos ollos, lamentaban a súa consideración de monumento, e consideraban que non era outra cousa máis que un estorbo para o tránsito rodado. As pedras milenarias abafaban rodeadas por unha ronda con demasiados coches e unha infamante nova muralla, esta vez de edificios de seis pisos, que ocultaban as vistas da paisaxe chairega que Cunqueiro cantara dende o alto do seu parapeto. A cidade intramuros sufría o castigo da especulación. Os arqueólogos non eran máis que un atranco para a construcción, o único progreso que moitos entendían, xornal á marxe.

Pero calquera que visitara Lugo hai dez anos, e volva agora, poderá decatarse que houbo un cambio sustancial, e para ben, na relación dos cidadáns con respecto aos seus monumentos arqueolóxicos. E un fito marca o cambio de tendencia: a declaración da muralla romana como Patrimonio Cultural da Humanidade no ano 2000, un feito que sen dúbidas contribuiu a unir á sociedade de Lugo a carón dos seus antigos muros. Naceu un interese polo pasado romano que se manifesta, por exemplo, no éxito de expresións lúdicas populares, como esas festas históricas tan de moda. Dende o 2002 cada verán os lucenses se disfrazan de centurións, gladiadores, patricios e matronas no festival “Arde Lucus”, un simulacro da antigüedade algo kitsch que ten de positivo a creación dunha identidade colectiva co patrimonio histórico como base. As novas arqueolóxicas ocupan máis espazo na prensa, hai unha preocupación maior pola conservación dos restos atopados, e hai consenso na necesidade da revalorización do Patrimonio e a aposta polo turismo cultural como o principal activo dunha cidade arredada dos circuitos habituais. Algo mudou en Lugo, cando a xente reúne sinaturas para salvar a paisaxe que lles queda contra a marea de cemento, recurrindo precisamente ás figuras de protección do Patrimonio.

Hai uns días, o pasado día 9, Lugo inaugurou un novo museu, o Centro Arqueolóxico San Roque. Trátase dun espazo expositivo onde se amosan varios restos atopados nas escavacións realizadas na zona dende 1989, durante a construcción dun edificio. Alí pódense ver os restos dunha necrópole, un forno de cerámica do século V e unha piscina relacionada con algún lugar de culto, de entre o século I e II. O centro é semellante á chamada “Casa dos Mosaicos”, inaugurada a finais do 2005, outro minimuseu que amosa os restos dunha rica vivenda, atopada nas escavacións realizadas entre 1999 e o 2001, e no que se poden admirar os escasos e fermosos anacos do desgraciado mosaico de Batitales, unha peza senlleira da arte antiga en Galicia.

A estes centros vanse a sumar outros en proxecto na cidade, nunha aposta por amosar in situ os achados arqueolóxicos co obxectivo de convertir á cidade enteira nun espazo museístico. Así está previsto que se poidan visitar os restos atopados no solar do edificio do Salón de Actos do vicerreitorado da Universidade, conservados no seu lugar orixinal dentro do soto do edificio, e que abranguen unha gran vivenda do século I, os restos dun posible templo do século III adicado a Mitra, e unha necrópole medieval. Pero a maior das apostas museísticas da cidade será o Museu Interactivo da Historia de Lugo, (MIHL), o eixo central dun deses catro grandes Centros Arqueolóxicos de Galicia que a Xunta proxectou e non dá arrancado. De momento celebrouse un concurso de ideas no mes de Marzo, no que resultou gañador un proxecto do estudio madrileño de Nieto Sobejano. Seica hai cartos (a obra custará sete millóns de euros) e gañas de empezalo, pois se asegura que as obras, situadas no parque de Frigsa, ao Norte da cidade, estarán licitadas para finais de ano.

Evidentemente, non todo van ser parabéns. Hai moitas sombras na xestión do Patrimonio en Lugo. Ultimamente foi polémica a construcción do auditorio no antigo cuartel de San Fernando, unha obra que dende o Concello se considera prioritaria (despois do derrubo de todos os teatros históricos cos que contaba a cidade) e que a Xunta considera demasiado espantoso para o entorno da muralla. Despois dun demoledor informe de ICOMOS, principal ONG internacional adicada á protección dos monumentos, e que considerou o proxecto como “totalmente improcedente”, o Concello decidiu poñer o asunto directamente nas mans da UNESCO, asegurando que acatará o seu dictame como definitivo. Nesas estamos.

Antes de onte foi o Día Internacional dos Museus, así que viña ben aproveitar a data para recordar a Lugo e a súa flamante oferta museística. Pero calquera día vale para achegarse a esta cidade, tomar uns viños acompañados cos mellores pinchos de Galicia, dar unha volta pola muralla, e aprender algo deses romanos que sabían ata falar en latín.
Comentarios (5) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 20-05-2007 20:52
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal