Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

A arte de escoller palabras
Cuevillas e Risco, sobre as murallas de San Cibrán de LásNos anos 10 do pasado século, Ourense era unha cidade esmagada pola seu clima insufrible, a consciencia do seu carácter provinciano e o conservadurismo pertinaz. Emporiso, as luces do século tentaban abrirse paso de maneira tímida naquela vila grande, que nunca tivo claros os límites entre o urbano e o rural, entre o badoque e as berzas. Era un ambiente que deixou un fondo rastro na novela galega contemporánea, A esmorga, Xente ao lonxe, Arredor de si, Ilustrísima… en todas se retrata este crisol onde, na Rúa do Progreso ou na Praza de San Martiño, se enfrontan o primitivo sindicalismo, a Igrexa, o caciquismo cerril e a indiferencia. Era tamén, loxicamente, un ambiente propicio para o friquismo e a extravagancia, así que non era de extrañar que na fauna ourensana houbera unha Igrexa Teosófica que ata publicaba unha revista: “La Centuria”.

Era o ano 1917. Os rusos tentaban mudar a Historia poñendo nas mans do proletariado o maior país do mundo. O resto do planeta matábase nas trincheiras de Verdun. En España había folgas xerais, ruído de sables, un parlamento de opereta, e moito mar de fondo. Un caldo de cultivo para os inadaptados. Pero aqueles homes intelixentes e ben educados, despois dunha viaxe arredor de si mesmos, abaixaron do seu pedestal escapista para abrazar unha causa terrenal: O Galeguismo. Os seus nomes: Vicente Risco, Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas...

Floro Cuevillas era de familia fidalga, un home refinado, intelectualmente inquedo. Tocaba o violín e frecuentaba tertulias literarias. Licenciárase en farmacia, e estudara filosofía e letras, pero rematara por exercer unha gris profesión: funcionario da Facenda Pública. Non por iso condenouse a unha existencia tamén gris: ingresou nas Irmandades da Fala e no Partido Galeguista, e desenvolveu a súa afición pola Prehistoria. Os domingos saía con Risco, Xaquin Lorenzo “Xocas”, Pedrayo e Ben-Cho-Shei a recorrer os monumentos de Ourense e provincia, sempre que a afición inveterada de Cuevillas ao fútbol o permitía. E froito desta afición, (polas pedras, non polo fútbol) comenzou a escribir os seus primeiros artículos sobre temas arqueolóxicos na Revista Nós. Naquel activismo galeguista xurde o Seminario de Estudos Galegos, ao que Cuevillas se incorpora cunha síntese da Idade do Ferro en Galicia. Acabará por ser o coordenador da área de Prehistoria.

Cuevillas reconstruíu a prehistoria galega dende un cientificismo riguroso, partindo practicamente de cero. Recorreu os montes catalogando calquera información, dende os achados casuais dos labregos ata as lendas de mouros e tesouros. Escavou por primeira vez con criterios estratigráficos modernos, e buscou paralelos por canta referencia erudita europea tiña á súa disposición para as cousas que aquí atopaba. E sobre todo, empregou a eito o galego nas súas publicacións, empregándoa como lingua científica e de cultura. Cuevillas era consciente de que a identidade colectiva de Galicia pasaba polo coñecemento das raíces máis fondas da historia do pobo galego, e por esa razón lánzouse ao estudo daqueles ámbitos da prehistoria onde coidaba atopar rasgos diferenciados, e por encima de todos eles, os castros. Hai quen considera que esta perspectiva nacionalista menoscaba o valor da súa obra, esquecendo que o nacionalismo historicista era tamén o motor da investigación española: mesmo nos manuais que hoxe seguen o currículo do bacharelato a Historia de España comenza en Altamira, como se os aqueles bisontes asaeteados reflexaran o primeiro e atávico impulso español de torturar bois con pinchos.

O impulso formidable daquel fato de intelectuais comprometidos coa súa terra rematou da peor maneira co golpe feixista de 1936. O S.E.G. foi clausurado e os seus membros perseguidos. A súa biblioteca foi saqueada, ata que os seus magros restos pasaron a formar os fondos do Instituto Padre Sarmiento, cunhas intencións fundacionais ben diferentes que as do Seminario. Cuevillas viuse en retiro forzoso, cun expediente por responsabilidades políticas, pero zafou do azoute de Atila grazas, cecais ao seu catolicismo fervoroso. Pasado o temporal puido seguir adicándose á investigación, sobre todo dende unha perspectiva sistematizadora e sintética.

En 1953 publicou La civilización céltica en Galicia, monumental traballo hoxe, cecais, minusvalorado por un título que algúns consideran disonante. Só tiña datos de media ducia de castros, pero foi capaz de trazar un panorama da chamada Cultura Castrexa veraz e útil, dende as perspectivas máis diversas: a arquitectura, a cultura material, ou a sociedade. No mesmo ano, celebrábase en Galicia o III Congreso Nacional de Arqueología, que tiña como obxectivo enterrar definitivamente o historicismo galeguista e o celtismo da literatura arqueolóxica galega. Hoxe en día os arqueólogos que se achegan a este libriño recoñecen o seu valor fundamental pero non poden deixar de criticar un título que lles parece desafortunado. O libreiro compostelano que o editou disculpou pouco despois ao autor, decindo que fora ocurrencia súa, que pensaba que así se vendería máis. Outros, como Xocas, di que foi pola propia terquedade de Floro, que lle puxera ese título moito tempo antes, e que como era moi teimudo, non cambiaba xamais nada do que escribía. Ao meu parecer, ese título, sempre me pareceu un manifesto. "Civilización", porque esta palabra confire á cultura castrexa unha aura de prestixio da que carecen outras expresións. Os castros formaron parte dunha civilización porque foron as primeiras cidades de Galicia. "Céltica", porque moitos dos elementos definidores desa civilización son emparentables, ou enténdense mellor, en paralelo co que convencionalmente se coñece como “celta” no mundo antigo, argumentos trapalleiro-patafísicos aparte. E “en” Galicia (e non “de”), porque ese paradigma do céltico non pertence a Galicia en exclusiva: Cuevillas definiu o “celta” a partir da comparación e da semellanza con outras áreas de Europa. A civilización céltica sería un estado cultural da Europa protohistórica que en Galicia se manifesta particular e peculiarmente nos castros. Demasiado ben pensado, este título de catro palabriñas, como para ser casualidade.

Cuevillas morreu un 30 de Xullo de 1958. Este ano facíase medio século do seu pasamento. Ninguén pareceu acordarse desta efeméride, nin sequera dende esta bitácora. Pero antes de que acabe o ano, fago un brindis polo Mestre.
Comentarios (8) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-12-2008 21:50
# Ligazón permanente a este artigo
O cristo de Veleia
O suposto calvario de Veleia, e o burro crucificado do Palatino.
A dez quilómetros de Gasteiz, dominando o camiño que dende a chaira de Araba leva ata o Val do Ebro, levántase un outeiro plagado de ruinas, defendido polo meandro que ao seu arredor describe o río Zadorra. Os primeiros eruditos que investigaron aqueles vestixios denominárono o Oppidum de Iruña, por estar a carón de Iruña de Oca, pero axiña remataron por identificar aqueles restos cos da cidade romana de Veleia, unha importante mansio citada no Itinerario Antonino na vía XXXIV, a ruta que dende a capital galaica de Astorga, levaba ata Burdeos, na Aquitania.

Veleia fora un importante castro (salvadas as distancias) da Idade do Ferro, posiblemente a capital dos Carietes e Vennenses, pobos que habitaban o val do Zadorra. Unha inscripción adicada por estes pobos ao emperador Augusto atopada na propia Roma indica que é posible que durante as Guerras Cántabras, nas que Augusto rematou a anexión do Norte e Noroeste peninsular ao Imperio Romano, a colaboración cos romanos fose fluida. Poucas décadas despois, o castro transformouse nunha verdadeira cidade romana, na que as vellas casas de pallabarro foron substituidas por auténticas domus á romana. O boom inmobiliario acadou o seu cumio a partir da época Flavia: edificios de gran porte, pavimentos de mosaico, toda sorte de servizos sanitarios. No século III, a cidade amurállase, moitas pedras dos vellos e orgullosos templos son reutilizadas nas defensas, e unha cohorte de lexionarios (a Cohors I Gallica) acantónase tras a protección dos seus muros; é época de crise e inseguridade. Isto non evita que no século V, os visigodos de Teodorico II entrasen pola vella vía romana ata a Meseta. O imperio Romano desfaise. Despois disto, Veleia é usada como cemiterio. Non volveu ser habitada, coa excepción dun priorato no século XIV, do que tamén só fican despoxos ruinosos.

Iruña Veleia chamou a atención dos investigadores e arqueólogos dende o século XIX, e en diferentes momentos, afrontáronse escavacións que puxeron ao descuberto as súas impoñentes murallas e moitos dos seus edificios. No ano 1994, o arqueólogo Eliseo Gil Zubillaga meteu o sacho por primeira vez no sitio, e as escavacións continuadas e sistemáticas xa non pararon ata a actualidade, máis cando no ano 2001 suscribiuse un plan director para o xacemento, con financiación pública (Deputación de Araba) e privada (Ferrocarriles Bascos).

No ano 2006 as escavacións deron un inesperado froito. Baixo o tellado derrubado dunha das casas máis suntuosas das escavadas (a chamada de Pompeia Valentina), nun nivel aparentemente selado, apareceron unha chea de cerámicas con caracteres gravados: ostracóns con prácticas de alfabeto que daban a entender que alí había un pedagogium, un lugar onde un mestre ou preceptor particular educaba nas letras aos membros máis novos da familia, e que usaría cerámicas rotas para que os cativos practicasen coas súas riscadelas. Un conxunto epigráfico así xa é extraordinario, pero o que facía máis fantástico o descubrimento era que entre as gravuras había unha representación dun calvario, a primeira da que se tiña noticia, coas tres cruces, e a deesis (a Virxe e San Xoán aos pés) cun disonante R.I.P. no alto da cruz central, da que emanan raios de luz. E non só iso, senón extraños símbolos exipcios, nos que se podían ler nomes tan sonados como o de Nefertiti, nunha época na que a escritura xeroglífica (e máis en Araba) estaba absolutamente fóra de lugar. E para acabar de rematala, máis tarde aparecen centos doutras pezas, noutros tantos tixolos, con palabras en euskera perfectamente intelixibles, nas que ata é posible ler o comenzo dun Pai-Noso.

A nova filtrouse a prensa e comenzou o rebumbio, porque os xornalistas (animados, sen dúbida, polas declaracións do propio Eliseo Gil) interpretaron os achados de maneira maximalista, indicando que aquela ostraquiña do calvario era o indicio da ceda introducción do cristianismo en Araba, mentres que as palabras en Euskera, as máis antigas das que había noticia, daban un xiro ás teorías máis extendidas que falaban da chegada da lingua basca dende Aquitania en época algo posterior. Comenzaron a agromar debates, cada vez máis agrios, entre os que defendían os textos de Veleia como proba da antiquísima euskaldunización de Araba, mentres que outros comenzaban a poñer chatas a unhas probas arqueolóxicas que parecían, como moito, demasiado exóticas.

Como a cousa levaba camiño de convertirse nun cruce de navallas, a Deputación de Araba decidiu formar unha comisión de expertos que desen o seu dictame sobre os restos epigráficos e o seu significado. Axiña comenzaron a xurdir dúbidas. Algúns dos sabios comisionados largaron as súas opinións críticas na prensa, co malestar de Eliseo Gil e o equipo arqueolóxico habitual. Outros sabios opinaban dende fóra, entre outros Almagro Gorbea, cunhas declaracións que destilaban nacionalismo español, contra aqueles que tentaran apoiarse nos grafitos veleitarras para reafirmar o seu "euskalherrismo": “(Aos grafitos dáselles) unha relevancia dacordo cun desexo de extender unha lingua onde no existiu nunca para xustificar determinadas actitudes políticas. Non é de recibo nun país democrático. Soa a actitudes de manipulación histórica que costaron moito sangue no século XX”. Tal chegou a ser o ton do debate: Os arqueólogos bascos, qué perigo!. En realidade están trabucados todos: Nin é malo que se fale euskera en Araba, nin necesita para facerse os argumentos dos arqueólogos.

O caso é que a Comisión acaba de dar o seu parecer: Os grafitos de Veleia son máis falsos que euros de Franco. Nunca tal se viu escribir R.I.P. (descansa en paz), fórmula apropiada para un morto, sobre un fulano que supostamente resucita. Nunca tal se viu escribir en exipcio no val do Zadorra, nin chamar a Nefertiti así, cando esa palabra é unha convención fonética actual ante un nome que non sabemos cómo se pronunciaba realmente. Nunca tal se viu que o euskera batua xa se falara no século III, pois mentres o latín evolucionou ata convertirse en francés, galego ou rumano, as verbas bascas de Veleia non se diferencian nada do euskera que calquera escolar pode aprender nunha ikastola. Todo era un fraude chapuceiro. Eliseo Gil foi apartado da dirección. Deféndese argumentando que o cometido da Comisión era asesorar, non un tribunal inquisitorial, e a súa empresa, Lurmen S.L., ameaza con querellarse contra Almagro por inxurias.

En Roma hai un outro grafito do século III que representa un “calvario” onde un home con cabeza de burro aparece cravado nunha cruz xunto a un home ridente que saúda coa man. Debaixo, unha inscripción en grego búlrase: “Alexamenos adora a Deus”. Lémbrome del e das risas que botamos un amigo e mais eu cando o admiramos no museo do Palatino. Non era difícil dar con el (nº de inventario 381403), así que cando oín falar do “extraordinario” grafito do século III de Veleia, pensei que ben podía ilustrar esta coña.
Xacemento de Veleia
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 30-11-2008 18:45
# Ligazón permanente a este artigo
O rei indocumentado
A estela de Tel dan e Avraham Biran con ela.
Cando os sacerdotes levitas escribiron a Biblia, inspirados por Iahvé ou pola fe que lle tiñan, vivían nun mundo en descomposición. Non eran máis que os fanáticos descendentes dun pobo barrido pola historia, aqueles que regresaran a Canaán dende o cautiverio de Babilonia. Atrás quedara a gloria dos reis de Israel e de Xudá, desaparecida coa destrucción de Xerusalén por Nabucodonosor, o rei de Babilonia, no ano 586 a.n.e., e a deportación dos seus habitantes. Cando 50 anos despois, Ciro o persa conquistou Babilonia, permitiu aos hebreos regresar á súa vella cidade. Moitos quedaron, pois prosperaran en Mesopotamia, demostrando que o exilio distaba moito de ser un suplicio. Os que regresaran a aquel secarral que chamaban a Terra Prometida afanáronse por reconstruír o Templo, e por devolver aos israelitas o seu vello orgullo nacional. Reordenaron a súa historia, e colocaron ao seu deus malhumorado e vingativo no centro do mundo, e con el a eles mesmos. Adornaron os seus vellos mitos con outros aprendidos noutras terras, e recopilaron a historia dos seus xuices e reis tentando reivindicar así o seu dereito a vivir alí entre extraños. Porque en Palestina entón, como sempre, como agora, nunca estiveron sós.

A lectura da Biblia, unha lectura desapasionada, sincera e nada erudita, permite apreciar ata que punto era amarga a tinta coa que a escribiron. Os cronistas que a compuxeron arelaban un reino xudeo nunha Xerusalén chea de samaritanos, fenicios, persas e gregos, adoradores de Baal e de Astarté, de Apolo e de Ahura Mazda. As historias bíblicas tiñan para eles unha dobre finalidade: por unha banda devolver aos hebreos un pasado do que presumir, dándolle apariencia documental ás súas narracións lexendarias. Así, tentaron de ocultar a realidade miserable dun pobo de cabreiros comedores de cebolas co brillo das armas de Josué, ou o ouropel da corte de Salomón. Pero por outra, tamén había unha intención moralizante: aqueles (breves) episodios de gloria trocáranse en infortunio por culpa do pecado. Saul, David e Salomón foran reis gloriosos, pero non inocentes. A súa infidelidade co deus de Israel levou á partición en dous do reino, e os seus sucesores foron unha sarta de monarcas de medio pelo, que non puideron, ou non quixeron, eliminar a idolatría dos seus países. Contra eles Iahvé, o deus do templo, mandou profetas que falaban no seu nome, con escaso éxito, o que colocaba a Deus nun estado de permanente mal humor. Por estas e outras dexeneracións foi que Iahvé castiga aos hebreos mandando a Nabucodonosor a que os deporte a Babilonia, como os castigara outras veces, incluso ata co diluvio. Iahvé é un deus ciumento, cánsase a Biblia de decir. Conclusión: A Biblia invita aos xudeos, acostumbrados dende hai séculos a vivir nun ambiente relaxadamente politeista, a facer sacrificios no Templo de Xerusalén, completamente remozado, único lugar onde se pode adorar ao seu deus nacional. Calquera outra devoción non vale, porque Iahvé (e os seus sacerdotes) teñen o monopolio de estar a ben coa esfera divina. Por algo sodes o pobo elexido, por algo vos prometeu Iahvé este pedregal.

Como toda propaganda, a Biblia é fascinante, instructiva, influínte e mentirosa. Por iso a súa lectura como documento histórico debe ser coidadosa, e dende logo non parecer que se fai sen considerar o seu hipnótico embruxo. Porque a pesar da aura que a Biblia ten como libro histórico, non hai absolutamente ningún episodio anterior ao cautiverio de Babilonia que se certificara con certeza a través doutra fonte. Emporiso, hai unha lexión de eruditos historiadores dispostos a demostrar a veracidade dos seus versículos, interpretándoos con máis ou menos flexibilidade segundo o seu grao de compromiso relixioso. E entre eles, unha curiosa ponla do saber arqueolóxico: a chamada arqueoloxía bíblica.

En 1966, un destes arqueólogos, Avraham Biran, acudiu a evitar a destrucción dun xacemento por parte do exército israelí, que facía trincheiras nun monte chamado Tel Dan, na fronteira con Siria, nas vísperas da guerra dos seis días. Xa non deixou de escavar alí. No ano 1993, 27 anos despois, atopou dous anacos de basalto cunha inscripción en antigo cananeo. Polo contexto no que apareceu, parecía datar do século IX ou VIII a.n.e. Nela só se podían ler unhas poucas liñas, incompletas, nun monumento que parecía conmemorar unha victoria militar dos arameos sobre os hebreos. Entre as palabras lexibles había seis letras. BYTDWD. Bet David. A casa de David.

Avraham Biran era un ancián e prestixioso arqueólogo bíblico. Nacido na Palestina otomana de 1909, formárase como arqueólogo baixo as alas de William F. Albright, o pai da arqueoloxía bíblica, fondamente enchoupado do metodismo relixioso norteamericano, e firmemente convencido da autenticidade do texto bíblico. Despois de colaborar coa administración do mandato británico, e coa do recén fundado Estado de Israel, en 1961 retomou a arqueoloxía consciente da importancia deste oficio para rescatar os vínculos do seu pobo coa mesma terra que os agacha. Afirmaba que cada descubrimento arqueolóxico en Israel tiña importancia para a comprensión da Biblia, unha premisa que o impulsaba a interpretar cada achado baixo unha óptica nada inocente. Así que, cando xa octoxenario, Biran leu as seis letras que parecían indicar que un rei de nome descoñecido, posiblemente derrotado non se sabe cando por outro anónimo rei arameo, decía pertencer a “casa de David” co que quizais fose familiar ou descendente dalguén chamado David (ou similar) que hipotéticamente poderíase relacionar co rei David, o lexendario pastor de ovellas que gañaba batallas a pedradas, debeu pensar que a súa longa vida tiña algún sentido.

Ata o momento a Estela de Tel Dan é (e só quizais) o único e feble documento que fala da existencia do rei David, fóra da Biblia. Non é pouca cousa. Biran atopou o achado da súa vida. Pero o que en calquera outra terra serían achados inconsistentes e anodinos, aquí se convirten en argumentos políticos e relixiosos para reclamar a lexitimidade da ocupación dun país en constante disputa por pobos que o consideran a súa terra sagrada e irrenunciable. Para algúns, os mesmos que en 1996 celebraron con fanfarrias o trimilenario da conquista de Xerusalen polo mesmo rei David, a estela de Tel Dan é a proba da lexitimidade da ocupación israelí. Pero tal e como Biran comprobou, Tel Dan, como moitos dos Tell do Oriente Próximo, é unha montaña formada polo asentamento ao longo dos milenios, de ducias de pobos diferentes, con diferentes linguas, con distintos deuses. O propio monte demostra que David foi un máis nunha terra que pertenceu, que pertence, a todos.

Avraham Biran morreu o 16 de setembro en Israel. Hai uns días tería cumplido a patriarcal idade de 99 anos. Descanse en Paz.
Comentarios (9) - Categoría: Mundo - Publicado o 31-10-2008 16:57
# Ligazón permanente a este artigo
A historia máxica de España
O tesouro do Carambolo (Museo de Sevilla/caixaforte dun banco ignoto)
O 30 de setembro de 1958 uns obreiros que traballaban na construcción dun campo de tiro ao pichón (ten que haber de todo neste mundo) nos arrabaldos de Sevilla, no lugar chamado El Carambolo, atoparon un brazalete dourado e primorosamente traballado. Ao faltar un dos seus adornos, seguiron sachando na súa busca, e atoparon unha vasixa de cerámica. Nela había outros 20 obxectos: En total, dous brazais, dous colgantes-pectorais en forma de pel de touro, un colar, e outras 16 placas metálicas, todas profusamente decoradas. Os obreiros non daban creto. Repartíronas entre eles, pensando que carecían do valor que representaban ata que un deles, para comprobar que era de ouro, dobrou varias veces un dos pectorais ata que rompeu. Era de ouro puro. Colleron medo e denunciaron o achado. Axiña se presentou alí Juan de Mata Carriazo, arqueólogo e experto na Cultura Tartésica e certificou a importancia do achado: un tesouro digno dun rei, un rei de Tartessos.

E qué é Tartessos? Pois un reino mítico que os antigos gregos situaban no lonxano Oeste do Mediterráneo, na desembocadura dun rio hoxe esquecido, gobernados por reis que vivían centos de anos, facían as leis en verso e nadaban en riquezas sen conto. Se tal reino existiu, son moi poucas as noticias del que temos. A penas catro referencias de pasada por algún historiador e xeógrafo, e algunhas lendas recollidas en época bastante recente. A máis sonada fala de Gargoris, rei dos Curetes, nas ribeiras do río Betis, e o seu fillo Habidis, froito das súas relacións incestuosas cunha das fillas que tivo cunha princesa atlante. Gargoris e Habidis inventaron a apicultura e o arado, respectivamente, e meteron de cheo aos primitivos habitantes de Andalucía na civilización. Deles nos fala Diodoro Sículo, un autor grego-siciliano dos máis falaces da antigüedade. Un descendente deste Habidis foi Argantonio, do que temos algunhas noticias máis. Sería un rei do Sur da península ibérica, de entre o século VII e VI a.n.e., que andou en tratos e alianzas cos gregos de Focea, e máis cos fenicios, e que reinou, polo menos, uns 80 anos dos 120 que din que vivíu. Hai quen crerá nestas cousas, pero nestas lendas para-históricas hai polo menos un chisco de esaxeración bíblica. Literalmente, porque tan poucas noticias había de Tartessos que os eruditos tartessiólogos que deixaban as pestanas nos seus estudos mesmo acudiron á Biblia para buscar algunha referencia, e creron ver nas “naves de Tarsis” que chegaban ao reino de Salomón cargadas de marfín e pavos reais unha mostra do poderío comercial deste reino de fábula. Tarsis era Tartessos: Branco e en botella: viño!

Pero o conto é que dende hai moitas décadas o mítico reino de Tartessos ten carta de natureza na literatura arqueolóxica española, sen que se saiba moi ben por qué. Ou sí que se sabe: De existir, Tartessos sería a primeira, a máis clara mostra do xenio hispano, capaz de crear unha verdadeira civilización, culta, letrada, rica e poderosa, envexada polos mesmos gregos, na outra banda dese mar que se considera o berce da civilización, o Mediterráneo Oriental. E non sirve como argumento en contra que nin sequera exista a máis mínima nova, o máis mínimo vestixio, dunha cidade que levase ese nome, ou que todo o que se saiba non sexa máis que unha enmarañada confusion de lendas e de referencias de esguello en obras de autores serodios e pouco dignos de creto: tampouco crían a Schliemann cando buscaba as ruínas da mítica Troia, e mira!. Outro alemán, Adolf Schulten, o arqueólogo que se autoproclamou descubridor das tamén míticas ruinas de Numancia, tamén queimou os derradeiros anos da súa longa vida na percura do soño de Tartessos, pero o seu El-Dorado arqueolóxico nunca, xamais, apareceu.

Por esa razón, aos corazóns dos tartessiólogos deulles un chimpo cando, hai 50 anos, apareceu aquel tesouro do cerro do Carambolo enterrado nunha pota de barro. Un tesouro digno de Argantonio, díxose. E de aí partiu unha interpretación errada do xacemento: Aquilo era un antiquísimo poboado de casas de pallabarro pertencente á civilización tartéssica, obviamente anterior á época da colonización fenicia. E a cerámica típica deste lugar (a cerámica tipo Carambolo) serviu de fósil director para clasificar todos os xacementos do baixo Guadalquivir onde tamén aparecía. Obviaron decir que no mesmo lugar aparecera unha estatuiña da deusa fenicia Astarté, e que o lugar podía ser interpretado como un lugar de culto non tartessio, senón fenicio. Agora, con motivo das obras de construcción dun hotel no mesmo lugar do vello campo de tiro ao pichón, acábase de descubrir que os supostos “fondos de cabana” eran vestixios dese templo fenicio. O Tesouro do Carambolo non sería o enxoval dun rico nobre tartesio, senón os adobíos ou atrezzo cos que posiblemente se dispoñía a un touro para o sacrificio. E a época en que todo isto sucedeu non era tan antiga, senón moito máis recente, dende logo, e contemporánea á influencia dos poderosísimos fenicios de Cádiz, un verdadeiro emporio e un foco de civilidade en todo o Sur da Península.

Con motivo dos 50 anos da aparición do tesouro, o Museo Arqueolóxico de Sevilla pretende expoñer no primeiro trimestre do 2009 o tesouro orixinal, hoxe resgardado na caixa de seguridade dun banco, en vez da réplica que luce actualmente nos seus trinques. Ademais diso, estase a celebrar (do día 1 ao 3 de Outubro) un Simposio Internacional na Universidade hispalense. Posiblemente nel se poida poñer en claro algunhas cousas sobre a definición desta cultura. Talvez o que, con certa ampulosidade acostumábase a denominar “tartéssico” non sexa máis que producto da hibridación entre as culturas locais da primeira Idade do Ferro, nos séculos VII e VI a.n.e. e os colonizadores orientais fenicios e gregos. E toda esa estética de rosetas e palmetas, árbores da vida, leóns, grifos, esfinxes e animais enfrontados tan repetidos no Sur da península, e que Blanco Freijeiro tan acertadamente identificara co Periodo Orientalizante da arte grega non sexa máis que iso, arte Oriental trasplantada a milleiros de quilómetros da súa orixe por colonos e comerciantes. E iso sen deixar de apreciar o xenio dunha poboación local que, estimulada pola presenza inmigrante, argallaron o seu particular sistema de escritura, afillado do dos colonos, para escribir na súa propia lingua, aínda por descifrar. Tartessos é hoxe unha marca, unha referencia taxonómica, non unha civilización. Calquera outra cousa non é máis que aferrarse a unha historia interesada, máis esotérica que real, que busca esencias patrias ata nos recantos da Biblia e nos desbarres de Avieno. Porque a Historia de España, lémbreno os que sempre andan a botarnos aos galegos o celtismo en cara, tamén foi sempre así, interesada.
Páxina do Simposio
Comentarios (4) - Categoría: Pezas - Publicado o 30-09-2008 18:35
# Ligazón permanente a este artigo
Viva nun castro costeiro
O Faro da Atalaia (Foto Louzao Peñalva)
Quen se achegue a un castro costeiro, como o de Baroña, por exemplo, neste outono de clima caprichoso, ficará sempre sorprendido de dúas cousas. Por unha banda, sobrecollerase seguramente pola beleza dun Atlántico case salvaxe, onde a penas hai que esforzarse para imaxinar a rudeza da paisaxe primixenia na que aqueles primeiros poboadores habitaron. Por outro lado, se é curioso, non poderá deixar de extrañarse de que alguén quixera vivir nun penedo tan inhóspito, azoutado por ventos mareiros tan cargados de salitre e humidade que mesmo os peixes poderían nadar entre nós.

Seica está de moda entre a burguesía madrileña invertir en vivendas situadas en pintorescas paraxes costeiras. Non é seguro que ninguén dos que mercan estas vivendas teña unha verdadeira intención de vivir nelas. Chámanlles “inversión” e agardan simplemente a que incrementen o seu valor ao ritmo da burbulla especuladora do tixolo. Esta moda, como é ben sabido, convertiu ao litoral mediterráneo nunha muralla de cemento, unha liña interminable de rañaceos e chaletes adosados. Cando as costas soleadas non deron máis de si, os ollos dos especuladores tornáronse cara o Atlántico bretemoso, azoutado polos ventos. As postais eran fermosas, unha terra verde como unha esmeralda que se deixaba abrazar polo mar. Non había sol, pero iso non importaba a quen compra unha casa de postal. Habendo demanda, non tardou en xurdir a oferta, e sendo Galicia unha terra de concellos minifundistas e económicamente infradotados, habitados por pillabáns desexosos de sacarlle partido á súa leira, era lóxico que esta fora a nova terra prometida para mesetarios inversores en vivendas-cromo.

Só así se pode entender o incremento exponencial de vivendas en concellos como Cervo, un municipio de menos de 5000 habitantes que mira ano tras ano como aumenta o número de pisos construídos ao tempo que, paradoxicamente, se reduce o monto dos seus habitantes. A principal poboación do Concello, San Cibrao, estaba situada nun precioso entorno, ao longo do pequeno esteiro que forma a desembocadora do río Cobo, resgardado dos embates do mar pola península da Atalaia: Un promontorio avanzado sobre o mar, unido ao continente por brancos areais e coroado por un faro do máis cuco. Todo moi tentador para os devoradores de costa. Unha empresa de promocións inmobiliarias, Sanciprián, fíxose cos terreos máis apetitosos da Atalaia, disposta a construír pisiños de postal a carón do faro e ofertalos en Madrid. Non importa que alí chovan 1600 litros por metro cadrado ao ano, o dobre que en Londres. Nas postais non chove. Tampouco importa que debaixo do solar se agachara un antigo e esquecido castro. Nada que non teña arranxo.

Porque o arranxo foi como segue: no ano 2005, os arqueólogos encargados de realizar o inventario de xacementos do Concello, con vistas á súa inclusión no planeamento municipal, localizaron o castro da Atalaia, e atoparon algúns dos seus vestixios, nomeadamente muíños de man e outros artefactos. Emporiso o alcalde de Cervo, sumamente preocupado polo Patrimonio Cultural do seu concello, concedeu licencias de edificación nos solares, ao tempo que eludía a inclusión do castro da Atalaia no inventario arqueolóxico do municipio. Aínda así, en Abril do 2007 o castro foi incluído neste inventario, pero iso non arredou á empresa promotora. A comenzos do verán dese ano, unha pala escavadora comenzou a remoción de terras no solar. As pedriñas do castro saían en camións cara ás entulleiras dos arredores, para deixar sitio ao tixolo voraz.

Algúns veciños (os do non, os da casca amarga, xa saben o que quero decir), denunciaron os feitos na Dirección Xeral de Patrimonio, que remitiu un escrito ao Concello ordeando a paralización das obras. A carta chegou, pero o concello, inquebrantable valedor do Patrimonio, tardou catro días (!!!) en mandar a alguén ás obras a cumplir co seu deber. Para cando a empresa constructora se deu por “oficialmente” enterada de que estaba a cargarse un castro, xa esfolaran mil metros cadrados do mesmo. Ademais, a orde de paralización debía estar escrita en papel tisú: se a leron, non fixeron moito caso, porque a extración de terras continuou a ritmo de traballadores chineses.

Pero aínda quedaba algo sen remexer. A Xunta ordenou unha intervención arqueolóxica no solar, para avaliar o que quedase. Fixéronse algunhas sondaxes, con resultados pouco claros. A lectura do informe dá a entender que nos solares a penas quedaba nada que lembrase a un castro. Outras fontes insinúan que os arqueólogos, a soldo dos constructores, fixeron un informe a medida, que obviaba o uso de maquinaria no solar, e minimizaba todo o posible o valor patrimonial dos achados. É o problema deste modelo de “xestión” do Patrimonio, no que os arqueólogos fan o traballo da Administración, pero a soldo de quen está fronte a ela. O caso é que as sondaxes non deron escusa para unha protección efectiva do que quedaba, e o promotor aproveitou os periodos de ausencia de arqueólogos para seguir destripando o solar.

Á vista dos feitos, a Xunta anunciou medidas sancionadoras ao Concello de Cervo por non evitar a destrución dun xacemento arqueolóxico inventariado. Disto, o alcalde deféndese de maneira ben curiosa, orneando que a única protección posible do castro pasa pola compra (por parte da Xunta, evidentemente) do terreo, un custo que o Concello non pode asumir. É decir: se se quere salvar un ben público, (o castro), da súa destrucción para satisfacer un interese privado (o da empresa promotora), hai que idemnizar aos especuladores cos cartos dos cidadáns. Non chega simplemente com prohibir a construcción desaforada sobre o patrimonio de todos, destruíndo para sempre unha paisaxe que merece mellor trato. O constructor non pode perder. Ademais, o Concello di que non sabía nada do castro, a pesares que o incluían no avance do Plano Xeral de Ordenación Municipal xa no ano 2004. Daríano ao esquecemento.

San Cibrao conservaba ata hai poucas décadas todo o engado dunha viliña mariñeira, con todos os ingredientes que salfiren e dan sabor á paisaxe da costa galega: as casas amoreadas sobre os cons, o areal resgardado onde varan as chalanas, o faro guiador dos mareantes, e ata un castro que, como o de Baroña, era um confín verde cargado de connotacións pombalianas. Pero nese atractivo está o seu negro fado: entre promotores avarentos, políticos cómplices, administración neglixente, arqueólogos dependentes, veciños apáticos e moita ignorancia, vai camiño de convertirse nunha urbanización anodina de edificios baleiros e impersonais acurralando o faro, amurallando os cons e os areais, e acalando para sempre os ecos dun pasado milenario. E total, para que un madrileño presuma dun piso nunha postal.
Comentarios (11) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-08-2008 16:34
# Ligazón permanente a este artigo
A loba sácase anos
A Loba CapitolinaNo século VIII a.n.e. un grupo de desherdados sen terra decidiron asentarse nun dos outeiros que dominaban as terras pantanosas das beiras do río Tíber. Liderados por dous irmáns de incerta orixe, poida que fillos dunha prostituta (en latín dicíaselle Lupa –loba– as prostitutas, con seguridade polos oubeos que proferían no seu exercicio profesional) un deles acabaría matando ao outro e convertíndose no primeiro rei daquel fato de bandidos. Prosperaron axiña, adicados ao roubo de gando, refuxiados naquel punto estratéxico que dominaba o vado do Tíber pola Illa Tiberina, cruce das rutas entre o Norte e o Sur da Península de Italia. Logo, necesitados de mulleres, raptaron as dos seus veciños Sabinos. A guerra así provocada decidíuse coa alianza de ambas cidades. Comenzaba a xestación dun Imperio.

Nesta lenda, seguramente moi falseada, pódense entresacar moitas das institucións que definen a sociedade da Idade do Ferro europea, e que son comúns a moitos pobos, dende os gregos primitivos ata os castrexos verdecentes: as bandas, cofradías ou irmandades de guerreiros, o gando como medida da riqueza, o rapto de mulleres como vía de acceso ao matrimonio e á perpetuación dunha economía doméstica... Logo algo certo hai nela. Máis tarde, os historiadores descendentes daqueles primitivos cuatreiros adobiaron convenientemente as súas orixes. O seu rei Rómulo era o fillo dunha sacerdotisa vestal guapísima, violada polo mesmísimo deus Marte, e descendente por vía directa de Eneas, que era un heroe de Troia, e da deusa Venus. Abandonado xunto co seu irmán xemelgo Remo no Tíber flotando nunha cesta (coma Moisés, coma Sargón de Akkad…) foron recollidos e amamantados por unha loba e logo, xa medradiños, fundaron Roma cumplindo cun destino marcado polos deuses. Dime de qué presumes…

Os romanos adoptaron á loba como símbolo da súa cidade. Era a “mater romanorum”, a nai dos romanos. Esculpírona nos seus lábaros, á cabeza dos seus exércitos, e cruñárona nas súas moedas, dandolle o teto aos dous irmáns fundadores. No foro, o val que discurría no medio das colinas onde a cidade fora fundada, levantábase unha famosa estatua de bronce desta loba, que foi descrita por moitos autores antigos. No ano 65 a.n.e. un lóstrego fulminou a estatua, o que para os romanos, moi aficionados aos agoiros, só podía parecerlles o aviso dun gran desastre. Non se sabe que tal cousa sucedese, o que proba que os romanos podían ser tan irracionais coma nós.

A pista daquela venerada estatua perdeuse na noite dos tempos medievais, pero no século X sábese que a escultura dunha loba, encadeada á fachada do pazo papal de Letrán, presidía a Corte de Xustiza da cidade. Non se sabe tampouco qué foi desta estatua, pero cando Francesco della Rovere foi elexido como o papa Sixto IV, donou á cidade unha colección de estatuas antigas, que foron a parar ao Pazo dos Conservadores, fundando o xérmolo dos Museus Capitolinos. Entre estas estatuas estaba a dunha loba. A Loba Capitolina.

Nese mesmo tempo, un escultor renacentista, posiblemente Antonio del Pollaiolo, engadíu as dúas figuras dos xemelgos Rómulo e Remo mamando da loba, rematando a escultura tal e como a coñecemos. Ninguén coñecía a orixe daquela figura, pero axiña se convertiu no símbolo da cidade coma nos vellos tempos. Cando no século XVIII rexurdíu o culto á antigüedade, ao calor das descubertas de Pompeia e Herculano, un sabio alemán, Johann Joachim Winckelmann, abordou o estudo da estatua. Winckelmann era un xenio do seu tempo. Hai que ter en conta que, carecendo de máis referencias que a súa propia e autocreada erudicción, e da súa intuición e capacidade de análise, foi capaz de poñer os alicerces de toda a Historia da arte antiga tal e como aínda agora a describimos. Winckelmann observou as aplanadas crechas do lombo lobuno, e creu ver semellanzas con esculturas etruscas do século V a.n.e. Logo comprobou que unha das patas estaba lañada, e pensou que aquilo fora o resultado daquel lóstrego agoreiro que caera no antigo foro romano causando tanto espanto e preocupación. Non había dúbida que a estatua era antiga.

Houbo quen contestou estas suposicións. Varios autores no século XIX dubidaron da antigüedade da Loba, decindo que era medieval, pero ao final Winckelmann era Winckelmann, e o peso da súa autoridade acabou por aplastar calquera disidencia á súa opinión. E así seguiu a cousa ata que en 1997, con ocasión dunha restauración da Loba, os Museus Capitolinos encargaron á conservadora Ana María Carruba que estudase a estatua e o modo en que ésta foi realizada. Carruba comprobou que a estatua fora fundida nunha soa e única peza coa técnica da cera perdida. Iso non parecía demasiado conforme cos costumes dos broncistas antigos, que preferían fundir as estatuas por partes para poder garantizar a perfección dos detalles, e logo soldalas. Fundir pezas grandes dunha soa vez era algo propio de broncistas medievais, afeitos a fundir campás e outros obxectos de gran calibre. Así o deixou constar: para ela, a Loba era medieval, e non etrusca, e Winckelmann podía decir misa en latín.

Ninguén lle fixo demasiado caso, ata que o ano pasado, a análise dunha mostra de Carbono-14 deu como resultado que a Loba Capitolina foi realizada moi aproximadamente no século XIII. A nova gardouse en segredo ata agora, que foi aireada polo ex-responsable de Cultura do Concello de Roma, Adriano La Regina nun xornal italiano. Para moitos é a caída dun mito. Luperca xa non é a proba material da antigüedade da lenda dos fundadores, na versión daquel pobo inxustamente esquecido que foron os etruscos. Non era a Loba do foro fendida polo raio. Posiblemente tampouco sexa a loba xusticeira do Pazo de Letrán. Pero non quita que sexa unha fermosa estatua: Para os que a puidemos contemplar, resulta admirable a súa forza expresiva, esa mirada que evoca a un tempo a fortaleza, a determinación e a tenrura que só pode ter unha nai que protexe aos seus cachorros. Non abonda con iso?
Comentarios (6) - Categoría: Pezas - Publicado o 27-07-2008 18:38
# Ligazón permanente a este artigo
A sombra de Arbor é alongada
A arbore das ciencias, en Compostela, logo do C.S.I.C. (foto de Gacela, picasaweb.google.com)
Falamos algunha vez nesta bitácora do peculiar ambiente de crispación que se vive dende hai anos na arqueoloxía galega. É unha palabra, esta da crispación, moi de moda nos medios de comunicación. Foi introducida neles por políticos interesados en definir con este termo os argumentos, modos e formas empregados durante a pasada lexislatura española. Por unha vez, medios e políticos, tan proclives a utilizar palabras hiperbólicas, inexactas ou fóra de contexto, acertaban. O diccionario da RAG define crispación como a provocación ou o sufrimento dunha forte irritación ou enfado. Tal é tamén o caso do noso pequeno gremio, dende hai xa moitos anos.

No pasado mes de maio, esta crispación viviu un dos seus últimos episodios. O catedrático de Historia Antiga na USC J. C. Bermejo Barrera publicaba un artigo na revista Arbor, revista publicada polo C.S.I.C., no que, baixo a forma dun estudo antropolóxico dun grupo de investigación arqueolóxica galego, expoñía unha áceda crítica á chamada “arqueoloxía da paisaxe”, centrada sobre todo na inconsistencia teórica do seu máximo gurú, F. Criado Boado, e nas conclusións prácticas e presuntamente científicas, á luz desta corrente interpretativa, expresadas por dous dos seus integrantes: M. García Quintela, e M. Santos Estévez, encol dos petroglifos galegos. Bermejo Barrera exerce como Catedrático de Historia Antiga dende 1992, e é recoñecido por ser un dos maiores especialistas galegos en mitoloxía grega e historia do pensamento antigo. Foi o introductor no noso país das teorías de Georges Dumézil, que causaron unha fonda impresión en certa parte do elenco docente compostelano. Dende hai uns anos, eríxese nun dos principais críticos dunha política de “xestión do Patrimonio” mercantilista e allea a motivacións científicas, que personifica na autodenominada “arqueoloxía da paisaxe”. Sobre isto, escribiu unha serie de artigos, e un libro ao alimón con Mar Llinares García: O Valor da Arqueoloxía, (Santiago de Compostela 2006).

O argumentario de Bermejo artéllase en varias frontes. Por unha banda, critica aos arqueólogos da paisaxe pola súa insipidez teórica. Non hai, ao parecer, na producción literaria de todo este nutrido grupo, nada que defina coherentemente ou xustifique a autoproclamación da “arqueoloxía da paisaxe” como unha teoría sistemática e global, ou para entendernos, que sirva para interpretar o coñecemento arqueolóxico na súa totalidade. A arqueoloxía da paisaxe é á teoría arqueolóxica como a “bellota” aos paletíns: unha marca, unha palabra baleira. Pero tamén critica a vinculación desta “teoría” coa chamada “arqueoloxía de xestión”, que consiste basicamente na aplicación de criterios economicistas á actividade arqueolóxica, convertindoa nun servizo (con criterios empresariais) que reverque os seus beneficios na sociedade en forma de bens patrimoniais utilizables como atracción turística. Ou se está a investigar, ou a gañar cartos, pero as dúas cousas....

Por outra banda, na práctica os arqueólogos da paisaxe, segundo Bermejo, parecen comportarse como un grupo sectario, aglutinado arredor dun líder carismático e idolatrado, que ao contar coa súa propia liña de publicacións poden manter unha certa producción literaria. Nesas publicacións prolifera a autocita ou a cita recíproca para fortalecer o prestixio intelectual do grupo, mentres que os non adeptos son ignorados ou condenados ao ostracismo. Este universo pechado funciona como unha fortaleza ideolóxica onde as críticas son vistas como mostras de enemizade malintencionada, causada pola iñorancia ou peor aínda, a envexa. Son guais.

Para rematala, Bermejo faille un traxe a dous acólitos paisaxísticos, García Quintela, e Santos Estévez, poñendo a parir panteras a súa interpretación de certos petroglifos como manifestacións simbólicas ligadas a ciclos astrais dentro dunha cosmoloxía céltica, sen ningún aval para demostralo máis que a propia imaxinación, unha mala dixestión de Dumézil, e moita música de gaita.

E onde foi publicado este artigo? Pois a Bermejo non se lle ocurriu cousa mellor que mandalo a Arbor, a revista do C.S.I.C. onde o gurú Felipe Criado, mentor da arqueoloxía da paisaxe, ocupa o pomposo posto de Coordinador Científico-técnico da Área de Humanidades e Ciencias Sociais. Alí deu cos seus ósos, despois do seu frustrado asalto á cátedra de arqueoloxía da USC. Non me meto na pertinencia das razóns que Bermejo expón no seu artigo, pero tamén ten que recoñecer que algo de mala idea tiña. Podería ter ido ao Bernabeu cunha ikurriña, e o resultado sería o mesmo. Porque a Bermejo duroulle o artigo un santiamén. O tempo que lle deu a un felipista do C.S.I.C. a leelo, e inmediatamente borralo da versión web. Isto foi visto como un acto intolerable de censura, aínda que Arbor xustificara esta actitude en que o artigo en cuestión xa aparecera previamente noutra revista, e polo tanto non era orixinal. Isto é un argumento moi endeble: o artigo sí é orixinal, posto que non cabe dúbida que o redactou o mesmo Bermejo. O que non era é inédito, que é outra cousa. Se algunha razón tiñan os do C.S.I.C. en estar molestos con Bermejo, perdérona cunha acción tan infantil, tan de pataleta, tan definitivamente sectaria.

Haberá quen non mira en todo isto máis que un enfrontamento persoal. Nestas discusións mestúranse argumentos e sofismas, con paixons e instintos animais. Quéixase Bermejo de que García Quintela vai presumindo de ter lido a Dumézil antes que ninguén, e de non acordarse del nas súas citas. Ten mala memoria, o Quintela, e iso que Bermejo lle dirixiu a tese doutoral, alá a principios dos 80. Aficionado como é á mitoloxía grega, temerá que o seu antigo pupilo remate coma Altémenes, ou Telémaco, ou Edipo, matando ao seu propio pai. Por iso quixo papalo (intelectualmente), aliñado con Dumézil e sorna, coma un Urano goyesco. A arqueoloxía galega é así: unha traxedia grega.
Comentarios (14) - Categoría: Publicacións - Publicado o 30-06-2008 23:40
# Ligazón permanente a este artigo
A Cidade do pladur
O futuro Museo de Historia de Galicia, no Monte Gaiás.
No ano 1999, o inefable e nunca suficientemente valorado Conselleiro de Cultura do Antigo Reino de Galicia, (enténdase o de non suficientemente valorado como nunca valorado con “suficiente”), Xesús Pérez Varela, decidíu que, ao igual que os faraóns exipcios, os emperadores romanos e os khanes da China, a inxente obra política de Don Manuel I, rexente do Reino, non podía rematar sen un colofón monumental que perpetuase a súa memoria no tempo, unha obra dunhas dimensións tales que fixesen estremecerse ás xeracións vindeiras ante a grandeza dun estadista ao que o propio Estado lle quedaba pequeno na cabeza. Había que facer algo e rápido, porque o patrón xa ía vello, e a pesares da confianza que algúns como Xaime Pita tiñan na inmortalidade daquel xefe providencial, tarde ou cedo o feito biolóxico acabaría por acontecer.¿Pero qué facer? ¿Unha tumba piramidal de granito porriñés? Iso xa o mirara nalgún outro sitio, e ademais soltarlle ao xefe ese “memento mori” non sería moi delicado. ¿Cinco ou seis camiños de Santiago novos? Despois do camiño alacantino e do camiño ligur-manchego, non quedaban xa corredoiras que sinalizar. ¿Uns Xogos Olímpicos en Compostela? Habería que enviar a cada membro do COI un bo capón de Villalba, e aínda así… De súpeto, o noso Conselleiro deuse unha palmada no medio da fronte, que retumbou no ar coma un berenguelazo: Xa estaba! Unha cidade enteira, que meta medo de grande. E con cultura, moita cultura, ao demo o que signifique iso, que contra a cultura non vai ir ninguén. A Cidade da Cultura. Hai un par de montes por aquí cerca que están a toxo e que ben podían valer. Desfaise o monte e énchese de Cultura. Metafórico. Grandioso.

Fíxose un concurso de ideas para darlle forma á Idea Primeira. Presentáronse algúns dos arquitectos máis renomeados do Reino, e de fora tamén. O de máis pedigree era Peter Eisenmann, un deses grandes maestros de reputación mundial, que presentara unha deconstrucción da toxeira para convertila nunha caprichosa combinación de sinuosas ondas. Mirando os planos e as maquetas non había maneira de entendelo, pero parecía todo moi moderno. E aquel tipo saía xa nos libros de Historia da Arte, era un artista de moito nabo, non había que deixalo escapar. Don Manuel mecenas de Eisenmann, iso sí que era dar lustre a unha biografía xa de por sí luminosa.

Pérez Varela xuntouse con Eisenmann, para falar do asunto. Todo debía ser inmenso: unha biblioteca cun millon de libros “de exposición”, para que veñan estudosos a mirala, pero dos serios, nada de estudantes melenudos. E un museo con moito trinque. E un teatro, con cenarios xiratorios, para que veña a cantar Carmiña Burana, e Manolo Escobar, e que deixe pequena á discoteca Dona Dana. Polos cartos non había problema. O resto é unha historia da que todos escoitamos falar. Unha historia da que, por máis comisións de investigación se fagan, non coñecemos a todos os personaxes, nin todos os argumentos, nin tampouco coñecemos o final.

Como era lóxico, a unha obra megalómana corresponden problemas mastodónticos. Dende os problemas técnicos que nin o propio Eisenmann era capaz de resolver, ata os problemas políticos, derivados desa incómoda consecuencia da democracia, que é a alternativa no poder. Os orzamentos se dispararon, as obras se pararon, acabou ese feliz matrimonio do proxecto coa prensa, que agora se tornara enemiga feroz daquel despilfarro. Ao final, todos acordaron que era demasiado tarde para parar as máquinas.

Hoxe en día a Cidade da Cultura é unha realidade. Dos seis edificios proxectados, dous están rematados, e a dous fáltalles nadiña. Quedan por facer os xigantescos espazos de creación e exhibición: o teatro e mais o centro de arte contemporánea, que foron os que se tentou redefinir no paro das obras decretado polo goberno de Touriño-Quintana, e que supostamente estarán rematados a inicios da próxima década. Certamente, a visita ao lugar é impresionante, pero estas impresións son paradóxicas. Ese aire “deconstruído” que teñen os edificios, coa súa confusión de planos verticais e horizontais mesturados con cubertas sinuosas e rampas volantes, que son o que lle dan esa aureola futurista, convive con un certo pouso a “déjà-vu”, a algo xa familiar. Parece todo un centro comercial xigante. Mirar as tripas dos edificios a medio facer pon en evidencia as virtudes características deste arquitecto que é Eisenmann e as súas sonadas mallas estructurais. Emporiso, tamén pon en evidencia que o que fai meritoria esta estructura tan aparentemente simple (a mesma, salvando ás distancias, que a dunha xaima beduína), é a súa escala propia do Xurásico. E despois está a omnipresencia do pladur, ese material tan agradecido para crear eses espazos interiores de fría e branca xeometría, pero que lles resta o aspecto de solidez e de resistencia que un gran edificio debe ter sempre presente, por máis que Eisenmann apañe recordatorios da súa malla estructural por todas partes. Con tanto pladur parece todo feito como de papiroflexia.

Pero á marxe do valor arquitectónico dos edificios, que non ten demasiado lugar nesta bitácora, no que quería fixar a atención é sobre o uso dese edificio inmenso que vai ser o Museo da Historia de Galicia, e que está a un tris de rematarse. O bicho vai ter máis de 14.000 m2 construidos, e non se sabe moi ben para qué. Alí caben catro castros, a Torre de Hércules, a Peregrina de Pontevedra e varios centos de mámoas. Non estou en contra da creación de grandes museos. Un museo é, segundo o Consello internacional dos Museos, unha institución permanente que investiga os testemuños materiais do home e o seu desenvolvemento, acádaos, consérvaos, divúlgaos e exponos para o seu estudo, educación e deleite pola sociedade. Segundo esta definición, a inmensa maioría dos Museos integrados na Rede galega de Museos non merece tal nome: non teñen persoal investigador, non sendo algún becario esfameado, non teñen publicacións nin catálogos, e moitas veces nin conservan ben o que teñen. Así que un macro-museo de historia de Galicia podería ser a ocasión de ter un centro efectivo de investigación e de divulgación que a maioría dos museos galegos non poderían soñar ser.

Pero para iso habería que ter a vontade política de reorganizar todo o panorama museográfico galego dende a mesma base. Poderíase facer a través da especialización, convertindo os museos existentes en museos de arte, de ciencias, de historia ou de arqueoloxía, acabando con esa heteroxeneidade tan decimonónica que convirte a moitas das máis renomeadas institucións de Galicia nun caixón de xastre onde o mesmo se expón un miliario, un cadro de Laxeiro, unha talla románica ou as gafas de Castelao. Pero cando se monta o Cristo que se monta, enfrontando a unha cidade enteira con un museo pola posesión dun ungüentario cochambroso, e vista a actitude condescendente da Sra. Bugallo ante eses demagogos, está visto que mover calquera cousa do seu sitio non está dentro dos plans posibles. Así que Galicia vai contar cun Museo de Historia alucinante. Disque vai ser un “Observatorio da historia de Galiza e das tendencias culturais actuais, centrándose na divulgación internacional do patrimonio histórico-cultural galego”. Fálase de moita interactividade, e de moito concepto didáctico-participativo, pero de fondos nada. Alí onde poñamos os ollos, miraremos pladur.
Fundación Cidade da Cultura
Comentarios (4) - Categoría: Xeral - Publicado o 30-04-2008 21:54
# Ligazón permanente a este artigo
Unha de romanos
Carátula da segunda tempada da serie Roma (foto HBO)
As pelis de romanos son un xénero cinematográfico case tan antigo coma o cine mesmo. Recrear épocas remotas proporcionaba o marco ideal para as dúas principais necesidades que a sétima arte pretende cubrir: alimento para os sentidos, alimento para o espíritu. Por unha banda abría unha vía de evasión para os espectadores que acudían ao cine para fuxir dunha existencia mediocre. Para eles construíanse fantásticos decorados de cartón-pedra, e creábanse heroes afoutos de exótica vestimenta que falaban sempre co plural maiestático. Por outra banda, as recreacións históricas eran un campo fertilísimo para a expresión dos cineastas, non só no sentido artístico, senón tamén no ideolóxico. Coa excusa da distancia temporal, os autores podían plantexar mensaxes ou situacións que a censura (a oficial ou a autoimposta polas productoras) non alcanzaba a emborronar.

Hai, pois, dúas grandes escolas de cine de romanos, ou mellor dito, dúas maneiras de facelo. A primeira santifica o valor do espectáculo. Por estas pelis pululan personaxes ampulosos nos falares, pero simples de carácter como unha recta nun encefalograma: Bos que son boísimos, malos que son malísimos, chicas de insólita permanente roiba que berran ante o ataque do león no circo, o muslo xeneroso asomando pola fenda da túnica, a man crispada cubrindo un rostro de beleza desencaixada. Fondos de mármore, e columnas, moitas columnas. Unha ou varias escenas apoteósicas, con varios centos de extras ou con epatantes efectos especiais: unha carreira de cuádrigas, unha batalla decisiva, un desfile trunfal, Roma ardendo mentres Nerón tañe a lira... Protagonismo absoluto dos metais na banda sonora, todo fanfarria e timbal. Heavy metal.

Fronte a isto hai un cine no que lucen máis os aspectos teatrais. Aquí non hai orzamento para as grandes ambientacións, que poden ser reducidas á máis estricta sobriedade. Interesan máis os personaxes, o seu carácter, as pasións que os moven e os valores que representan. O outro é un cinema máis do gosto americano, éste maís do europeo, con tintes shakespearianos, e actores frecuentemente británicos. Non son dúas maneiras antagónicas de enfrontarse a este xénero: un mesmo autor pode participar dunha e doutra, compárense a pulcritude literaria de "Xulio César", e os excesos visuais de "Cleopatra", ambas as dúas de Mankiewicz.

Para o historiador-arqueólogo que ve cine de romanos é difícil sustraerse da deformación profesional que o obriga a analisar a película baixo o prisma do rigor histórico. Con frecuencia, case con seguridade, esta perspectiva vaino conducir a unha fonda decepción. Se ten a suficiente condescendencia, complacerase com descubrir detalles verídicos e perdonará as licencias. Ao fin e ao cabo, é cine, non historia. É arte, non ciencia. Se ten ademais a suficiente capacidade de abstracción, disfrutará do espectáculo. As veces nin iso.

Por iso, o mesmo espectador-historiador-arqueólogo non pode facer outra cousa máis que disfrutar con series como Roma, coproducida por HBO e a BBC, collendo o mellor desas dúas maneiras de entender o xénero. Rodada na mesma Roma, nos míticos estudos de Cinecittá, e cun orzamento propio de señores dos aneis, é un fantástico culebrón coral ambientado na agonía da República e as guerras civiles, por onde cruzan as súas vidas os grandes patricios que escribiron o seu nome na historia con anónimos plebeos arrastrados pola maruxía do destino caprichosos dos poderosos. E todo, sumerxidos nun ambiente recreado ata o detalle máis insignificante, dende os luxosos peristilos das mansións do Palatino, unha orxía de flores e música de auga, as brutais calellas do Aventino, cheas de recantos escuros onde se mata por unha moeda. Nada se deixou ao azar, nin sequera Tito Pullo e Lucio Voreno, os amigotes ex-lexionarios que protagonizan a serie, están inventados de todo: ambos son lembrados por César nos seus Comentarios á Guerra das Galias cando, competindo por gañar na batalla o posto de Primus Pilum, salváronse a vida mutuamente. Poderase criticar que algún dos personaxes históricos que aparecen na trama non estean caracterizados exactamente como imaxinabamos. Isto é natural, pois a imaxe que temos deles provén de fontes que tampouco son para nada obxectivas. O Octavio Augusto hierático, depravado, ambicioso e case consciente da súa divindade que se nos retrata en Roma dista moito do outro Octavio campechano e familiar que aparecía en “Eu, Claudio”, a antiga e tamén preciosa serie baseada na obra de Robert Graves. Posiblemente o Octavio real se parecese aos dous, ou a ningún. Pero ambos son verídicos, o que non é o mesmo que veraces.

Porque calquera destas críticas queda afogada pola inmensa honestidade coa que os realizadores se enfrontaron á reconstrucción do pasado. Non se deixaron levar por ningún prexuizo, nin polo políticamente correcto, nin polo suposto gusto da audiencia. Pintaron unha Roma cruda e realista, a linguaxe é ruda, o sexo explícito, a violencia despiadada. O noso ollo pode recorrer este mundo fusco e terrible sen que nada se nos agache. Se o amo sodomiza ao escravo, mirámolo. Se o mata dunha paliza, mirámolo. Se o que hai que matar é un animal e pintar o rostro co seu sangue para pedir o favor dos deuses, mirámolo. Se os membros dun collegium celebran a súa fortuna cunha orxía, mirámolo. Tan natural. Contemplando esta serie, sentímonos como os primeiros escavadores de Pompeia. Eles coñecían unha Roma de luxo e ouropel, a das estatuas dos emperadores, as columnas de mármore, e as historias dos deuses e as súas glorias; atoparon unha cidade de tendeiros e novos ricos, onde os poemas de Horacio convivían con grafitis de obscenidade desaforada, e onde había case tantas panaderías como burdeis. Suor conxelado baixo a cinza.

Roma (2ª tempada) foi emitida en Cuatro esta Semana Santa, seguindo esa curiosa tradición de programar romanadas en época de penitencia e recollemento. Agardemos que a repoñan en horario menos intempestivo, e non a culleradas de tres horas e media. Corren rumores dunha terceira tempada, incluso de que a van levar ao cine. Haberá que velo.
Comentarios (3) - Categoría: Publicacións - Publicado o 31-03-2008 21:58
# Ligazón permanente a este artigo
Un pouco de teatro
O maltratado teatro de Sagunto (foto Kalipedia)Os gregos inventaron o teatro para honrar aos deuses. Ligado nun principio ás festividades relixiosas, éstas adobiábanse con figuracións dos mitos nos que participaban os deuses e os heroes das poleis. Xa logo, estas representacións, máis emancipadas do rito onde nasceran, acadaron peso e calidade literaria. Nas grandes festas e solemnidades da cidade os principais talentos competían coas súas obras polo favor dun público entregado ás reviravoltas dos dramas e á diversión das comedias. Os vencedores, coma se fosen campeóns olímpicos, rexistrábanse para a posteridade nas didascalias, inscripcións conmemorativas destes acontecementos, para que os cómicos compartisen a inmortalidade dos heroes e os deuses que protagonizaban as súas obras. Os políticos, conscientes do valor do teatro para educar á cidadanía en certos valores cívicos, fomentaron a construcción de edificios para as representacións. Os gregos fixeron dos teatros verdadeiras escolas onde todas as virtudes e as feblezas do ser humano tiñan cabida.

Os romanos, sendo xente práctica, souberon apreciar o teatro grego e, malia as súas propias e primitivas representacións rituais, adoptárono como seu. Aínda que as loitas de gladiadores e as carreiras de carros contaban con maior aceptación popular, tanto as clases refinadas como a ralé plebea disfrutaban con obras que imitaban o estilo grego, pero tamén, con outras que pretendían ser xenuínamente latinas. Cando Roma extendeu as súas poutas por todas as ribeiras do Mediterráneo, en cada unha das cidades que conquistaron, en cada nova urbe que fundaron, non esqueceron erguer un teatro. O teatro era, para eles, un símbolo da civilización, e unha cidade non podía ser considerada como tal se non tiña o seu edificio de boa pedra do país, co seu graderío semicircular rodeando a escena na que declamaba o coro.

Hai agora 20 anos, en 1988, descubríronse casualmente os primeiros indicios da existencia dun teatro romano en Cartaxena (Murcia-España). Cando as sondaxes en anos posteriores calibraron o bo estado de conservación do edificio, un convenio entre o Concello, a Comunidade Autónoma, o Ministerio de Cultura e a Caixa de Aforros local permitíu financiar a escavación de todo o complexo. Un traballo difícil, pois as ruínas estaban ocultas baixo unha morea de vivendas e por unha igrexa, pero que se levou a cabo con celeridade notable, entre 1993 e o 2003, con só un ano de interrupción. Despois de recuperar o monumento, decidiuse a súa restauración para o disfrute público, nun “proxecto integral” asinado polo arquitecto-museeiro máis prestixioso do Estado: o pritzkerizado Rafael Moneo. As obras, que están a un tris de rematar, supuxeron convertir ao teatro no, quizais, principal monumento histórico da cidade, ademais de darlle a ésta un novo espazo de lecer, un novo museu, e revitalizar un barrio, o de Pescadores, deprimido e arruinado.

Estas obras, tamén é verdade, teñen os seus críticos. Pero ante os exemplos de rehabilitación de teatros romanos padecidos nos últimos tempos, o asunto parece merecedor de gabanzas, máis que de outra cousa. No mes pasado, por exemplo, o Tribunal Supremo confirmou unha sentenza do Tribunal Superior de Xustiza de Valencia pola cal obriga ás administracións públicas a derribar e desmantelar as obras de “rehabilitación” perpetradas a principios dos anos 90 no teatro romano de Sagunto, tamén no Levante español. Estas obras, realizadas polos arquitectos Giorgio Grassi e Manuel Portaceli, forraron de impolutas lousas o graderío, e inventaron un fronte de escena de cemento armado e tixolo que convertiron ao edificio nunha especie de caixón arrepiante e desolador, sen a penas traza do seu vetusto pasado, e o que é máis grave, sen que tal actuación se baseara en criterios científicos razonables. O teatro de Sagunto quedou como un monumento ao que xamais se debe facer nunha rehabilitación: destruír, ocultar, deformar, gastar a eito. Agora, coa sentenza do Supremo, finaliza un proceso legal que duraba 17 anos e no que xa non caben máis recursos, pero aínda que a sentenza se cumpla, os daños cecais sexan xa irreparables.

E preguntará algún: non haberá un teatro romano en Galicia?. Pois agora, por fin, podemos decir que si. Polo menos na Galicia romana, pois o ano pasado, despois de tres campañas de escavación, foi presentado en sociedade un teatro en Braga, a carón das termas, o outro gran monumento clásico da antiga Bracara Augusta, unha das tres capitais da provincia da Gallaecia. A existencia deste edificio coñecíase dende 1999, cando unha escavación na palestra das termas deu cos primeiros restos. Despois disto, entre o 2004 e o verán pasado, a Universidade do Minho acometeu amplas escavacións nun proxecto preliminar que pretendía identificar as diferentes partes do edificio e valorar o seu estado de conservación. Os resultados que se acaban de presentar, en canto achados, son espectaculares, toda vez que é o segundo teatro que se escavou en Portugal, (o outro é o de Lisboa, medio oculto e medio desenterrado no medio das casas que abarrotan, amoreadas, as encostas do Castelo de San Jorge); e permiten xa pensar nunha restauración dos vestixios. Agora a responsabilidade é da administración, que ha de poñer os cartos e a vontade para que Braga poida amosar orgullosa ese edificio que a equipara coas principais capitais do Imperio Romano.

Cando se contempla un teatro romano, non se pode deixar de sentir admiración por unha civilización que consagrou tanto esforzo e, ás veces, tanta beleza, para que os seus cidadáns disfrutasen da sotileza das palabras escollidas, pronunciadas con delicadeza, e afirmadas co xesto, coa música, e tamén co silenzo dun público espectante. Tratemos ao noso teatro galaico-romano co respecto que merece. Os teatros de Cartaxena e de Sagunto representan dúas maneiras de entender iso que agora se chama “posta en valor”, e que tantas veces consiste realmente na alteración dun monumento na súa teimuda persistencia, para convertilo nun producto de consumo capitalista. Sirvan como exemplo aos galegos do Sur do que se pode facer e do que non se debe facer co noso patrimonio.
Exposición sobre Teatro Romano celebrada en Zaragoza no 2003.
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 29-02-2008 22:52
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal