Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Os ollos que miran ao ceo
A táboa rongo-rongo chamada Aruku-kurenga, conservada na Congregación do Sagrado Corazón, en Roma.
Cando o almirante holandés Roggeween arribou á illa de Rapa Nui, no medio do máis profundo Pacífico, o 5 de Abril de 1722, bautizouna na súa carta co nome da festa do día, Pascua de Resurreción. Estilábase entre os navegantes este costume, apropiado para nenos expósitos nas inclusas e para pais sen imaxinación. Porén, os nativos da illa tíñanlle outros nomes, algúns ben prosaicos (Rapa Nui, a gran rocha), pero outros cheos de poesía: Te Pito o te Henua, “O embigo do mundo”, moi acaído para a única terra emerxida habitada en 2000 quilómetros á redonda, a xente máis aillada do planeta. Ou tamén Mata ki te Rangi, “os ollos que miran ao ceo”. Rodeados dun océano de soidade, para aquelas xentes as estrelas do hemisferio Sur debía ser tan cercanas coma calquera outra parte do mundo.

Os pascuenses chegaron a aquela terra probablemente dende a Polinesia, quizais en varias vagas entre o século IV e o XIII. Eran o derradeiro elo dunha longuísima epopeia de navegantes ignorados pola historia, que dende o Suroeste daquel vasto mar foron, século a século, chimpo a chimpo, colonizando todas e cada unha das illas da Oceanía. Eran viaxes a cegas,a mercede dos ventos e as correntes, en fráxiles canoas cargadas ata arriba de todo o necesario para a vida, pequenas arcas de Noé ateigadas de prantas, animais, homes, mulleres, ferramentas e saberes. Rapa Nui, a 2000 quilómetros de Pitcairn, o pequeño illote dos amotinados da Bounty, e a 3700 das costas de Chile, era coma un pequeno planeta verde flotando na inmensidade do espazo sideral. Dar con ella foi para os seus primeiros colonos coma sentar nun palleiro e dar coa agulla. É difícil calcular a desesperación daqueles piragüistas tras recorrer sen rumbo milleiros de quilómetros de mar baleiro, e a ledicia inmensa que deberon sentir ao ver asomar no horizonte os cumios romos dos volcáns de Pascua.

Aquelas xentes formidables tiñan, por forza, que facer algo formidable. Desenvolveron, nun anaco de terra non máis grande que o Morrazo, todas e cada unha das características do que consideramos unha civilización avanzada. Para o bo e para o malo. Cultivaron a terra e fixéronse hábiles pescadores, galopando sobre as ondas en feixes de canas atadas. Organizáronse politicamente en clans familiares,e axiña xurdiron diferencias sociais entre unha clase dominante (os Hanau-eepe, ou “orellas longas”) e outra dominada (os hanau-iti, ou “orellas pequenas”), distinguidas polos brincos cos que adobiaban os seus lóbulos. Inventaron, finalmente, unha mitoloxía rexida por deuses poderosos, e xunto a isto, ritos para manter a orde do cosmos, dirixidos por unha caste sacerdotal de homes sabios e vestais virxinais.

Mais logo, os clans poderosos, para facer evidente a súa posición predominante, fixeron construir enormes altares, ahus, e sobre eles estatuas de pedra para honrar aos seus devanceiros. Sen coñecer os metais, tan só batendo pedra contra pedra, tallaron os famosos moais, bustos xigantescos de rostros impasibles, tocados con rolos de pedra vermella, e con ollos incrustados que miraban ao ceo. A presunción, a fachenda, convertiu aos moais nunha industria devoradora. O seu número creceu, tallábanse ducias ao tempo nas canteiras do volcán Rano Raraku, e logo agardaban, postos de pe nas faldas do monte, o seu traslado aos ahus da costa. Para o seu transporte, e para erguelos nos seus altares, así como pola presión dunha poboación en constante aumento, taláronse as fragas que cubrían a illa, e esta pasou de ser un paraíso boscoso a un páramo áspero de herbas peiteadas polo vento. Ante esta situación os pascuenses reaccionaron da forma máis violenta: unha guerra civil exterminadora que rematou coa caste dominante e derrubou ominosamente aos orgullosos moais dos seus altares.

Cando chegaron os europeos, xa esta civilización estaba no seu solpor, autoaniquilada por desbordar as posibilidades do seu pequeño mundo. Logo viñeron os escravistas peruanos e deportaron aos homes para traballar nas súas minas de guano. Os que sobreviviron regresaron á súa illa natal doentes de varíola, contaxiando fatalmente aos seus paisanos. A principios do século XX os rapanuis non chegaban a douscentos, náufragos dun pobo que a penas lembraba nada das súas antigas glorias.

O pouco que sabemos da historia de Rapa Nui débese á arqueoloxía e ao labor dalgúns estudosos e misioneiros que anotaron para a posteridade os restos das súas lendas e tradicións. Pero non todo está perdido, pois os pascuenses fixeron unha última invención extraordinaria, aquela que saca aos pobos da escuridade e os alumea coa luz da historia: a escritura. Con puntas de obsidiana e dentes de tiburón os sacerdotes rapanuis gravaron en táboas de madeira centos de curiosos signos cos que lembrar os seus saberes: homes, paxaros, peixes, soles, estrelas... Mágoa que as Kohau Rongo-rongo, ou táboas falantes, sufriron unha sorte semellante á dos seus autores. Dos milleiros que se supón que existiron só restan unhas vintecinco que se dean como auténticas, e todas as tentativas por descifralas remataron en fracaso. Ás dificultades naturais desta empresa engádese o descoñecemento que hai da antiga lingua Rapanui, hoxe moi acastrapada pola influenza do haitiano e do castelán, e só falada por 2000 persoas no mundo. Os lingüistas non se poñen dacordo. Hai quen pensa que o Rongo-rongo non é máis que un artificio memotécnico para lembrar a orde precisa das palabras nos longos cantos e letanías ceremoniais. Outros pensan que se trata dunha escritura ideográfica, ao estilo do primitivo chinés. Outros consideran que combina ideogramas e fonogramas,coma o antigo exipcio, e hai incluso quen supón que pode funcionar coma un silabario, coma o hiragana xaponés. Houbo intentos de traducción parciais moi suxerentes; algúns len entre esas sinuosas figuriñas xenealoxías de reis, calendarios lunares e cantos mitolóxicos de deuses procreadores. Ningunha destas lecturas conseguiu máis que hipotéticos éxitos parciais, pero todo son avances. O corpus rongo-rongo e as súas posibles lecturas pódese atopar na rede, e lanzarse ao seu desciframento pode ser un fermoso pasatempo ao alcance de calquera afeccionado ao que lle queden pequenos os encrucillados e os sudokus.

Este ano 2008 foi declarado Ano Internacional dos Idiomas, e qué mellor xeito de empezalo nesta bitácora que falando desta linguaxe adormecida nas súas táboas de madeira. E neste milenio recén estrenado, cargado de presaxios funestos, de cambios climáticos e de crecemento insostible, convén unha reflexión sobre esta metáfora do mundo que é Rapa Nui, onde a nosa especie foi capaz de facer florecer o seu xenio para despois esmagalo baixo a súa imprevisión. Un mundo este único e aillado, do que só poderíamos escapar lanzándonos a cegas ao baleiro.
Comentarios (9) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-01-2008 22:04
# Ligazón permanente a este artigo
Os Picapedras e a Prehistoria vasca.
Entrada da cova de Praileaitz (foto gipuzkoakultura.net).Hai 15000 anos, ventos xeados galopaban despiadados polas revoltas do río Deba, na actual Gipúskoa. Nas alturas, unha vexetación de tundra loitaba por verdear os penedos. No fondo da congostra, rodeados por mestas fragas de coníferas, os amieiros escoltaban ao río camiño do mar, que por mor da auga retida nos inmensos glaciares polares, batía unha costa separada da actual por moitos quilómetros. Nas rasas costeiras migraban manadas de renos, poida que os derradeiros mamutes aínda resistiran ante unha caza despiadada. Eran os tempos da Glaciación Würm, a última e máis crúa das que azoutaron a Era Cuaternaria.

Daquela, a especie humana vivía horas críticas. As variadas especies de homínidos que dende sempre cohabitaran o mundo víronse reducidas a unha soa. Uns poucos milleiros de anos antes, os derradeiros neanderthais que foran donos de Europa desapareceran para sempre, sustituídos por unha nova especie chegada de África: Un primate capaz de fabricar ferramentas moi complexas, de adaptarse ao frío construíndo refuxios e cosendo roupas coas peles das súas presas, de transmitir estes coñecementos aos seus semellantes mediante unha linguaxe de sonidos articulados, e sobre todo, de facerse (e responderse) preguntas sobre o sentido do mundo e da existencia. Tal vez houbera antes homínidos capaces de facer algunhas destas cousas, pero nunca antes tiveramos tantas evidencias dunha especie verdadeiramente capaz de facelas todas. Era o Homo Sapiens. Nós mesmos.

Estes nosos devanceiros construíron a que posiblemente fose a primeira civilización europea: o Magdaleniense. Non se limitaron a fabricar ferramentas e armas que fosen útiles, senón que lles deron a estas unha dimensión estética descoñecida ata o momento. Temerosos da morte e da súa propia fraxilidade, observaron que o mundo estaba suxeito a leis e forzas poderosas, e tentaron reconducilas no seu propio beneficio. Imaxinaron unha orde no mundo para que éste tivera lóxica, e para que a súa cosmoloxía non fose alterada polo azar e a imprevisión, enxeñaron ritos e ceremonias destinadas a manter as cousas no seu sitio, celebradas por persoas capaces de manter o contacto entre o mundo visible e as invisibles forzas que o gobernan.

No noso val do Deba, hai 15000 anos, unha destas persoas deixou a súa pegada. Un home (ou muller) adentrouse no interior da pequena cova de Praileaitz, acondicionou un espazo no chan con lousas de pedra, e acomodouse a carón dun lume, no que asou para comer a carne que levaba. Portaba, e aí o extraordinario, unha fabulosa colección de colgantes de pedra. Eran seixos coidadosamente escollidos do leito do río pola súa forma alongada e a súa superficie brillante e negra. Estaban perforados no extremo, para levalos ensartados, e decorados, os máis, de liñas incisas paralelas, como quen levase a conta de algo. Aquel ser marchou deixando alí os seus abalorios, que ficaron sepultados por un desprendimento do teito que preservou ata agora a súa colección. Aquela cova fora, séculos antes, un lugar sagro para os homes da cultura solutrense, que deixaran alí series de círculos en liñas pintadas nas paredes. Agora fora refuxio, moi probablemente, dun chamán, un interlocutor cos espíritos que rixen o mundo, ao que os seus semellantes pedían consello ou curación.

Praileaitz é unha das tres covas gipuskoanas, xunto con Ekain y Altxerri, todas moi próximas, que conservan pinturas do Paleolítico. Ekain é a xoia da coroa. As súas paredes son unha impresionante pinacoteca prehistórica, na que retozan osos, cabalos, cabuxas, cervos e ata un salmón; 70 figuras deseñadas por un mestre consumado da observación e do debuxo. Esta galería da arte troglodita é obxecto de todo tipo de mimos: Hai prevista a apertura dun museo no Pazo de Lili, na veciña localidade de Zestoa, que se vai rehabilitar para a ocasión con fondos europeos, e unha réplica da cova coas súas pinturas a carón da orixinal, para permitir visitas turísticas sen temor ao dano, que tería que inaugurarse en xaneiro. Todo é pouco para dar a coñecer un xacemento que se considera dos máis importantes da arte rupestre franco-cantábrica.

Praileaitz, pola contra, foi descuberta no 2000, pero o achado dos primeiros colgantes mantívose en segredo ata o 2005, en que comenzou un proxecto de escavacións sistemáticas que deu lugar ás descubertas citadas. Cando o ano pasado se descubren as pinturas, fíxose necesario dotar á cova dun grao de protección patrimonial conveniente. O 17 de Xullo deste ano, o Goberno Vasco promulgou un Decreto polo que declaraba á cova de Praileaitz Ben cultural catalogado coa categoría de monumento. Emporiso, o entorno da cova fica lonxe de ter un grao de protección ideal. Só 50 metros ao redor, malia que a área protexida en diferente medida sexa meirande. Ante esta situación, a comunidade científica (e tamén a cidadanía interesada) mobilízase. Por qué? Porque a cova está dentro dos terreos dunha canteira que, autorizada no 2001, non está disposta a deixar de rebentar o val do Deba porque un chamán paleolítico pousara alí os reais.

Agora, o Decreto do Goberno Vasco está, disque, en discusión para ver se a protección da cova é ampliada. Unha proposición non de lei foi aprobada este mes no Parlamento vasco, instando ao goberno a protexer máis eficazmente a cova, e a paralizar a actividade da canteira, coa abstención do grupo gobernante (e o PP). Para máis barullada, recentemente descubriuse outra cova máis a carón da primeira, mentres as explosións da canteira ameazan con non deixar nada que preservar de aquí a pouco. Sempre se poderá facer unha réplica…

O conflicto de sempre. Intereses particulares que poden máis que o interese público só porque un é cuantificable en cartos e o outro non. Nin máis nin menos.
Bitácora dos Amigos da Cova de Praileaitz.
Achados de Praileaitz, en versión pdf, para imprimir.
Comentarios (7) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 26-12-2007 21:20
# Ligazón permanente a este artigo
Mosaico de oito teselas
Mosaicos romanos
Hai uns anos, mirando a televisión, vin un documental sobre uns arqueólogos que, a todo correr, trataban de rescatar canto era posible das ruínas de dúas antigas cidades asiáticas, Zeugma e Apamea, que como dúas irmás xemelgas, se erguían unha diante da outra co río Éufrates polo medio. Ambas urbes floreceran cando o Helenismo, e durante a dominación romana seguiron favorecéndose do seu carácter de fronteira e de paso obrigado das rutas caravaneiras que atravesaban Asia; por alí chegaban ata Roma as sedas purpuradas dos emperadores. Agora, os vellos despoxos de todo este comercio e riqueza ían ser asulagados por un encoro promovido polo goberno turco, e os arqueólogos arfaban por levarse de alí todo o que eran capaces de desenterrar.

Unha das imaxes do documental era espectacular. Escavábase unha suntuosa domus romana ricamente decorada; a pesar do metro escaso de altura que conservaban moitos dos muros, as vivas cores dos frescos que os cubrían facían presaxiar a aparición de cousas marabillosas. E cando os escavadores chegaron ao pavimento, a marabilla apareceu. Cun fondo musical, as imaxes amosaban como, cunha esponxa mollada, unha man limpaba os mosaicos. Baixo a grisalla da poeira, estalaron cores fantásticas e brillantes, rostros, aves, flores,... a beleza. Había unha escea mitolóxica, dicían, rara: o axuntamento carnal, coa axuda de Dédalo, entre a raíña Pasífae e un touro: a concepción do Minotauro. Unha cousa excepcional, dicían. Non se coñecía outro igual. Fíxome graza descubrir que en Lugo hai outro mosaico que representa a Dédalo e Pasífae, e tamén aquí dicimos que é único. Certamente, é algo raro, máis en Galicia, onde os mosaicos romanos rarean como billetes de 500.

Dende entón, aquelas imaxes da limpeza do mosaico representaron para min a emoción da descuberta dun mundo esquecido, ilustraban á perfección aquela arela que, cando era moi novo, fixo que me decidira a ser arqueólogo. Así que dende ese intre, cando algún compañeiro ao planear unha escavación, me preguntaba o qué me gustaría atopar, eu respondía: un mosaico. Imaxinábame devolvendo as cores perdidas a unhas nereidas danzantes entre as ondas cunha esponxa mollada, e logo imaxinaba ao constructor que me malpagaba turrarse dos pelos das barbas ante a perspectiva da súa obra paralizada, pisos de dúas habitacións, e baño alicatado con moito peor gusto que aqueles solos magníficos.

Nunca quixen usar esta bitácora para contar cousas estrictamente persoais, pero agora lembreime deste vello desexo, porque este mes pasado deixei, por fin, de adicarme a arqueoloxía, alomenos de maneira profesional. Remataron para min as escavacións que hai anos chamaban “de urxencia”, e que agora chaman “de xestión”, non vaia a ser que a xente pense que as chapuzas administrativas son efectivamente chapuzas. Farteime de andar en tratos con promotores de pisos, de casas, de canteiras, de canos de auga, luz, merda e mexo e ata de camposantos. Farteime de ter que xustificar, constantemente, ante eles, o meu traballo. Farteime de que me roñearan cartos persoas que na vida gastarán todo o que teñen. Farteime da petulancia de moitos colegas. Farteime de traballar con desgana. Farteime da miña vocación. Aínda que as cousas melloraran nestes últimos tempos, aínda que cheguei a ver derrocadas a vellas meretrices das súas poltronas, ou a que se negociara un convenio colectivo para os arqueólogos, por desgraza, estas mudanzas chéganme tarde. Xa estaba farto. E o mosaico nunca apareceu.

Tamén houbo cousas boas: Compañeiros que foron amigos, que me aturaron e me axudaron. E aprendín con eles moito do pouco que sei. E vivín historias alucinantes que agora non podo lembrar sen escachar de risa. Non é unha despedida da arqueoloxía, senón de todo aquilo que ma fixo odiosa. Quédanme esta bitacoriña que tan fielmente seguides algúns, a ducia longa de memorias de escavación que teño aínda que escribir, e talvez botarlle unha man a algún vello camarada, para non oxidarme facendo exercicio paleo paquí paleo palá.

Pediume a Doutora hai tempo unha receta con oito cousas que me gustan, así que voulle dar resposta cumprida con este mosaico de oito teselas. Vaia coma un brindis por aquel que, cecais, aínda agarde por min debaixo dunha cullerada máis de terra. Quén sabe?

1. O amor e os que fan o amor (Venus, deusa de todo iso, Casa de Anfítrite, Bulla Regia, Tunicia). 2. As musas que inspiran ao artista (Clio, musa da Historia, e Melpomene, musa da Traxedia, acompañan a Virxilio, Museu do Bardo, Túnez). 3. O mar e todo canto nel habita (Museo arqueolóxico de Nápoles). 4. As viaxes (como as de Ulises, nas que non se privou nin de oír o canto das sereas, Museu do Bardo, Túnez). 5. A tranquilidade (Paxaros bebendo dunha fonte, Museu Arqueolóxico de Nápoles). 6. O humor, o ridículo e a ledicia de vivir (Unha máscara de comedia, Museos Capitolinos, Roma). 7.A música (Músicos beilando felices, Museu Arqueolóxico de Nápoles). 8. A cadela (Casa do Poeta Tráxico, Pompeia).
Comentarios (14) - Categoría: Xeral - Publicado o 30-11-2007 23:31
# Ligazón permanente a este artigo
Cada cousa no seu sitio.
A Acrópole no seu esplendor, segundo a visión romántica de Leo von Klenze (1846)
Darío I, Rei de reis, rezaba cada día ao Sabio Señor: “Dame ocasión de vingarme dos atenienses”. Éstes axudaran aos rebeldes gregos da Xonia, que no 499 a.n.e. queimaran ata os alicerces a cidade de Sardis, a capital de Lidia, unha das máis ricas posesións do Imperio persa. Ormuz Ahura-Mazda, o Sabio Señor, escoitou os seus rezos. O seu fillo Xerxes, a pesares dos atrancos, reduciu Atenas a borralla no 480 a.n.e. Os refuxiados gregos contemplaron o incendio da Acrópole dende a illa de Salamina, antes de derrotar aos persas na batalla do mesmo nome. Aínda ardería Atenas outra vez, ao ano seguinte. A pesares destas victorias, os persas foron vencidos en Platea. Un fulano chamado Heródoto relataría estas guerras nas súas “Historias”, aínda que esquecendo oprobiosamente as desgrazas e dando excesivo lustre ás victorias, cun chauvinismo absolutamente obsceno. Convertiuse así no Pai da historia escrita polos vencedores.

Despois da guerra, os atenienses regresaron a unha cidade carbonizada, dispostos a reconstruíla e a non permitir outra vez a súa destrucción. Aliáronse coas outras poleis da Ática na Liga de Delos, cun argumento algo mafioso: protección a cambio de cartos. Logo, Pericles arramplou co tesouro e adicouno a financiar a reconstrucción da Acrópole cos máis fermosos edificios que os gregos construíran xamais. E de entre todos, o templo de Atenea Virxe, o Partenón. Como supervisor artístico, contaba con Fidias, que anos antes acadara sona por esculpir a Atenea Lemnia, unha fermosa imaxe de Atenea por encargo dos colonos que partían á illa de Lemnos. Fidias non escatimou en cartos, nin esforzo, nin talento. Labrou nos frontóns o nacemento de Atenea e a loita da deusa con Poseidón polo patrocinio da cidade. Nas metopas, un pouco máis abaixo, deuses e heroes enfróntanse con monstros e seres quiméricos: centauros, amazonas, xigantes, e escenas da guerra de Troia. E máis abaixo aínda, nun friso que rodea a cella, esculpiu en baixorelevo aos fervorosos atenienses dirixíndose ao templo a adorar á súa patroa: é a sonada procesión das panateneas. Na cella colocou a súa obra máis senlleira, a Atenea Crisoelefantina, unha colosal estadua de ouro e marfín, unha das marabillas do mundo antigo.

A Atenea Crisoelefantina non puido resistir moito tempo a cobiza dos sucesivos conquistadores de Atenas, pero o Partenón tivo algo máis de fortuna. Foi convertido en Igrexa polos talibáns cristiáns, e logo en mesquita polos turcos, sen perder demasiado o seu esplendor, ata que en 1687 os venecianos que asediaban Atenas, ao mando de Francesco Morossini, bombardearon a Acrópole a sabendas que os sitiados fixeran do Partenón o seu polvorín. Así ficou dende entón, todo esnaquizado.

Nesas, en 1799, un home chamado Thomas Bruce, Conde de Elgin e embaixador británico ante o Imperio da Sublime Porta, reuníu un equipo de artistas e escultores para facer copias e moldes das estatuas atenienses. Pero unha vez alí, cambiou de idea ¿Para qué contentarse con debuxos e copias de escaiola se podía levarse os orixinais? Sobornou a quen correspondía e obtivo un permiso para arramblar con todo o que quixera. Dende 1801 e ata 1817, Lord Elgin entregouse a unha voraz labor de saqueo, cargando un barco tras outro co froito do seu expolio. Non tivo moitos escrúpulos, algunhas metopas escacharon en anacos baixo o peso da maquinaria que empregou. Outras aserrounas para poder facilitar o seu transporte. “Tiven que portarme un pouco coma un bárbaro”, díxolle un colaborador a Elgin para explicarlle o seu traballo. Chegadas a Londres, (non sen que algún barco naufragara), permaneceron anos amoreadas sen coidado ao ar libre, expostas ao clima londinense coas súas chuvas e o seu smog. Finalmente, Elgin conseguiu facer fortuna vendendo ao Museu Británico as malpocadas estatuas en 1816. Non acabaron aí as súas penalidades, pois nos anos 30 sufriron unha “restauración” terrorífica, a base dun enérxico escobado con brus de púas de cobre. Desapareceu así o derradeiro resto do seu primitivo policromado, todo por dar lustre á brancura do mármore pentélico.

Os gregos contemplaron con mágoa o saqueo de Elgin. Nos muros de Atenas apareceron grafitis: Quod non fecerunt gothi, hoc fecerunt scoti, (o que non fixeron os godos, o fixeron os escoceses), poñían, emulando o célebre pasquínquod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini” de cando o Papa Urbano VIII Barberini fundiu os bronces do Panteón de Roma para que Bernini fixera o seu Baldaquino de San Pedro. Grecia aínda non obtivera a súa independencia, pero unha vez dona de si mesma, sacudidos do dominio turco, reclamaron unha e outra vez a devolución das súas estatuas. Tamén, todo hai que decilo, moitos ingleses. Lord Byron, que combatiu e morreu xunto aos independentistas gregos, choraba: Cegos están os ollos que non verquen bágoas mentres ven, ou, amada Grecia, os teus sagrados obxectos saqueados por profanas mans inglesas…

A resposta inglesa sempre foi negativa. De nada vale que unha boa parte da opinión pública británica se amose favorable á devolución do seu tesouro, ao igual que moitos dos seus políticos, que se esquecen das súas boas intencións en canto poden tomar esta decisión. O Museu Británico non ten intención de ceibar a súa presa, pois é o principal atractivo dos seus millóns de visitantes ao ano. Os argumentos son peregrinos: din que o obxecto do Museu é universal, e isto os lexitima para expoñer o mellor das culturas do mundo. Cando non, a súa resposta é raiana no desprezo: Grecia non ía coidar os mármores mellor ca eles. Fronte a isto, o goberno grego tentou todas as fórmulas de concordia, sen éxito. A máis facible: a cesión a Grecia das estatuas sen renunciar os británicos á propiedade, a cambio de préstamos temporais de pezas gregas ao British.

Un dos atrancos desta proposta, a existencia dun museo axeitado en Atenas para a exposición dos mármores de Elgin, acaba de solucionarse coa apertura do novo Museu da Acrópole, que foi noticia estes días polo espectacular traslado das estatuas orixinais que aínda restaban na Acrópole. Agora a pelota está no tellado británico. Ben estaría que desen dunha vez o seu brazo a torcer. Non pode ser que o maior museo de Gran Bretaña teña como principal atractivo un tesouro roubado, nin que as obras máis senlleiras dos artistas da Grecia clásica, aquelas coas que os antigos atenienses berraron ao mundo a súa independencia, o seu poder e o seu xenio, non poidan admirarse baixo a luz que as mirou nacer.
Páxina web con todo sobre os mármores de Elgin
Comentarios (8) - Categoría: Mundo - Publicado o 23-10-2007 13:08
# Ligazón permanente a este artigo
A vida útil dun arqueólogo
retrato autografo de Gordon Childe (foto da Biblioteca Nacional de Australia)“Atopamos certos tipos de vestixios, recipientes, ferramentas, adobios, sepulcros, formas de vivendas, que aparecen xuntos constantemente. Chamaremos “grupo cultural” ou simplemente “cultura” a ese conxunto de rasgos asociados con regularidade. Supoñemos que ese complexo é a expresión material do que hoxe denominaríamos un “pobo”.

Esta definición de Cultura, en termos arqueolóxicos, e que todos os arqueólogos mamamos na facultade, débese a Vere Gordon Childe, arqueólogo e antropólogo australiano, nado en Monte Victoria (Nova Gales do Sur), e finado en Govetts Leap (tamén Nova Gales) en 1957. Non é unha definición orixinal, Childe non fixo máis que formular unha noción coa que, implicitamente, os arqueólogos levaban traballando moito tempo. Pero amosa ben as claras algunhas das características do seu pensamento. En primeiro lugar, porque dá preeminencia, como bo marxista, á cultura material, aos artefactos, a tecnoloxía, como elementos definidores dunha cultura. En segundo lugar, (aínda que hoxe poidamos cuestionar unha relación tan directa entre “cultura (material)” e o pobo autor da mesma), esta suposición amosa a inferencia, tan valiosa na obra de Childe, de que duns restos materiais é posible ir alén, que é lícito tentar caracterizar un complexo cultural completo, as súas estruturas familiares, sociais, as ideoloxías as crenzas, a partir dos restos materiais. En terceiro lugar, porque a pesares desta valentía ao arrostrar o descoñecido, Childe só supón. Amósase sempre consciente do esbaradizo que é o terreo das hipóteses. E esta humildade confírelle ás súas suposicións o valor da honradez.

Gordon Childe naceu en 1892 no seo dunha familia londinense emigrada a Australia. O seu pai, reverendo anglicano, educouno nunha estricta moralidade victoriana da que renegou cedo. O seu expediente académico, impecable, permitiulle viaxar a Londres para completar os seus estudos, cando Europa se mergullaba no inferno da Grande Guerra. Isto o convertiu nun relativista, naquela época na que as bombas non só arruinaban os países, senón as ideoloxías. Volveu a Australia en 1917 para evitar o seu reclutamento, non por medo, senón por un pacifismo militante. Alí Childe integrouse na Unión australiana de Control Democrático, e dende alí loitou contra o alistamento e contra o recorte de liberdades imposto polo goberno australiano, nefasto efecto colateral de todos os reximes que se involucran nunha guerra estúpida. Evidentemente, pagounas: como activista sospeitoso, mantívoselle baixo vixianza, e en 1918 foi expulsado da Universidade de Sydney: a súa militancia facía del un individuo “indesexable”.

Despois da Guerra, en 1927 e tras vicisitudes varias, Gordon Childe acabou de profesor de arqueoloxía na Universidade de Edimburgo ata que no ano 1946 foi nomeado director do Instituto de Arqueoloxía da Universidade de Londres, unha das instituciós arqueolóxicas máis prestixiosas do mundo. Dende a Universidade, Childe acometeu traballos de campo, como a escavación de Skara Brae, un espectacularmente ben conservado xacemento neolítico de Escocia. Pero non foi como escavador que Gordon Childe destacou. O seu labor máis meritorio, e o que lle deu a súa sona e renome, son os seus traballos de síntese. Childe logrou dar á arqueoloxía o sentido narrativo do que carecía naquelas obras áridas dos seus coetáneos, taxonomías cos seus listados interminables de artefactos enferruxados, esnaquizados, descoloridos... Sen ser un especialista nunha área ou rexión concreta, Childe abordou o tema da orixe da civilización e do seu cambio e evolución en numerosas obras rezumantes de materialismo histórico (marxismo para os amigos) e de pulcritude interpretativa. O marxismo tamén contaxiou a súa linguaxe: acuñou termos coma “Revolución Neolítica” e “Revolución Urbana” que aínda hoxe usamos como expresión dos profundos cambios vividos no Mundo Antigo coa aparición da agricultura. Cambios que, para el, foron determinados polo entorno ambiental e a tecnoloxía.

Con posterioridade á súa morte, a obra de Childe sufriu golpes severos. Tivo mala sorte niso: A invención da datación radiocarbónica por W. F. Libby colleuno tarde, e a aplicación deste método de datación absoluta correxiu moitas das conxeturas cronolóxicas que Childe tecera en décadas de traballo. Tamén pasou de moda o seu marxismo: A guerra fría e o stalinismo contribuiron ao descreto dunha filosofía que non merecía tales usos. Pero iso non desmerece o tamaño monumental da súa obra e da súa influenza. Childe foi un enorme divulgador e un intérprete imaxinativo, quizais a persoa que, na súa época, máis se aplicou por atopar as verdadeiras causas da evolución cultural, e de elaborar marcos interpretativos impecablemente coherentes. Por iso aínda podemos seguir lendo a maioría das súas obras sen que perdesen case nada da súa primitiva frescura.

En 1957, Childe, de regreso en Australia, fixo unha viaxe a Govetts Leap, nas Montañas Azuis, perto de Sydney. Un mal paso fíxolle cair dende o alto dun barranco e deixou de existir. A investigación declinouse pola hipótese dun accidente, outros pensan que Childe decidiu non prolongar máis a súa vida. Cecais fora consciente de que o edifico argumental que construira ao longo de toda a súa vida estaba a piques de derrubarse arrolado polos novos tempos. Ou cecais non aturase convertirse nun xubilado pensionista, el, que era un home que tiña un elevado sentido utilitario da existencia. Con seguridade, desa vez, trabucárase. Foi un 19 de Outubro de 1957, hai exactamente 50 anos.
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 19-10-2007 15:34
# Ligazón permanente a este artigo
A vella Via Nova
Mapa de estradas romanas de Galicia, na reconstrucción da Tabula Peutingeriana feita por K.Miller.
Os alicerces dos grandes imperios son as estradas. Polos camiños chegan aos lugares máis agachados as cousas, as ideas, as novas e as ordes dun poder distante. Permiten o tránsito seguro das persoas e o tráfico das mercadorías nos tempos de paz, e tamén a marcha dos exércitos cara á guerra. Transforman a paisaxe e as xentes por onde pasan, dilúen os límites e as fronteiras e unen aos pobos que a natureza separa. Cando un camiño cruza ríos e vales, sube aos montes, ou cruza pantanos e brañas, convírtense nun símbolo do poder que é capaz de impoñerse deste xeito aos atrancos da natureza.

Así que alí onde os romanos chegaron, o primeiro que fixeron foi construír estradas. Todo o Imperio, dende Galicia ata Armenia, e dende os bosques de Xermania ata as areas do Sahara, foi sulcado por unha rede inmensa de arterias e veas empedradas que comunicaban o corazón da besta, Roma, cos máis recónditos confíns dos seus dominios. Coñecemos relativamente ben estes camiños. Moitos aínda están en uso convertidos en estradas modernas, que seguen o mesmo trazado, e cruzan os ríos polas mesmas pontes que os romanos ergueron. Outras veces intuimolos só polos miliarios, fitos de pedra onde se indicaban as distancias ás cidades e capitais máis próximas. Dalgunhas só queda a pegada en vellos documentos.

O máis sonado destes documentos é o chamado “Itinerario Antonino”, unha especie de guía de estradas onde aparecían numeradas as principais rutas, as cidades que comunicaban e os lugares aptos para facer parada, as mansiones, onde a modo de estación de servizo, os viaxeiros e as súas bestas poderían reparar forzas. O itinerario é unha radiografía das comunicacións do Imperio a finais do século III, época na que foi redactado, e é un documento importantísimo porque grazas a el coñecemos o nome de vilas e cidades das que non conservamos nin o recordo. Tampouco hai que enganarse, non recolle, nin moito menos, todas as que había. A guía servíu ao emperador M. Aurelio Antonino “Caracalla” na súa viaxe dende Italia a Exipto por Grecia, de aí o nome, e probablemente recolle rutas seguidas polos emperadores nas súas viaxes, así como por recadadores de impostos para cobrar a annona, o tributo en especies. Poida que cada mansio non fose máis que a cabeceira dunha comarca de tributantes.

Das 34 estradas descritas na Península Ibérica, tres comunicaban as tres capitais da Gallaecia: Bracara, Lucus e Asturica. A Vía XIX unía Braga con Lugo a través de Ponte de Lima, Tui, Caldas de Reis e Iria Flavia. A Vía XX, chamada “per loca maritima”, separábase da anterior en Caldas para ir pola costa, por terras do Xallas e Bergantiños ata Brigantium, e de alí pasando por Lugo a Astorga. A Vía XVIII, chamada “Via Nova”, unía Braga con Astorga, por Bande, Petín e Cacabelos.

No seu tempo a Vía Nova foi un gran alarde técnico: O trazado escollido non podería ser máis óptimo, os enxeñeiros romanos escolleron a ruta máis directa e rápida, a Portela de Home, que como unha coitelada fende o corazón da Serra do Xurés, unha perfecta liña recta dende Braga ata o Val do Limia. Logo, dobrando cara ó Leste, o camiño penetraba nas Serras Orientais aproveitando o val do Sil para penetrar nas Serras Orientais cruzándoas por Valdeorras ata o Bierzo. Cando un río impedía o paso, gañaban a outra beira con pontes prodixiosas, como a que cruza o río Bibei, co seu arco central de pedra voando máis de 18 metros dun pé a outro.

A Vía Nova hai moito que deixou de selo. Unhas partes seguen en uso, agora cubertas de chapapote. Outras foron alteradas polos séculos, e sobreviven como pistas forestais ou camiños pecuarios. Outras simplemente desapareceron baixo as construccións modernas, as terras de labor, ou o esquecemento. Pero hai quen pensa que a Vía Nova é un recurso patrimonial que convén preservar e que pode ser explotado turisticamente. No interior ourensán, tan arredado das zonas turísticas tradicionais de praia e furancho, o patrimonio histórico, ben xestionado e presentado, é o prato de mellor gusto que se lle pode ofrecer ao visitante. Ten ademais a ventaxa do seu carácter transfronteirizo, polo que pode traer visitantes da outra banda da raia, ademais deses investimentos tan codiciados das moitas administracións implicadas. Constituíuse a tal fin unha fundación, (a Fund. Aquae Querquennae-Via Nova), na que participan varias institucións públicas e privadas de Galicia e Portugal, e froito disto erguéronse varios “centros de interpretación” (entidades de difícil definición, a cabalo entre un museu que non é, e unha expendeduría de folletos turísticos), un deles en Bande, onde enlaza a información da Vía coa das escavacións do Campamento romano de Aquis Querquennis.

Parecería que con esa consciencia da importancia da Vía Nova, ésta sería un obxecto mimado polas administracións, e que o seu trazado estaría ben estudado, coñecido, sinalizado, restaurado e protexido. Pois non. Hai unhas semanas un arqueólogo denunciou a desaparición dun dos tramos, ao seu xuízo, mellor conservados da vía ao seu paso por Bande. Uns veciños contrataron unha escavadora que achandou aquela senda milenaria ata deixala irrecoñecible. Para máis estupor, a obra era absolutamente innecesaria, pois paralela á vía hai unha pista forestal e unha estrada asfaltada.

No mes de Xullo delebrouse no Mosteiro de Xagoaza, en Valdeorras, un dos moito simposios que teñen como obxecto de debate a Vía Nova. Alí os expertos reunidos advertiron do perigo que corre este vestixio do pasado sen unha axeitada posta en valor. “Se non se pon couto, as máquinas acabarán con ela”, dicía Rodríguez Colmenero. Mírase que a advertencia chegou tarde, se chegou. O alcalde de Bande (PP), autorizador da obra, di que o da escavadora pasou por non estar a pista sinalizada, cousa que, según el, corresponde á Xunta. Acto seguido vota en contra dunha proposta para solicitar á Xunta a declaración de BIC para a Vía e o campamento romano de Aquis Querquennis. Mentres, a súa señora esposa, antiga alcaldesa e agora deputada (PP tamén), pediu no Parlamento 6 millóns de euros para a recuperación da Vía Nova, ademais dunha proposta (que a Xunta xa fixera no 2004) para que a UNESCO a declare Patrimonio da Humanidade. BIC non, pero Patrimonio da Humanidade si, e sen saír da mesma casa.

Hai xente que hai tempo extraviou o camiño.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 09-10-2007 23:18
# Ligazón permanente a este artigo
Pero Aníbal non era unha peli?
Profe, de qué van vestidos os meus clics? (foto playmobil)Rematou o verán. Os días son máis curtos, o sol quence menos, as árbores fan strip-tease, e os turistas voltan á Meseta. É unha época de revisión vital, coma os primeiros días de xaneiro, un periodo de golpes de leme, de cambios de rumbo, de maneiras de dar un aire distinto ao regreso ás vellas rutinas. Nótase na concurrencia aos ximnasios, nos anuncios das escolas de idiomas e dos cursos de tai-chi, e na proliferación dos máis variopintos coleccionables nos quioscos.

E comenzou o curso escolar, así que nestes días de outono morriñento que tanto invitan á reflexión, un arqueólogo metido a docente non pode deixar pasar a ocasión de profundar un pouco máis no sentido da súa profesión ou profesións. Quizais alguén pense que non hai moita distancia entre ensinar historia e buscala debaixo das pedras, posto que os ingredientes cos que traballamos, a Historia mesma, veñen sendo os mesmos. Nada máis errado. Aquelas épocas nas que os arqueólogos pousan os seus ollos pescudadores, a Prehistoria, a Idade Antiga, aquelas onde a arqueoloxía é máis necesaria por ser a principal fonte de coñecemento, son as máis esquecidas do sistema educativo. Simples anedotas nun mar de horas lectivas. Explícome:

Na Educación Primaria (6 a 12 anos, aproximadamente) non existe a Historia como materia. Dilúese nun caixón de xastre chamado “Coñecemento do medio”, (que os rapaces abrevian como “coñezo”), no que se amorean contidos sobre cousas tan dispares coma bioloxía, anatomía, xeografía física e humana, rudimentos de física e química, tecnoloxía, normas sociais, e un chisco de historia. Dado que son nenos que non teñen moi interiorizadas as magnitudes temporais, trátase dunha historia centrada no cotía, no intrahistórico, que fuxe dos acontecementos e que tenta centrarse no evidente: a relación co mundo contemporáneo. Así que o frecuente será que os mestres amosen catro nocións sobre as categorías temporais, divaguen sobre algún aspecto coma a historia do vestido, ou dos transportes, e fagan referencia aos restos históricos do contorno, e pouco máis.

Na Educación Secundaria Obrigatoria (ESO, dos 12 aos 16 anos, aproximadamente), tampouco existe a Historia como asignatura. Chámase Ciencias Sociais, Xeografía e Historia, e este detalle é importante, porque na medida en que un adolescente debe acabar o ensino obrigatorio sabendo o que é a inflación, ou a declaración da renda, ou a Constitución ou o Estatuto, a tarefa de ensinar todas estas cousas de máis cáelle ao profesorado de Historia. Así que éste divide o seu tempo, aproximadamente, desta maneira. En 1º de ESO repártese o curso en tres bloques: xeografía física, xeografía humana, e historia. Coménzase na Prehistoria e acábase co fin do Imperio Romano, todo, se o profesor cumple co programa, en menos de tres meses. En 2º continuará coa Historia medieval, ademais de diversos conceptos sobre organización político-social actual. 3º de ESO é un monográfico de Xeografía, e 4º outro de Historia, pero só da Idade Moderna e Contemporánea. Hai, iso sí, unha asignatura no currículo denominada “Cultura Clásica”, residuo da defenestración do latín do ensino secundario, pero que non é obrigatoria, senón optativa. E aquí remata a Prehistoria e a Antigüedade no ensino obrigatorio. Un trimestre á idade de 12 anos, que en moitas programacións de aula (desas que fan as editoriais) recoméndase dar en só seis sesións (!!).

Poderíase pensar que no Bacharelato (16-17 anos, e non obrigatorio), a cousa tería arranxo, pero non. En 1º impártese “Historia do Mundo Contemporáneo”, que, evidentemente, é un compendio de Historia Universal dende os finais do século XVIII, e que só é unha materia optativa para aqueles que escollen a rama de Humanidades e Ciencias Sociais. E en 2º impártese, por fin, unha asignatura cun sinxelo título: “Historia”, obrigada para todos. Sobre o papel, trata da historia de España dende Atapuerca (¿xa daquela habería España?). Na práctica, como nas PAAU (a vella selectividade, para entendernos) só se explican contidos de historia contemporánea, e como o que importa é o adestramento dos cachorros para a superación desta proba (que ademais poden evitar se escollen facer o exame de filosofía), só se imparte historia contemporánea de España durante o curso.

O resultado de todo isto é que un rapazolo ou rapariga con calificacións razoablemente boas, que aprobe a selectividade e incluso que curse unha carreira allea á Historia pode saír do sistema educativo sen ter oído falar de Xulio César, de Aníbal, de Nabucodonosor ou de Ramses II. Nin tampouco do que é un castro, ou un petroglifo, ou de quén eran Zeus, ou Apolo, ou Minerva, nin Buda, nin Confucio, nin Zoroastro… en ninguna etapa da súa educación. Cousa que se agrava se o suxeito escolle un itinerario curricular tecnolóxico ou científico. E non é por falta de horas lectivas, as “Ciencias Sociais” teñen entre tres e catro horas semanais para a súa asignatura. Pero nestas horas a dictadura do contemporáneo ten un peso enorme en comparación con outras etapas. Un alumno de letras pode pasar tres anos (4º de ESO, 1º e 2º de Bacharelato) estudando tan só o século XIX e XX, unha vez tras outra. Isto xustifícase cun manido argumento utilitario: a historia contemporánea, por razóns de obvia proximidade temporal, disque serve para explicar o presente moito máis que as outras épocas. No fondo, subxace un complexo moi mal dixerido polos docentes de historia: a idea de que a historia ten que ser “útil” e a necesidade de ter que estar constantemente xustificando a súa asignatura fronte ás materias máis “prácticas” como as matemáticas ou a física.

Pois non. Para explicar o presente vale calquera época, remota ou recente. Sen Napoleón non existiría en Francia o Código Civil, pero sen Xulio César, éste non estaría escrito en francés. E ademais a utilidade da Historia non é palpable nin inmediata, pero existe. A historia é a memoria das sociedades. Cando a lembramos, a aprendemos, a compartimos, estamos afirmando os lazos que nos unen ao colectivo. Unha sociedade que esquece a súa historia, (mesmo que non é capaz de inventala), non é que estea condenada a repetila. Está condenada a non ser sociedade.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 30-09-2007 19:33
# Ligazón permanente a este artigo
Confín dos verdes castros
Galicia a un lado, Portugal ao outro, e ala no alto SantaTegra (foto de Fernando Coello)
Durante máis de mil anos, todo ao longo do primeiro milenio a.n.e., e ata incluso o século II d.C. os nosos devanceiros viviron en castros. Eran xentes belicosas e afoutas, a súa sona de guerreiros feroces traspasou as fronteiras do bretemoso e verde país no que tiñan o seu fogar. Combateron coma mercenarios nos exércitos cartaxineses contra os romanos durante as guerras púnicas, e cóntase que antes da batalla metían o medo aos seus nemigos golpeando os escudos coas espadas e o chan cos pés mentres cantaban con aturuxos desbrouxadores. Os cantos dos exércitos galegos cruzando os Alpes debían soar coma o vento bruante e o retumbar dos tronos dunha tempestade atlántica. Cando a necesidade pruía, baixaban dos seus altos castros ás terras do Sur ocupadas polos romanos, e de regreso, cargados coas riquezas que saqueaban, salferían o camiño de volta pendurando nas lanzas cravadas a cada lado da senda as togas ensanguentadas das súas patricias víctimas.

Os castros nos que vivían foron, as máis das veces, verdadeiras fortalezas rodeadas de murallas, parapetos, terrapléns e foxos. Aínda así, non resistiron o embate das lexións romanas, que emporiso, con seguridade, usaron máis da diplomacia e do acordo con estas xentes que da forza das armas. Así que os castros seguiron ocupados aínda durante moitos anos, ata que a paz e a molicie fixeron que a xente baixara dos montes. Os castros foron ocupados logo por mouros e encantos, gardadores de tesouros inmensos, habitantes dunha Agartha castrexa de trabes de ouro e de alcatrán. Con estas lendas os galegos conservamos a memoria dun pasado fabuloso onde vivían seres temibles e astutos. A Igrexa tentou espantalos construíndo capelas e ermidas no alto daqueles curutos. Máis tarde chegaron as torretas de FENOSA e os repetidores de telefonía móbil, indicadores case infalibles de que nun cumio galego houbo un castro.

Por esta razón os galegos construímos a consciencia de que os castros son a ligazón que nos une ao noso nacemento como pobo. Así o miraron os eruditos románticos que creron nun carácter senlleiro e diferenciado desta cultura da que a penas nada sabían e que tanto se parecía á daqueles celtas que os europeos estaban a reinventar. Os castros eran a proba palpable dun pasado glorioso que un país secularmente asoballado precisaba para recobrar o orgullo perdido. O hino galego é a mostra máis elevada dese sentir, pois pon nos beizos deste pobo labrego e mariñeiro acostumado a levar paus un cantar que ben podería soar coma as ululantes cantigas que entonaban, golpeando os escudos, os antigos guerreiros galaicos dos que falaba Silio Italico. Á marxe destas connotacións ideolóxicas, os castros son o xacemento estrela da arqueoloxía galega. xunto cos megalitos e os petroglifos, precisamente polo seu carácter senlleiro. E unha política cultural galega que queira recuperar o Patrimonio nunca podería obvialos.

Nestes días foi noticia que a Xunta vai declarar Ben de Interese Cultural vinte castros galegos. Son os de Punta dos Prados (Ortigueira), Cidá de Borneiro (Cabana), Baroña (Porto do Son), Neixón (Boiro), Castro Lupario (Rois-Brión), Fazouro (Foz), Viladonga (Castro de Rei), Santa María do Castro (Cervantes), Castromaior (Portomarín), Castros de Vilar e da Torre (Folgoso do Caurel), San Cibrán de Las (San Amaro-Punxín), Santomé (Ourense), Castromao (Celanova), Coto do Mosteiro (Carballiño), Castros de Saceda, e San Millán (Cualedro), Facho de Donón (Cangas), Troña (Ponteareas), e Penalba (Campo Lameiro)

Doce anos despois da redacción da Lei do Patrimonio Cultural de Galicia só dous castros contaran con esta declaración: Santa Tegra (A Guarda), e Elviña (A Coruña). A noticia é positiva, pois a declaración de BIC conleva o grao máximo de protección e tutela que pode ter legalmente un ben cultural, tanto deste coma do seu contorno paisaxístico (o que non é menos importante neste país onde cadaquén fai na súa veiga o que lle peta), e permite incluso a expropiación das propiedades que distorsionen a apreciación do monumento. Tamén implica un réxime sancionador moito máis duro no caso de destrucción destes xacementos. (O derrubo dun muro como o acaecido en Santa Tegra hai unhas semanas supón unha multa de, cando menos, 150.000 euros). Por outra banda, fálase de que esta declaración virá acompañada dun plan de prospección arqueolóxica intensiva nestes xacementos.

Os criterios seguidos para escoller estes vinte castros entre os milleiros existentes semella claro: Son castros moi coñecidos polas escavacións, relativamente ben conservados, case todos accesibles e atractivos incluso para un público non especializado. Emporiso, un acha de menos algúns que, con estes mesmos criterios, merecerían este recoñecemento. Coma o Castro da Graña, en Toques, na Terra de Melide, lugar de fogueo arqueolóxico para tantos estudantes da USC nos anos 80 e 90, ou Zoñán, en Mondoñedo, ou Armeá, en Allariz, ou o Castro de Alcabre en Vigo, cos seus restos fenicios. Non alcanzo a entender a razón desa omisión máis que polas eivas da bur(r)ocracia.

Esta declaración de BIC coincide, ademais, case xacemento a xacemento, cos incluídos na posta en marcha do Proxecto CASTRENOR, unha iniciativa participada pola Consellería de Cultura, a Câmara Municipal de Monçâo, a Universidade do Minho e a Agência de desenvolvimento regional do Vale do Ave (ADRAVE), co apoio financeiro europeu, a través da iniciativa INTERREG. Trátase de criar o que chaman unha “rede temática” de castros visitables que axude a divulgar entre o gran público o coñecemento dos xacementos de Galicia e do Norte de Portugal, ademais de potenciar, cos castros como engado, o turismo cultural. A iniciativa ten un aspecto moi positivo en canto que dous países que comparten moitas máis cousas que un mesmo patrimonio arqueolóxico teñen a ben poñer en común unha política de divulgación dese mesmo patrimonio. Polo de agora, xa editaron unha guía e unha aceptable páxina web. Sería de agardar que esta colaboración no campo turístico e estes esforzos económicos se extenderan tamén á investigación científica. ¿Todo se andará?. De momento parece que os castros despertan do seu sono.
Comentarios (10) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 24-09-2007 21:01
# Ligazón permanente a este artigo
Celtas sen filtro
Diferentes versións dos celtas, ao gosto do consumidor (fotos houel club).
Ser ou non ser celtas. Ésa é a cuestión. Dentro da arqueoloxía galega isto é unha teima perenne, un dilema insufrible, pois seica da resposta depende non só unha visión ou enfoque determinado da nosa historia máis remota, senón a da nosa definición cultural, ou incluso a nosa identidade nacional. Esta cuestión segue presente, e fai que poidamos clasificar a moitos investigadores, sobre todo os que se especializan na Idade do Ferro, en dous grandes bandos, os celtófilos e os celtófobos. Outros moitos, aínda tendo opinión, navegamos entre augas cun medo atroz a pronunciar a palabra maldita: Celta. Tabú dos tabús. Non sexa que acabemos condenados ao ostracismo pola parte contraria.

Se temos que contar a historia deste debate que sexa dende o principio. E nun principio foron os celtas. No nacemento da historiografía galega moderna, os celtas ocuparon o imaxinario dos primeiros historidores do país. Estes tentaban explicarse, cos medios e as teorías entón de moda, qué éramos naqueles tempos remotos cando non había romanos que nos escribiran a historia. Os celtas, como en media Europa, parecían ser a resposta axeitada. Pero asemade o nacionalismo político que comezaba entón a agatuñar, observou oportunamente que o celta era unha explicación natural de luxo para o feito diferencial, que permitía retrotraer a nosa existencia como nación as raíces máis fondas da prehistoria. Galicia, Celta, oposta ao Mediterráneo Ibérico, existiría dende sempre, diferente, singular.

Estes historiadores románticos non eran taimados argalladores de fábulas para levar a auga ao seu rego. Na súa maioría eran, fundamentalmente, honestos. Non fixeron nada diferente do que facían outros en Francia ou en Alemaña. De feito, tomaron as súas ideas de alí, onde durante moito tempo seguiron sendo lexítimas. E ao igual que alá, xa no século XX, outra xeración de arqueólogos adicou a vida a limpar, fixar e dar esplendor ao celtismo galaico, liberándoo de teorías espurias e dándolle marchamo científico. Ese foi o labor do Seminario de Estudos Galegos, un labor que nunca recoñeceremos dabondo. E outros usaron estas ideas para lexitimar o ilexitimable. O tetrasquel celta, en versión angulosa, presidiu a maior matanza de Europa dende os tempos da Peste Negra.

Chegou a Guerra inCivil, as tropas de Atila disolveron o Seminario e incendiaron a súa biblioteca. Fundaron, no seu lugar, o CSIC, que tiña como obxectivo “a recuperación das enerxías espirituais da hispanidade, co fin de crear unha cultura universal” (sic). O celtismo galego non tiña cabida no novo ideario, por chamarlle algo, dos que paradoxicamente eran amigos dos nazis. No III Congreso Nacional de Arqueología, celebrado oportunamente en Galicia en 1953, os celtas recibiron o finiquito. De Celtas en Galicia nadiña. O patriarca do vello Seminario, Florentino López Cuevillas, publicaba asemade a súa fundamental síntese “La Civilización Céltica en Galicia”. Foi o canto dun cisne. Algúns louvaron o seu contido, pero o título, verdadeiro manifesto, puxérono a caldo.

E así chegamos a estes tempos democráticos e autonómicos, co elenco arqueo-historiador dividido en dous bandos. Os celtistas son tachados de nazis, románticos, retrógrados ou psicópatas. Os anticeltistas de nihilistas, franquistas, intransixentes ou indocumentados. Mentres, ninguén sabe explicar a cuestión fundamental: Qué raio era un celta?

Dende hai dúas décadas en Europa tamén se discute esta cuestión con novos enfoques. Unha visión orixinal e moi esclarecedora foi a de Colin Renfrew (“Archaeology and Language: the puzzle of indo-european origins”), que expón a teoría da extensión da lingua indoeuropea a partir da expansión da economía neolítica; e da que as linguas célticas serían a súa versión máis occidental e serodia. Fuxe así das teorías invasionistas tradicionais e das súas implicacións étnico-raciais, tan perigosas, para reducir o problema a límites lingüísticos e culturais. Todo é máis que plausible.

Pero nos últimos tempos xurde unha outra teoría, denominada a “Teoría da Continuidade Paleolítica”, defendida por un grupo de traballo no que destacan os lingüistas Francesco Benozzo e Mario Alinei. Traballan sobre a hipótese dunha lingua indoeuropea que se extende por Europa moito antes do Neolítico, coa colonización do Homo Sapiens dende o Paleolítico Superior e o Mesolítico. Daquela, Galicia pertencería a un ámbito protocelta común a toda a área atlántica europea, coa que mantén lazos dende ás épocas máis remotas do Paleolítico inferior pasando polo Neolítico, o Megalitismo e a Idade dos Metais.

A TCP acaba de desembarcar en Galicia. Como teoría, está aínda en cueiros. De seguro vai recibir unha verdadeira pallosa de paus, hai demasiadas eivas na súa formulación, e son máis que evidentes. O máis brando que se pode decir é que os datos arqueolóxicos que usan son moi parciais e son interpretados de xeito aínda máis parcial. Pero se algo ten de bo, e nisto coincidirán todos, é que supón unha reformulación (se é errada ou non é outra cousa) radical e dende as súas bases de toda a cuestión das orixes das linguas indoeuropeas. E iso contribúe a traer un ar máis novo, máis fresco, e máis orixinal a unha discusión demasiado enquistada, demasiado viciada, demasiado vella. Replantexar todo dende o principio é a solución. A ver se son chegados os tempos que as nosas vaguedades das idades dos bardos teñan cumprido fin.
Artigo de Francesco Benozzo sobre Galicia na TCP.
Páxina web sobre a Teoría da Continuidade Paleolítica.
Comentarios (15) - Categoría: Publicacións - Publicado o 08-09-2007 18:17
# Ligazón permanente a este artigo
Degoro de garum.
Uns mariñeiros botan un lance nun mosaico romano do Museu do Bardo, en Túnez.
Ingredientes: Peixe azul do día e variado, canto máis pequeno mellor. Magas e tripallada de peixe. Sal Paciencia.
Preparación: Nunha pía, ou un recipiente a xeito, bótanse magas de calquera peixe (as tripas e cabezas que usualmente se desperdician). Preferentemente pódense usar de atún ou bonito. A isto engádense peixiños pequenos de especies graxas: sardiña, xouba, bocarte, rincha, xurelo… dos que haxa a man ou estean en comida, canto máis pequerrechos mellor. Por cada modio desta mistura, engadimos dous sextarios de sal (aproximadamente, unha parte de sal por doce de peixe). Ao gosto, pódense engadir á mestura viño de crianza (dúas partes por cada unha de peixe, pero isto é opcional) e herbas aromáticas como fiuncho, menta, eneldo ou apio. Poñemos este ensopado ao sol, aberto, durante dous ou tres meses, o que dure o verán, coidando de revirar de cando en vez a peixada cunha vara. Despois disto, botamos o resultado a un cesto, e recollemos por unha banda, o líquido espeso que zurruche por entre os bimbios, e por outra, o residuo sólido que quede dentro, e xa podemos gardalo para usalo cando nos preste.

Ésta é, a grandes riscadelos, a receita do garum, aproximadamente como consta na Geoponica de Casiano Basso, un autor grego da corte bizantina. O garum era unha prebe moi apreciada polas clases altas de Roma, que consumían a versión refinada (liquamen), mentres que as clases non tan poderosas conformábanse con rillar o residuo espeso (hallec). O lector escrupuloso pensará, non sen motivo, que comer esta bullabesa podre só pode traer unha enfermedade. A realidade é que a saturación do sal, xunto ás altas temperaturas paralizan a putrefacción do peixe, e este remata por licuarse e disolverse nos seus propios aceites. Desta maneira obtense un mollo pobre en proteínas pero moi rico en aminoácidos libres, sobre todo en ácido glutámico, un potenciador do sabor que aparece na composición de moitos productos modernos co nome de glutamato. Por isto, era ingrediente esencial das receitas máis saborosas da vieille cuisine. Fabricar garum era unha tarefa custosa. Requería certa infraestructura, pesca abundante, mariños afoutos que a traeran a terra, clima benigno, sal en grandes cantidades e envases axeitados para repartir o manxar a todo o mundo. Onde tales elementos se conxugaban, ao longo das costas de todo o Imperio, xurdiron vilas que fixeron fortuna.

Nestes días de verán falouse da descuberta dun alfar romano adicado á fabricación de ánforas, tellas e tixolos, xunto a praia da Madorra, en Panxón. Xunto aos alicerces de edificacións, e das propias vivendas dos oleiros, dotadas da súa propia cloaca, descubríronse dúas balsas para decantar a arxila. Todo parece indicar que esta factoría estivo activa no século IV, e abastecería de ánforas á industria de salga local. A descuberta foi descrita como única, porque non abundan os restos de alfares romanos na península, e moito menos en Galicia. Pero non é o único alfar que se coñece: en Bueu, no ano 2000, xunto á praia da Pescadoira, apareceron habitacións, pías de salga e fornos romanos, e no ano 2001 eu mesmo escavei un deses fornos. As ánforas alí atopadas eran do tipo Dressel-30 e Almagro-50, propios da época do Baixo Imperio (séculos III-V), e un tipo concretamente (a Almagro-50), unha ánfora de gran tamaño e boca ancha, moi axeitada para o transporte e almacenaxe do garum, foi producida con seguridade no mesmo alfar de Bueu, con algunhas características exclusivas.

Non son o único caso. Todo o litoral do Sur de Galicia está salferido de vilas romanas costeiras, a intervalos regulares, separadas entre si non máis dunha legua. Son asentamentos pequenos adicados á salga do peixe, a carón de praias de doado atraque nas nosas rías antano vizosas e inzadas de sardiña e xouba. Algunhas, como as que acabamos de citar, producían as súas propias ánforas para envasar e exportar o seu producto. Outras incluso tiñan as súas propias salinas, para non depender das gravosas importacións do sal, como sucede no caso da vila do Areal de Vigo.

Pero o curioso é que, polos materiais atopados, o gran momento, a era dourada da industria de salga galaico-romana é o século IV. Curioso porque sempre lemos nos libros que no século III o Imperio Romano entra nunha decadencia da que xa non levanta cabeza. Hai anarquía, gobernan emperadores ineptos que duran pouco, asasinados por sucesores ineptos. A moeda devalúase, as rutas comerciais esmorecen, hai bandidos en terra e piratas no mar, os barbaros ameazan as fronteiras... Pero nesa situación, cando a economía do imperio se descentraliza, aparecen novos circuítos comerciais máis pequenos, máis domésticos, e os camiños deixan de levar a Roma, a Gallaecia saca partido. Crises, what crises?.

Temos xa moitas destas vilas escavadas en Galicia, moi poucas son visitables, case ningunha está musealizada decentemente. Os restos de Panxón apareceron por mor da construcción no lugar dun xeriátrico. Agora que a escavación rematou, comenzaron as obras, que seica van a respetar o atopado nos baixos do edificio para a súa posta en valor. Ogallá. Os restos atopados en Bueu, onde hoxe se levantan apartamentos con vistas á ría, tamén ían ser musealizados, pero seis anos despois os pobres alicerces romanos están aínda máis arruinados, escondidos tras un vergoñento muro. Rodeados de lixo, a broza os cubre e os corrompe, e a aula de interpretación que había de estar nun dos baixos do edificio non existe, a pesares dos anuncios e fanfarrias da anterior xefa do Servizo de Arqueoloxía da Xunta.

Así que fagamos votos aos deuses pola correcta conservación da nosa vella industria conserveira e aledémonos por saber un poco máis sobre ese noso temperán desenvolvemento industrial, tan ligado ao mar que xa daquela era camiño. Hai quen non gosta tanto desta historia, na que non hai batallas nin heroes, a historia da xente traballadora. Pero esta historia ten enigmas importantes e fascinantes que resolver: Quen fundou estas factorías? Foron colonos de fora, coma os industriais cataláns no século XVIII? ou galaicos xa romanizados que aproveitaron a oportunidade de negocio? A quén vendían o peixe? Por qué rutas traficaban? Pero entre todas, hai unha que me corroe... A qué raio saberá o garum?.
Comentarios (5) - Categoría: Escavacións - Publicado o 20-08-2007 20:33
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal