Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Arqueoloxía en tempos de crise
Parte do tesouro de Staffordshire (foto da web oficial)O mes pasado unha nova arqueolóxica desas que soan espectaculares asaltaba as axencias: Apareceu un tesouro saxón en Inglaterra, enterrado nunha terra de labor. A arqueoloxía-espectáculo, para o consumo do gran público, sempre adorou os tesouros. O achado non era fortuito, mais sí afortunado. Un home chamado Terry Herbert rastrexaba os campos de Staffordshire co seu detector de metais, buscando ouro. Levaba dezaoito anos facéndoo sen demasiado éxito. Según o seu propio relato, todos os días comenzaba a súa pescuda cunha oración de reminiscencias paganas: “Espíritos de outrora, levádeme onde as moedas aparezan”, e agardaba que a prosaica pitada do trebello detector o conducise ao seu soñado tesouro. Aquela mañá, seica, trocou a súa plegaria: “Espíritos de outrora, levádeme ata onde o ouro apareza”. E apareceu: Cinco quilos de ouro e 1’3 quilos de prata repartidos en mil cincocentas pezas, sobre todo adobios militares de armaduras e puños de espada, decorados cunha exquisita habilidade.

As propias características deste tesouro, sen moito contexto, permiten facer algunhas hipóteses sobre o seu sentido. Non hai pezas de adobio femininas, senón que case todas pertencen ao enxoval dun guerreiro. Iso sí, guerreiros dun refinado gosto, que embelecían os seus cascos, armaduras e espadas con toda sorte de apliques de ouro e engastes de pedras semipreciosas, decorados con sofisticados diseños, como figuras de animais retortos que se enlazan e traban uns a outros nunha caligrafía de arabesco. Un estilo moi propio da nobreza saxona do século VII, semellante ao do tesouro de Sutton Hoo, o máis importante dos achados ata o momento, e que agora ficou pequeno. Moitos destes apliques decorativos foron deliberadamente arrancados do seu lugar de orixe para ser ocultados nesta leira. Cal pode ser a explicación? Podería relacionarse directamente este agachamento con algún dos reis do antigo reino de Mercia, no corazón do cal se atopaba Staffordshire? Tería lugar neste ferrado unha batalla e o tesouro sería o botín que os vencedores acumularon dos despoxos dos vencidos? Ou serían os trofeos coleccionados por un só guerreiro ao longo da súa carreira de armas? Cal é a razón pola que foron ocultados e esquecidos? Enterrou o seu antigo propietario as súas caras xoias ante a inminencia dun perigo que resultou fatal? Ou serían unha ofrenda a un deus pagán? O misterio é tan intrigante que podería ser inspirador dunha novela. De feito, hai quen mira neste tesouro ecos dos versos do Beowolf, o poema épico anglosaxón posiblemente contemporáneo do recén achado tesouro: “Houbo outras moitas reliquias amoreadas dentro da casa da Terra, porque hai moito tempo, cun deliberado coidado, algunha persoa esquecida depositara toda a súa rica herdanza dunha carreira de alta estirpe neste antigo escondedoiro. A morte chegara e levara a todos en tempos remotos, e a única testemuña do seu destino, o derradeiro veterán, só podería afrontar o mesmo destino para si mesmo. Adiviñou que a ledicia do seu tesouro sería breve”.

O achado pon de manifesto outra cuestión, que nesta terra nosa resulta exótica: a importancia que na Gran Bretaña acadaron nos últimos anos os arqueólogos “amateurs”, e o que é máis chamativo, a estreita colaboración entre os arqueólogos profesionais e académicos, e os afeccionados. Un proceso curioso no que teñen que ver o crecente interese popular pola antigüedade e a historia, por unha banda, e a crise económica pola outra.

A cousa é como segue. Nos últimos anos proliferan afeccionados á arqueoloxía (mesmo con formación superior) que pescudan os montes e veigas ingleses na procura de calquera artefacto enferruxado, ás veces axudados con detectores de metais. O seu costume de gardar toda a quincalla que atopan, esmeradamente embolsada e clasificada en fiambreiras e tuperguares, dalles o alcume de “grot pots”, ou “botes de porcalladas”. Cada vez son máis: algúns actúan por pasatempo, inspirados polo éxito televisivo de “Bonekickers”, (unha serie da BBC estilo CSI pero con arqueólogos), outros por verdadeiro interese científico. Os arqueólogos mirábanos con desconfianza: non deixaban de ser intrusos que fozaban nos campos a eito e esbandullaban os xacementos.

Pero en 1996 promulgouse a Treasure Act, que establecía a obrigatoriedade de denunciar o achado de obxectos de ouro e prata, ou moedas de máis de 300 anos de antigüedade, e creouse conxuntamente un sensacional instrumento: o Portable Antiquities Scheme, unha enorme base de datos onde calquera que faga unha descuberta pode comunicala voluntariamente. O seu “tesouro” é tasado, e os museos teñen unha opción preferente de compra, co cal o descubridor leva o seu premio, e as diferentes institucións públicas poden optar por resgardar o Patrimonio histórico, que é de todos. A maioría dos achados en moedas son verdadeiramente miserables, auténtica chatarra para fiambreiras, pezas de cobre dobradas, marteladas, oxidadas e carentes de valor por si mesmas. Pero o seu valor científico resulta moito máis valioso que o do ouro, máis cando aparecen en lugares insospeitados, en cantidades significativas. Xurden, por exemplo, moedas romanas onde non se agardaba que estes asomaran o fuciño, e que amosan o grao e a intensidade do comercio romano naquel extremo occidental do Imperio. Cos anos, o PAS e os seus 400.000 rexistros de pezas está a trazar un novo mapa da antigüedade británica. O achado de Terry Herbert é unha mostra do bo funcionamento deste sistema.

O PAS ven suplir a crise da arqueoloxía de investigación na Gran Bretaña do colapso económico. Un 10% dos arqueólogos profesionais perderon o seu emprego, e a maioría dos equipos que traballan no campo ven perigar as súas fontes de financiamento polos recortes orzamentarios e a inminencia dos Xogos Olímpicos do 2012, que van levar os cartos todos. Os detectores de metais, pola súa parte, son un billete de lotería que pode conducir a un buscatesouros afortunado como Terry Herbert a unha vida sen preocupacións. O peso da arqueoloxía británica descansa cada vez máis no lombo dos “grot pots”, pero aínda así, ou grazas a iso mesmo, non se deixan de aprender cousas do pasado.

Non teño simpatía pola arqueoloxía “amateur”, (case tanta como pola arqueoloxía “de xestión”), pero algo se pode aprender destes ingleses. O PAS palía o problema fundamental desta para-arqueoloxía que é a inexistencia dun rexistro, porque é co rexistro, máis que coas pezas achadas, co que os arqueólogos traballamos. En Galicia, cunha lei quizais máis restrictiva e máis protectora do Patrimonio, os achados son sistematicamente ocultados, destruídos ou no mellor dos casos desviados ao mercado anticuario, e ademais non se evita que aquí tamén exista un verdadeiro exército de pseudoarqueólogos que furan os montes sen método nin xeito, armados cos seus detectores de metais. Non hai que defender tal cousa, pero polo menos, na Gran Bretaña foron capaces de crear un marco de colaboración entre os arqueólogos e a cidadanía, que está dando froitos. Aquí iso é un soño: Se un paisano vai á Dirección Xeral de Patrimonio contando que lle apareceu unha moeda romana sachando na viña, veredes o que pasa.
Páxina web do tesouro de Staffordshire
Páxina web do Portable Antiquities Scheme
Comentarios (7) - Categoría: Mundo - Publicado o 31-10-2009 20:37
# Ligazón permanente a este artigo
Varus foi á guerra, non sei cando virá
Monumento a Hermann en Teotoburgo (Foto de F J Mertens)
A principios do século I da nosa era, o Imperio Romano ambicionaba extender os seus dominios ao leste do Rin, ata o río Elba. Os xenerais Druso o Maior, o que foi pai do emperador Claudio, e Tiberio, que sería o segundo emperador de Roma despois de Augusto, mandaran victoriosamente as súas tropas ao interior deste terrible territorio, a Xermania Magna, unha terra, a decir de Tácito, “escurecida polos montes, e fea, e manchada polos pantanos”. Tras estas incursións os xermanos parecían un pobo sometido, e Augusto decidiu que era hora de mandar un administrador de man dura para acabar de pacificar a nova provincia. O elexido para esta empresa foi Publio Quintilio Varo. Non sabemos moitas cousas certas do seu carácter, pois as fontes son despiadadas con el, pero sí podemos supoñer algunhas cousas: cando foi gobernador de Siria, sofocou a revolta dos xudeos tras a morte de Herodes o Grande crucificando a 2000 sediciosos, un detrás de outro, e saqueou a provincia amasando unha fortuna considerable. Cabe deducir de todo isto que era un home avaricioso e cruel, xusto o que Augusto precisaba para someter aos xermanos díscolos e muxir os seus tesouros para aumentar os de Roma. Varo non defraudou as espectativas.

O gobernador contaba coa axuda dalgúns xermanos colaboracionistas, nomeadamente de dous: Falaban latín decentemente, e eran coñecidos entre os romanos como Arminio e Segimero. Arminio estivera en Roma, onde chegou a cabaleiro, e comandara na guerra anterior as tropas auxiliares dos xermanos que axudaban aos romanos. Comía na mesa de Varo, e portábase con docilidade canina, inducindolle a pensar que os demais xefes xermanos eran igual de mandadiños e serviles. Pero Arminio, en segredo, argallaba cos outros xefes xermanos fartos da cobiza e a prepotencia romana, o plan que levaría a Varo á perdición.

Arminio convenceu a Varo de enviar varios destacamentos a diferentes puntos da provincia, co fin de protexer ás caravanas de comerciantes dos bandidos. Con isto, Varo dividiu o seu exército. Despois, os xermanos do extremo oriental rebeláronse, asasinando aos funcionarios ronmanos. Era o outono do ano 9 e Varo decidiu acudir con todas as súas tropas para unha expedición punitiva, antes de regresar aos seus cuarteis de inverno. Arminio buscou pretextos para non acompañalo, mentres ordenaba masacrar aos destacamentos romanos sen o coñecemento de Varo.

Os romanos marcharon confiados na súa suposta superioridade. Pero os camiños eran estreitos, estaba atravesado por ríos que impedían o paso dos carros, e ían polo medio dun terreo fragoso cuberto de mestos bosques, empantanado pola chuvia incesante do outono alemán. Pouco a pouco, as súas liñas se estiraron nunha ringleira interminable de soldados empapados ata os osos. Tres lexións: 18.000 homes, máis un número indeterminado de auxiliares e de acompañantes civiles, mulleres, intendentes, comerciantes, prostitutas, a poeira que segue a marcha dos exércitos. Ao chegar ao bosque de Teotoburgo, nun estreito paso entre a aba dun monte e un pantano impenetrable, Arminio atacou ao fronte dos xermanos emboscados. Os soldados romanos, incapaces de agruparse, nin de manobrar naquela fraga mesta e enmarañada, non tiveron oportunidade. Acurralados polos bárbaros, foron caendo implacablemente baixo as lanzas e flechas propelidas dende a escuridade do bosque. Durante días, os xermanos mataron, mataron e mataron, e o medo e o caos foron os amos das lexións, lanzadas nunha desesperada carreira por fuxir da cilada, mentres eran cazadas polos homes de Arminio apostados nos parapetos que levantaran ao longo do camiño. Ao caer a noite, os soldados tentaban agruparse para resistir, tremendo de frío e de medo, mentres oían os berros de agonía dos prisioneiros capturados, torturados e sacrificados aos terribles deuses bárbaros. Varo, rodeado, suicidouse. Dos demais só se salvaron unhas poucas ducias.

A Batalla do bosque de Teotoburgo marcou un punto de inflexión nos plans de expansión de Roma no Norte de Europa. Augusto ordenou que os números das lexións (a XVII, a XVIII, e a XIX) non volveran a figurar na lista das unidades do exército. Aínda que máis tarde os romanos enviaron expedicións de castigo contra os xermanos, e mesmo conseguiron recuperar as aguias, (a insignia sagrada de cada lexión, a perda da cal significaba a maior das deshonras), xa nunca máis pensaron en asentarse definitivamente alén do Rin. Seis anos despois da derrota de Varo, os romanos regresaron ao lugar para descubrir as montañas de esqueletes branqueadas ao sol, e os cráneos dos seus compañeiros cravados nos troncos das árbores. O lugar da batalla esqueceuse despois, ata que un arqueólogo afeccionado, Anthony Clunn, atopou restos de armas e obxectos relacionados cunha batalla do século I en Kalkriese, perto de Osnabrück, a carón da fronteira con Holanda. As escavacións posteriores permitiron reconstruír con certo detalle a táctica e o desenvolvemento da batalla e o que sucedeu cos desgraciados romanos.

Nos últimos tempos, as investigacións arqueolóxicos romanos en Alemaña están deparando algunhas agradables sorpresas. A finais do ano pasado foi identificado en Northeim (Baixa Saxonia), outro xacemento no que apareceron restos dunhas 600 armas romanas e que os arqueólogos non dubidaron en identificar como o escenario dunha batalla ocurrida no século III d.C., o que proba que as incursións romanas en Xermania seguiron sendo frecuentes (e infructuosas). O achado e especialmente notable, porque non é doado reconstruír arqueolóxicamente un escenario bélico. Por outra parte, outra equipa de arqueólogos descubriu en Waldgirmes (Lanauh, Hessen), anacos dunha estatua ecuestre da época de Augusto, e concretamente a preciosa cabeza do cabalo que montaba, probablemente, o mesmísimo emperador. O feito de que a estatua fose destruída e arroxada a un pozo deita un pouco de luz sobre o destino do efímero poder de Roma na Xermania Magna. Sic transit gloria mundi.

Alemaña celebra este outono o bimilenario da batalla de Teotoburgo, Clades Variana, Varusschlapht, ou a Hermannsschlacht, cunha exposición titulada “Imperium, konflikt, Mythos”, no lugar da batalla en Kalkriese, en Haltern am See, onde os romanos tiveron o seu maior asentamento ao leste do Rin, e en Detmold, onde hai unha xigantesta estatua de Hermann-Arminio. Porque a pesares de que Arminio (xermanizado como Hermann) fracasou no seu intento de unificar aos pobos xermanos baixo a súa monarquía e acabou morrendo asasinado pola súa propia xente, convertiuse nun mito perenne da independencia alemana. Por iso os prusianos, nada máis vencer aos franceses na guerra de 1870 e de proclamar a unificación de Alemaña, ergueron en Detmold ese monumento ao seu antigo devanceiro, personificación do valor superior do pobo xermano e a súa independencia fronte a latina Francia, no lugar onde erradamente, se pensaba daquela que tería sido a matanza, a uns 45 km do emplazamento arqueolóxico. É un aniversario redondo digno de conmemoralo, pois sen a batalla de Teotoburgo, quizais a historia de Alemaña, e de Europa, terían sido ben diferentes.
Páxina web da exposición sobre a derrota de Varus
Web oficial do Museo de Kalkriese e o lugar da batalla.
Comentarios (1) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-09-2009 00:29
# Ligazón permanente a este artigo
Un mapa do tesouro
Mapa de Abauntz
Dominando dende unha foz o val de Ultzama, en Navarra, á beira do rego de Zaldazain, que descende das montañas de Belate, hai unha cova coñecida como Abaunzko Lamizulo ou a Cova das Lamias. Os pastores da veciña aldea de Arraitz imaxinaban a caverna habitada polas Lamias, seres extraordinarios con corpo de muller e pés palmeados que viven a carón das augas. As lamias vivían de pedir aos pastores leite dos seus rebaños, ata que un día un deles, poida que canso de pagar a peaxe que aquelas criaturas esixían, ou ben por facer unha brincadeira pesada, mesturou na pota de leite bosta de vaca. As lamias, comprensiblemente molestas, perseguiron ao pastor ata a aldea para vingarse, pero cando estaban por alcanzalo comezaron a soar os sinos da igrexa, e as fadas, como seres pagáns que son, tiveron que fuxir. Emporiso, o pastor gallofeiro non se librou da súa ira: as lamias condenárono a que na súa casa non faltase xamais un coxo ou un manco.

A realidade é que a cova, ademais das lamias, que habelas hainas, foi fogar de numerosas xentes dende que a humanidade se asentou neses lares, dende o paleolítico máis remoto ata as postrimerías do Imperio Romano, na que a sima serviu de refuxio naqueles tempos convulsos. Os últimos ocupantes son dunha rara especie: os arqueólogos que pescudan a pegada dos seus antecesores, pois a cova é hoxe un interesante xacemento arqueolóxico testemuña de todas as épocas que acobillou. Entre 1976 e 1979, Pilar Utrilla comenzou as escavacións, que se interrumpiron ata o periodo entre 1988 e 1996, cando, por mor da ameaza de construcción dun encoro en Arraitz que asulagaría os restos, a mesma Pilar Utrilla, xunto con Carlos Mazo, fixeron varias campañas da entón denominada “arqueoloxía de urxencia”. Nesas campañas fixéronse descubertas extraordinarias, que agora, despois de quince anos de estudios, saen á luz.

Entre estes achados estaban varias mostras de arte paleolítica gravadas en tres pequenos croios. Nun deles, hai 13660 anos, os artistas prehistóricos gravaran cun buril na mol superficie da margosa unha fermosa cabeza de cabalo. Outro parecía ter servido como lámpada de aceite ou sebo, e estaba decorado con varias representacións animais, un cabalo, varias cabuxas, unha persoa e algunhas outras liñas incomprensibles. O terceiro bloque de pedra era un verdadeiro galimatías surcado de liñas ondulantes que separaban o que parecían rebaños de cabuxas. Xa daquela os arqueólogos pensaron que aquelas liñas podían ser un río, e que o conxunto representaba unha paisaxe, quizais, a que se podía ver dende a privilexiada atalaia da cova de Abauntz.

Esta intuición parece ser que non era errada. Despois de moitos anos de enrevesada investigación, os autores daquela excavación acaban de publicar na revista Journal of Human Evolution a súa interpretación das misteriosas garatuxas dos cantos de Abauntz, e chegan a conclusión de que o que parecía unha representación esquemática dunha paisaxe é algo máis complexo que iso: é un verdadeiro mapa que representa fielmente a propia cova e o seu entorno circundante: a montaña de San Gregorio que ten enfrente, os diferentes ríos e regatos que drenan o val, a chaira, onde varios círculos delimitan as pozas e lugares onde a auga se encora e que serven de bebedoiro para os rebaños. Varios íbices triscan nas abas da montaña, mentres que o fondo do val está ocupado por cervos. A carón das cervas, pequenos semicírculos indican, quizais, o son da berrea dos machos. Algunhas liñas de puntos parecen indicar os camiños. En definitiva, unha representación sintética do territorio no que aparece todo o que a unha banda de cazadores magdalenienses lle podería interesar: os accidentes topográficos e as vías de paso, a auga, a caza, e o mellor xeito de acceder a ela. Un mapa do tesouro, como non dubida en calificalo a súa descubridora.

O mapa foi publicado en diversos medios como o mapa máis antigo de Europa Occidental, pois aínda que os presuntos mapas prehistóricos son extremadamente raros, ao igual que as lamias, hainos. Un deles apareceu en Moravia, na República Checa, e outro está no Museu de Historia Natural en Kiev, pero este pasa por ser un dos máis elaborados. Aínda así, caben facer varias obxecións: Todas as representacións de accidentes topográficos poden ser consideradas mapas? Cál é a diferenza entre un mapa e unha paisaxe? É o esquematismo e o antinaturalismo dalgún dos trazos dos gravados de Abauntz os que poderían axudar a clasificalo como mapa; por exemplo unha liña de puntos suspensivos non se parece a un camiño pero o representa. Emporiso non poderían ser eses puntos a representación igualmente esquemática pero máis realista das pegadas dun cazador ou da súa presa?

E para qué serviría o mapa? Utrillas di que os cazadores eran nómadas procedentes do outro lado dos Pirineos, e que poderían ter deixado o mapa para que servira de guía e de axuda para a caza a outros grupos. Esta interpretación parécenos moi difícil. Para entender un mapa é preciso que os diversos usuarios compartan o mesmo código figurativo, algo que nin sequera sucede nos mapas actuais, que deben poñer ben clariño ao carón unha táboa de “signos convencionais” para entendelos. Só así sabemos que unha liña pode ser unha vía de ferrocarril e non un rego, unha corredoira ou unha liña do tendido eléctrico. Se a expertos arqueólogos, armados de microscopios e escáneres levoulles 15 anos descifrar o contido deste pedrolo de a penas 20 cm sulcado de garranchos por todas partes, poñámonos no caso dun cazador magdaleniense.

Pero hai outras interpretacións quizais máis axeitadas: poida que a pedra fora deseñada mentres se planificaba unha cacería. Ou ben que a pedra servise para narrar unha cacería xa acontecida. En calquera caso, o feito de que o fixeran así implica un extraordinario avance: unha descripción da planificación tan complexa que superaba as capacidades expresivas da linguaxe oral ou xestual daqueles cazadores, que deberon, pois, recurrir ao debuxo. Ou ben un intento de deixar constancia gráfica dunha proeza cinexética. En tal caso, non estamos só ante un mapa, senón ante unha narración escrita. Unha novela paleolítica.
Artigo sobre a cova de Abauntz na revista Complutum
Informe das escavacións de 1994 e 1995
Comentarios (2) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-08-2009 23:21
# Ligazón permanente a este artigo
O faro que máis alumea
Torre de Hércules
O pasado día 27 de Xuño, a Torre de Hércules era recoñecida como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. Era unha aspiración acariñada durante longo tempo polos coruñeses, que por séculos identificaron a cidade coa súa torre ata o punto de alcumala a cidade “herculina”, e un desexo compartido, por extensión, por todos os galegos, que xa contamos con tres lugares con esta distinción: a Cidade de Santiago (xunto co trazado galego do Camiño á mesma), a Muralla de Lugo, e agora o Faro romano de Brigantia.

O ruído mediático que fixo tal distinción foi considerable. Non está de máis. Pero un lector pouco esixente dos titulares da prensa pode concluír que con ese título o monumento pasa a formar parte dunha especie de aristocracia patrimonial. A existencia desta lista supón o recoñecemento implícito (e estúpido) de que dentro do Patrimonio cultural hai unha xerarquía, opinión que se agrava ao comprobar que a lista do Patrimonio mundial non é, (nin pretende selo), exhaustiva. Unha medida que debía, en principio, servir para botar un manto protector de atención sobre determinados monumentos supón hoxe en día unha especie de privilexio, un premio no que é posible ver a un tempo, e moitas veces collidos da man, o máis nobre interese pola preservación da cultura e da natureza co chovinismo máis chusco. Así parece entenderse dende os medios. Dende que o Estado español entrou na Convención para a Protección do Patrimonio Mundial, a prensa destaca a cada reunión do Comité da Unesco, cantos novos monumentos españoles acadan este recoñecemento, como se houbera unha carreira por ver quén suma máis na lista. Pero, acaso sen esa distinción a Torre deixaba de ser patrimonio de todos, coruñeses, galegos ou humana xente? En qué consiste ese título? qué trae debaixo do brazo?

A foi asinada en París en 1972, para elaborar unha lista de lugares de valor tan excepcional que súa a protección debía incumbir á humanidade enteira. En principio, e sen menoscabo da soberanía de cada Estado asinante da Convención, Convención para a Protección do Patrimonio Mundial Cultural e Naturala inclusión dun monumento na lista supón colocalo baixo o amparo das Nacións Unidas, e todas as accións de conservación (e de destrucción) deben facerse dacordo cos seus criterios. Isto, considerando a especial liberdade creativa con que algunhas administracións do Estado e do país se toman a rehabilitación e conservación dos monumentos histórico-artísticos, é unha bendición do ceo. Sobre calquera intervención na torre vixiará agora (é de esperar) o ollo escrutador da UNESCO.

Supón esta supervisión algún tipo de ventaxa económica? En principio cartos non haberá. A Convención para a Protección do Patrimonio Mundial Cultural e Natural establece que a UNESCO pode prestar a súa asistencia para a protección do Patrimonio, sen reemplazar a acción do Estado, e no seu artigo 4 di específicamente que o Estado debe facelo “polo seu propio esforzo e ata o máximo dos recursos dos que dispoña”, e no caso de solicitar axuda dos fondos do Comité do Patrimonio mundial, ha de facer constar as razóns polas que os seus recursos non lle permiten facer fronte á totalidade dos gastos (art. 21). Coa de Patrimonio que hai ameazado polo mundo, érache boa que o Estado español, que tanto fachendea de coleguear no G nonseicantos, dixera que non ten cartos para protexer os seus propios monumentos.

O efecto máis evidente da inclusión dun monumento na lista é a publicidade. Pertencer a aristocracia monumental proporciona un valor engadido, unha estreliña máis nas guías turísticas, e ese parece que é o obxectivo. Isto non ten que ser de todo negativo: cando se propón unha candidatura ao Patrimonio Mundial, cidades e países enteiros miman a súa alfaia como nunca o fixeran. Hai a penas unhas poucas décadas, amplos sectores da cidadanía luguesa clamaban polo derrubo da muralla romana, ese residuo histórico que atrancaba o tránsito rodado e o progreso. Agora ninguén diría nada semellante, pois Lugo semella estar no mapa por obra e graza dos seus muros protectores. Se xa había unha íntima afectividade entre os coruñeses e o seu faro, a declaración da UNESCO non fixo máis que multipllicala. Pero turismo porque si... Compostela vai camiño de convertirse nunha cidade-museo, máis ao servizo dos visitantes que dos seus propios habitantes, a semellanza de Venecia, onde é cen veces máis doado mercar unha máscara de antroido de papel-maché que un quilo de peixe. O turismo non é sempre a panacea de todos os males, máis ben é unha mazá envelenada.

E tal semella ser o principal interese da patrimonihumanización da Torre: O turismo. Así parece desprenderse das consideracións que na 33ª reunión do Comité do Patrimonio Mundial celebrada en Sevilla, onde a Torre foi distinguida, e que a prensa non recolleu, ben por triunfalismo, ben por preguiza de ler a letra pequena: A UNESCO pedíu explicitamente que se clarificasen as competencias entre o Comité de seguimento do Plan de xestión da Torre, ao parecer o responsable do ben, e o Consorcio turístico, que só ten competencias turísticas e comerciais. Pide ademais a redacción dun novo plan de xestión para o 2011, máis completo e detallado, porque seica o actual non lle vale. Tamén quere que se indique quen asegurará a responsabilidade científica do futuro museo e do Centro de acollida de visitantes e a competencia do persoal encargado, que hoxendía están integrados no seo do Consorcio turístico; e que se lle informe do avance das obras proxectadas. Quere ademais que se reforce o control urbanístico do entorno para preservar a paisaxe circundante (hoxe chea de extraños monumentos neomegalíticos), e que se fagan seguimentos higrométricos para evitar a condensación dentro do edificio, incluso limitando as visitas. Todo isto da a entender que o Plan de xestión da Torre é precario, que a política das diferentes administracións está máis orientada á explotación turística masiva do monumento que á súa conservación e estudo, e que os proxectos de musealización son só proxectos e carecen de persoal axeitado e de vocación científica. Todas estas eivas deberán ser subsanadas en dous anos, porque igual que os honores veñen, pódense ir. En Sevilla, Dresde perdeu a súa condición de patrimonio mundial porque a alguén se lle ocurriu construír un viaducto de catro carrís sobre o Elba.

En definitiva, debemos estar ledos, porque a preservación da torre deixou de ser un asunto doméstico, e porque no seu afán de conseguir honores e relumbrón para o seu monumento, os seus xestores colocaron a súa (in)competencia baixo a visianza inquisidora do mundo.
Comentarios (3) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-07-2009 20:35
# Ligazón permanente a este artigo
Habemus convenium
Viñeta arqueolóxica de Forges (El País)
Existen os arqueólogos? Quero decir: Existe xente que se adica profesionalmente á arqueoloxía e se gaña a vida dignamente? É unha pregunta que supoño que todos os arqueólogos deste mundo escoitaron algunha vez. Eu sempre dubidei na resposta. Cando rematei a carreira e os cursos de terceiro ciclo máis inútiles xamais ofertados por unha Universidade, como todo bó licenciado en Xeografía e Historia, fun a apuntarme no paro. No Servizo Galego de Colocación un home cubriu con burocrática indolencia unha ficha cos meus datos. Nome, apelidos, patatín, patatán… profesión?
- Arqueólogo-, respondín.
- Pero iso existe?
- Seica sí. Estudei para iso.
- Xa sei que existen os arqueólogos, pero hai quen traballa diso?
- Seica sí- Repetín. - Eu sei de xente que traballa de arqueólogo.
O home foi a un libro gordo que tiña na mesa, e púxose a pasar follas. Pescudou naquel tocho de adiante para atrás e de atrás para adiante, e logo fitou para min. Non atopaba certo código ou referencia que ao parecer teñen todas as ocupacións. Non sabía tampouco en qué ramo ou sector buscar. Construcción? Servizos? Os arqueólogos non existían. Habería que buscalos baixo terra.
- E non quererás que che poña como profesión outra cousa? Dixo o home aburrido de buscar.
- Non. Son arqueólogo. Despois pon o que queiras, repoñedor de supermercado, telefonista, paseador de cans, pero se me preguntas pola miña primeira profesión, pon arqueólogo.
- Pero ninguén vai chamar por ti.
- Peor para min.

O caso é que meses máis tarde, de xeito milagreiro, recibín unha chamada do Servizo Galego de Colocación pedíndome que acudira a unha entrevista. O Concello de Cotobade solicitaba un arqueólogo e eu era o único, ou case, que estaba apuntado en toda a provincia. Foi o meu primeiro traballo como arqueólogo. Non foi sen atrancos, pero non merece a pena nomealos. Moitos sabemos o seu nome, pero non quero mentar aquí a bicha. Nin o merece. Xa dixen tamén aquí que esta é a bitácora de todos.

Pero a cuestión tiña unha segunda parte. Pódese gañar a vida dignamente na arqueoloxía profesional? Ai! Esa é boa. Todo o mundo asocia este traballo ao ámbito académico. Os arqueólogos que o gran público ten no maxín (incluído Indiana Jones, non o esquezamos) son profesores universitarios, e a arqueoloxía é o seu hobby, non o seu oficio. Escavacións-vacacions estivais, investigación lúdico-festiva. O soldo ven por outra parte, e se non hai escavación, cóbrase igual. Pero hai arqueólogos que cobren só por traballar como arqueólogos?

Seguindo co conto: Pouco tempo despois do de Cotobade, fun cotratado por unha flamante empresa pontevedresa que pretendía abrirse camiño no negocio da arqueoloxía (se é que o hai). Había que facer unha gran escavación, por conta do Concello de Pontevedra, dentro das ambiciosas obras do Plan Urban. Todo parecía estupendo: contrato, solvencia, bos compañeiros. Emporiso, as condicións de traballo foron absolutamente lamentables: a área de escavación estaba cruzada por tres tuberías de augas fecais que con abraiante coordinación rebentaron á vez inundando todo de pis e caca. Os andamios da empresa constructora que traballaba á par nosa derrumbáronse enriba da escavación. Os comerciantes do entorno clamaban contra as obras, e o concelleiro competente (é un falar), de xeito imprudente e falaz, botou a culpa da ralentización dos traballos “aos arqueólogos”, co cal a poboación indíxena tornouse manifestamente hostil. Mirando atrás, foi perigoso. Entre palada de terra e palada de terra, os meus compañeiros de fatigas e mais eu chorabamos a nosa sorte como negros cantando blues nos campos de Alabama.
- Moito vos queixades, pero ben que cobrades- díxonos un dos obreiros da empresa constructora que traballaba nas obras que supostamente ralentizabamos.
- ¿Canto pensas que cobramos? Respondimos nós.
O home botou as contas da leiteira. Non sabía que a flamante empresa que nos contratara (tarde, os contratos mirámolos o día de inicio da obra) pagábanos o salario mínimo dun peón, sen ter en conta a nosa cualificación, prometendo pagar a diferencia “en dietas” que nunca vimos. Por eses cartos aturabamos o inaturable, o barro, as ratas, a merda (perdonando) e os esgarros de chuspe dos comerciantes. O obreiro aquel (sen menospreciar a ninguén) duplicábanos o salario. Tivemos que sacar a nómina para que nos crera.
- Se son eu, por eses cartos, planto todo e marcho!- ríuse. Con razón.

Á empresa aquela non lle foi moi ben coa arqueoloxía. O meu xefe acabou inculpado nunha rede de tráfico de antigüedades, e como era dunha desas familias “de Pontevedra de toda la vida” o rebumbio que se armou foi notable. Daquela eu xa decidira facer de min o meu propio empresario. Seguín sen gañar a vida dignamente, pero entre que me quitara os cartos a Facenda Pública ou un perista, prefería o primeiro. Ao fin, Facenda somos todos.

Xa deitara nesta bitácora algunha cousa sobre a miña relación coa arqueoloxía profesional, e dixera daquela que non gostaba de adicar esta xanela a angueiras persoais. Non me desdigo contando estas andrómenas, pois penso que son ilustrativas. Cada un fala da feira como lle vai nela, pero sei que así tamén lle foi a moitos. E non hai fonte máis fiable que a propia experiencia.

Neste mes pasado ven de publicarse no DOGA o primeiro convenio colectivo de ámbito da Comunidade Autónoma de Galicia para o sector da actividade arqueolóxica. Negociouno a patronal AEGA e o sindicato CIGA. Polo que sei, custou longos meses de negociacións, pero con máis ou menos chatas, é un documento imprescindible. Nel aparece definido o qué é un arqueólogo, as categorías profesionais que a actividade abrangue, os deberes en funcións de cada unha delas, e sobre todo o salario mínimo que se debe cobrar. É de supoñer que non só servirá para regular as relacións entre os empregados e empregadores, senón que servirá tamén para poñer orde nun sector empresarial abocado a unha competencia feroz. Despois de tantos anos de actividade profesional, que non existira aínda un convenio era unha chata imperdonable. Se se quería dignificar a arqueoloxía como actividade, había que comenzar por aquí. Agora queda esperar a ver cómo se cumple. Quizais agora saibamos por fin se os arqueólogos poden existir, e sobre todo sobrevivir.
O Convenio colectivo dos arqueólogos (DOGA).
Comentarios (6) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 30-06-2009 23:52
# Ligazón permanente a este artigo
A beleza das pequenas cousas.
A Venus de Hohle Fels
Hai uns 35000 anos, nunha Europa cuberta de mestas fragas de faias e de coníferas, azoutadas polos xeados ventos glaciares, grupos de cazadores afoutos acechaban o paso das manadas de renos, de bisontes, de mamutes cubertos de lá. Paseniñamente, ían ocupando o continente enteiro, arredando, quizais eliminando, aos seus curmáns na evolución das especies, os Neanderthais. Contaban coas súas novedosas ferramentas de pedra, láminas de sílex delicadamente retocadas, e as súas lanzas que arroxaban certeiras a gran distancia coa axuda de propulsores. Eran os Homo sapiens, nós mesmos.

A irrupción do Homo sapiens marca o tránsito ao que os prehistoriadores e arqueólogos chamamos o Paleolítico Superior. De seguro, os nosos devanceiros traían consigo a capacidade dunha linguaxe articulada complexa (algo que é discutible nos homínidos anteriores), coas facilidades que iso conleva na transmisión dos coñecementos e das técnicas. Esa capacidade intelectual evidénciase tamén nunha tecnoloxía máis refinada na fabricación de utensilios e armas de pedra e de oso, máis estandarizadas, precisas, perfectas. E sobre todo, maniféstase nunha habilidade novedosa, a expresión do pensamento abstracto a través de símbolos elaborados, o que coñecemos vulgarmente como Arte.

Hai xa unha centuria que os arqueólogos viñan atopando, asociados aos típicos restos deste periodo, mostras desta arte prehistórica. E entre estas primeiras mostras, destacaban unhas peculiares figuriñas. Parecían representar mulleres de grandes peitos e unha popa prominente. Brazos e pernas parecían ridículos fronte aos atributos propiamente femeninos. Os rostros aparecían borrosos, ou difusos, mentres que o sexo case sempre era representado de xeito ben explícito. Os arqueólogos, tan dados a bautizar os artefactos prehistóricos con nomes extravagantes, atoparon unha desas palabras rebuscadas que lle dan a un discurso científico un conveniente ton de suficiencia: Chamáronas Venus Esteatopixias Auriñacienses. Venus "esteatopixias", que traducido pedestremente do grego significa que teñen o cu coma un cesto de grande. E Auriñacienses, por ser esta a máis antiga facies cultural identificada naquel momento no Paleolítico Superior.

Axiña apareceron discusións sobre o axeitado desta denominación. Dar a estas estatuas o nome de Venus, deusa do amor e da beleza, a primeira muller a quen os gregos se atreveron a amosar espida nas súas estatuas, pareceulles a aqueles estudosos un nome do máis apropiado. Pero de aí a afirmar que se trataba da imaxe dunha deusa paleolítica, ou que representaban un ideal de beleza prehistórico, sen máis argumento, era algo arriscado. Pero todas as estatuetas femeninas prehistóricas atopadas (ata hoxe máis de 200) comenzaron a ser clasificadas indiscriminadamente coma venus esteatopixias, aínda que non padeceran esta hiperplasia xenética da graxa do cú, nin se puideran datar no periodo auriñaciense.

Aínda así, o certo é que as máis das figuras poden encadrarse nun tipo ben preciso, unha confluencia de rasgos que son o que, en definitiva, se considera unha tendencia: os rasgos físicos relacionables coa fertilidade (os grandes peitos, o bandullo inmenso, os amplos cadrís, a vulva evidente...) son os que aparecen representados con máis detalle. Son os atributos das nais prolíficas, ventres xenerosos e primordiais, máquinas xeneradoras de vida. Pero tamén, o que non é menos importante, os outros rasgos (mans, pés e extremidades, cabeza e rostro) aparecen só esbozados ou incluso nin aparecen. Qué son logo? Son pois a representación de mulleres fecundas, en calidade de fecundas e nada máis que fecundas. A abstracción da fecundidade. Un símbolo.

E para qué servían? Os símbolos, en tanto que constitúen unha forma de expresión, revelan, enuncian, manifestan o seu significado. E iso é exactamente o que se fai cando se chama por algo. E cando se chama por unha forza abstracta, por un desexo, como a abundancia ou a fertilidade, a chamada recibe o nome de invocación. Aquelas pequenas sociedades de cazadores, constantemente expostas aos perigos da caza, a enfermidade, o frío e á loita cos seus semellantes, dependían da existencia de nais prolíficas, capaces de traer ao mundo fillos dabondo como para garantizar a supervivencia do grupo. E esta idea é extensible á natureza da que extraen con esforzo o seu sustento. Hai quen pensa que as venus paleolíticas, como personificación da exuberancia e da forza xeneratriz da Natureza, son verdadeiras representacións dunha primitiva, primixenia, Deusa Nai. Quizais non haxa que ir tan lonxe, pero o certo é que os nosos devanceiros sapiens precisaban atraer para si e para o grupo a fertilidade e a abundancia por todos os medios que coñecían, incluída a maxia. E para iso se rodearon de obxectos simbólicos que pretendían controlar o incontrolable: que as mulleres quedasen encinta, que os seus ventres fosen bondadosos e espléndidos, que parisen sen dar a alma, e que os seus peitos deran bó leite para medraren os seus cativos quentiños no seu colo.

Neste mes, a revista Nature deu a coñecer un pequeno gran achado: unha venus paleolítica minúscula, tallada no dente dun mamute. Apareceu o pasado ano nas escavacións da caverna de Hohle Fels, en Alemaña. A figuriña, de só 6 centímetros, estaba esnaquizada en varios fragmentos que puideron recompoñerse para formar un corpo estrafalario: A cabeza, case inexistente, é unha protuberancia minúscula sobre os ombros. Os brazos, gordos e redondos, erguen dende abaixo dous peitos voluptuosos para deixar ver o ventre xigantesco. As costas rematan nunhas nádegas enormes e avultadas, das que parten dúas perniñas recortadas e sen pés, ben abertas, amosando no centro un sexo carnoso e dilatado. Nada demasiado diferente das outras venus prehistóricas, salvo a novidade dunha data inusualmente antiga (35000 anos) que a fai verdadeiramente auriñaciense. Tamén, que ten un pequeno buraquiño na cabeza que serviría para pasar por el un cordón, e que permite interpretala claramente como un amuleto, un talismán. A cova de Hohle Fels é un lugar fantástico que deu pé a outras grandes descubertas da arte paleolítica: ata 25 figuras humanas e animais en marfín de mamute, cabezas de cabalo, un precioso ganso, e incluso unha flauta esculpida en óso, quizais a máis antiga atopada ata hoxe. Soaba música no fondo das cavernas destas xentes refinadas, preocupadas pola beleza das pequenas cousas. Hai 35000 anos, unha muller apelaba a unha pequena figuriña de marfín pendurada do seu pescozo, pensando quizais en protexerse mellor dos rigores do parto e da crianza dos seus fillos, aos que transmitir logo os seus saberes, os seus medos, os seus sentimentos. Daquel ser sensible, asustado, esperanzado, saímos nós.
Comentarios (5) - Categoría: Pezas - Publicado o 29-05-2009 14:04
# Ligazón permanente a este artigo
O soño asulagado
Ruinas sumerxidas, de Urbano Lugrís (Col. Fund. Caixanova)Alén da Columnas de Hércules, hai uns 12000 anos, existía unha gran illa dividida en dez reinos. Estes eran gobernados por cadanseu reis, descendentes todos dos amores de Poseidón con Clito, unha fermosa mortal. Os habitantes da Atlántida, que así se chamaba a illa, vivían harmoniosamente, gozando de todos os froitos que proporcionaba aquela vizosa terra, e esta prosperidade permitiulles construír unha grandiosa capital, rodeada de canais navegables, no centro da cal estaba o gran templo de Poseidón. Alí gardaban as leis que todos os gobernantes debían respectar. Pero aconteceu que os reis atlantes, a medida que a súa natureza semidivina se disipaba xeración tras xeración, foron inzándose de soberbia e pretenderon conquistar o mundo. Foi por esa razón que os deuses decidiron castigalos, condenando á Atlántida a desaparecer baixo as augas.

Esta é a lenda, máis ou menos, que Platón deixou escrita en dous dos seus afamados diálogos: o Timeo e o Critias. Trátase dun relato fragmentario e incompleto, co que o filósofo pretendía amosar cáles debían ser as virtudes dunha sociedade ideal. Para iso, emprega un recurso utilizado por moitos filósofos e literatos de todos os tempos, dende Tomás Moro a Aldous Huxley, e dende Jonathan Swift ata George Orwell: inventar un mundo diferente, alonxado do noso no espazo e no tempo, no que a súa fantasía puidese voar máis libremente. Pero ademais, emprega outra treta ben coñecida de todos os fabuladores de calquera tempo e lugar: dalle marchamo de autenticidade a través dun argumento de autoridade: a historia provén de Solón, o artífice da constitución ateniense, e éste a escoitara en Exipto, unha terra de saberes antigos e misteriosos, diante da cal Grecia era só un neno en cueiros.

Ninguén daría creto a esta historia ata o Romanticismo decimonónico. Os románticos renegaban do sórdido mundo que lles rodeaba, e moitos deles fuxían co maxín aos territorios da lenda, ao pasado bretemoso e a horizontes lonxanos, onde era posible levar unha existencia heroica e apaixonante, nada que ver coa gris Europa protoindustrial. Naquelas mentes afebradas, a Atlantida era posible. Ao reverdecer do mito quizais contribuíu tamén o éxito de arqueólogos como Schliemann, quen teimou en buscar (e atopar!) a mítica Troia sen máis guía que as indicacións da Ilíada de Homero. Logo Layard, Rawlinson e Koldewey desenterraban Nínive e Babilonia... No século XIX os mitos erguéronse orgullosos das súas tumbas, e sacudíronse a poeira dos séculos e do esquecemento. Para o cidadán vulgar, a Atlántida convertiuse nunha realidade asequible. Só era cuestión de tempo atopar testemuñas da súa ignorada existencia, e no futuro quizais se podería pasear, como o Capitán Nemo e os seus invitados, con escafandras por entre as súas ruínas asulagadas.

Hai moitos, demasiados intentos por atopar a Atlantida, por parte de xente disposta a crer que, como moitas lendas, afunden as súas raíces na realidade. É demasiado supoñer, pois o único que sabemos é o que Platón conta. Para crer que non fose unha invención súa sería desexable que o relato fose compartido fóra do estreito círculo dos socráticos, e nada diso se pode demostrar. O máis doado e lóxico é o excepticismo: Para case todo o mundo, a Atlántida é só unha ficción literaria. Algúns inclínanse a pensar que quizais o relato platónico sexa a lembranza dun remoto cataclismo, posiblemente a erupción da Illa de Thera, responsable do ocaso da civilización Cretense. E aínda hai algúns que soñan despertos cunha Atlantida sumerxida tal e como Platón a describiu, cos seus templos de ouro e de prata e os seus canais concéntricos rodeando a súa capital.

O último destes visionarios chámase Rainer Kuehne. No ano 2004, os teletipos de medio mundo fixéronse eco dunha nova aparecida na BBC que decía que expertos arqueólogos afirmaban ter atopado a Atlántida nas marismas de Doñana, en Huelva. Baseábase en fotografías aéreas nas que parecía distinguirse restos de dous grandes edificios, así como unhas grandes estructuras circulares, que relacionaba cos canais concéntricos da Atlántida descrita por Platón. Os arqueólogos onubenses reaccionaron co lóxico estupor, pero outra xente amosouse encantada: a hipótese da Atlántida asulagada entre parrulos e garzas apareceu ata na páxina web do Espazo Natural de Doñana... o importante era que se falara do parque, aínda que fose para decir parvadas.

Pero o ruído foi abondo como para que alguén tomase en serio o das fotos. Dous anos despois, investigadores do CSIC estudaron a marisma cun xeo-radar, por ver se había algo detrás daqueles supostos indicios, non fora ser o demo. Algo din que deberon atopar, porque agora a memoria anual do Espazo Natural de Doñana anuncia unha intervención arqueolóxica, para verificar se é verdade que baixo a marisma hai, como supoñen, os restos dunha antiga cidade da que ninguén oíra falar. E outra vez o balbordo mediático volve a falar da Atlántida, dos sabios alemáns da Universidade de Wuppertal, e dos soños feitos realidade.

Poñendo os pés na terra: A intervención arqueolóxica que vai destapar a cidade máis marabillosa de todos os tempos será unha sondaxe para a que hai orzamentados 300 euriños, mais os medios que os arqueólogos saquen do seu peto. Magra bagaxe, destinada máis ben a comprobar se hai restos arqueolóxicos, (calesquera que sexan) debaixo da marisma, o que de todas maneiras parece improbable. De habelos, sería tan doado relacionalos coa Atlántida como con Shangri-La. Non hai que ser arqueólogo para ter tanta imaxinación: de feito Rainer Kuehne non é arqueólogo, senón físico. Sen desmerecer os seus traballos científicos, as súas incursións na arqueoloxía teñen o mesmo rigor que un libro de astrofísica escrito por Indiana Jones. Non entende que a Atlántida é unha idea, e de existir realmente, a realidade non podería ser máis que un pálido reflexo: diso Platón entendía bastante.
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-04-2009 23:10
# Ligazón permanente a este artigo
Quen ten un amigo, ten un tesouro
O bronce de Pino del OroNos escuros tempos da protohistoria europea, nos que as xentes vivían atrincheiradas e encasteladas en poboados amurallados, protexéndose en comunidades en guerra constante as unhas contra as outras, viaxar debía ser unha aventura perigosa. Máis aínda na Galicia castrexa, que sen esforzo podemos supoñer dividida ata o minifundio en territorios independentes dominados por fortalezas de murallas espantosas, habitadas por unha sociedade que se autodefine como guerreira en todas as súas manifestacións. Emporiso, os contactos existen, as xentes viaxan, a cultura material dos castros amosa cómo obxectos e ideas flúen entre os seus pobos a pesares das ameazas e dos perigos.

Esta visión simplista debe completarse, pois o viaxeiro contaba cunha axuda inestimable. A Hospitalidade. Ésta era unha institución sacra, compartida por moi diversos pobos europeos, incluídos os gregos e os romanos. Cando un forasteiro arribaba a terra estraña, antes de ser interpelado sobre a súa orixe ou intencións, debía dárselle abrigo e alimento, cumplindo coas santas regras do hospitium. Isto derivaba nun vínculo de amizade que se formalizaba intercambiando regalos, e ás veces unha prenda, (entre os gregos era unha taba) que era dividida entre o anfitrión e o visitante. Así, ambos ou as súas familias e protexidos, recoñeceríanse ao cabo do tempo e poderíanse devolver o favor chegado o caso. A hospitalidade garantizaba así a inviolabilidade dos forasteiros, e rompela supoñía un agravio aos deuses. Os romanos fixeron do Hospitium unha institución legal e regulada, cun ritual formal: anfitrión e visitante debían prometer darse acocho mutuo, chocar as mans, e intercambiar tamén unha prenda, que as veces mesmo tiña a forma das mans enlazadas.

Regulamentar esta institución tivo moita importancia, pois sobre ela construíuse todo o aparello legal do que hoxe se denomina diplomacia, cando a hospitalidade privada pasou a ser unha institución pública. Se dous individuos ou familias podían darse hospitalidade, tamén o poderían facer dúas cidades, ou dous Estados. Desa maneira, un cidadán extranxeiro vivindo nun país estraño podía ser designado para acoller aos compatriotas visitantes e representalos ante as autoridades anfitrionas, cumplindo o papel dun embaixador. Ou incluso, un Estado podía enviar directamente un representante ao extranxeiro para desempeñar ese papel, abrindo o camiño a outros viaxeiros. Cando é así, a hospitalidade é un verdadeiro contrato, que se establece por escrito en táboas que se intercambian, e que como calquera contrato, debe renovarse ao finalizalo ou romperse coa mesma formalidade que se asinou. O legado ou embaixador en Roma recibía un trato privilexiado: O Estado eximíao de impostos, podía ser mantido a costa do erario, mercar e vender bens libremente, e incluso representarse a si mesmo ante os tribunais sen o patrocinio dun cidadán romano. En definitiva, equiparábaselle a un cidadán máis, e é de supoñer que os romanos agardasen un trato recíproco para os seus legados.

Isto ven a conto porque hai uns días ven de ser presentado un pequeno tesouro deses que resultan espectaculares non polo seu valor intrínseco, senón polo que representan e pola información que fornecen. Unha tessera hospitalis, un deses contratos de hospitalidade pública que os romanos asinaban coas comunidades coas que pretendían manter a paz. Ésta apareceu hai pouco en Pino de Oro, unha vila zamorana famosa polos seus antigos xacementos deste metal, aínda golosos para algúns empresarios voraces, e acaba de ser presentada no Museu Provincial de Zamora. Non é un caso illado, pois no Noroeste peninsular coñécense outras de contido moi semellante, pero iso non lle quita nada da súa importancia.. A tessera é unha táboa de bronce escachada en varios anacos, dos que só nos chegaron dous, que caben no oco da man. Emporiso, pódese reconstruír o texto que leva escrito con certa precisión. Nela dise, mutatis mutandis, que cara o ano 27 d.C. un individuo anónimo que hai que supoñer legado de Roma, renovou un pacto de hospitalidade co Senado e co pobo de Bletisama, e que éste pobo facía esta hospitalidade extensiva aos descendentes do legado, concedéndolle ademais a plena cidadanía.

Tense falado moito sobre o significado da hospitalidade na conquista da Gallaecia por Roma. Hai quen di que estes achados desbotan a visión romántica dunha conquista a sangue e lume: As fontes clásicas permitían pintar un cadro de loitas encarnizadas entre romanos despiadados e galaicos barudos; guerreiros orgullosos suicidándose en masa no monte Medulio, preferindo perder a vida antes que a súa liberdade; nais que matan aos seus fillos para evitarlles a escravitude e usar os seus inocentes cadavres arroxándoos por riba das murallas dos castros como proxectís contra as lexións invasoras. Pero as fontes clásicas, para algúns, minten máis que un concelleiro. Os galaicos, din, entregaron o país sen rechistar. Eran “colaboracionistas”, atrévese algún, equiparando aos valerosos castros de Pondal coa Francia de Petain.. Eu son dos que supoñen que unha e outra interpretación teñen unha base certa, e que non se pode entender unha sen a outra. Os romanos non pactarían cun pobo débil. O que resulta ben curioso é que a hospitalidade, polo menos no seu aspecto formal, non supón sumisión, senón igualdade e respecto mutuo; e non supón domínio, senón autonomía. Quizais o documento non faga máis que repetir formulas estereotipadas, pero retrata ao pequeno pobo dos Bletisamenses como un Estado con institucións de goberno formais (un senado, ollo!) e uns dereitos recoñecidos a paisanos e visitantes (a cidadanía!), co que a todopoderosa Roma fai acordos diplomáticos de igual a igual a través do hospitium, dunha institución compartida que ambos respectan.

Outra cousa é que, fóra do aspecto formal, a relación dos pobos da Gallaecia con Roma foran de igualdade real. Pero cinguíndonos á letra, é o que hai. Para qué terían os romanos tanto miramento cunha pobre comunidade montañesa?. Os romanos eran avarentos, arelaban as veas auríferas de Bletisama, e durante cinco séculos afanáronse en desventrar os seus montes para poder financiar o esplendor do seu Imperio. De seguro pensaron que era mais rendible atraerse a boa vontade dos nativos a través dun pacto sagrado, vinculante para todos, que manter com eles unha guerra costosa. Xá se sabe: quen ten um amigo, ten un tesouro.
Comentarios (3) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-03-2009 18:55
# Ligazón permanente a este artigo
Morreu o conto
Albert Barillé (foto Michal Mañas) e algúns dos seus personaxes
¿Qué é un azteca? É unha persoa da antigüedade que predice o futuro.
¿Qué é un escravo? Un home que traballa inutilmente para o rei.
¿E o Islam? A lingua dos marroquís.
¿E unha carabela? Como unha catedral, pero máis pequena.
¿E a Idade Media? Unha parte da vida.
¿E a arqueoloxía? Un conxunto de illas.

Estas son algunhas das respostas dadas por alumnos de 2º de E.S.O. ás preguntas dunha avaliación inicial, a comenzo deste mesmo curso. Os profesores adoitamos facer este tipo de exercicios para avaliar os coñecementos previos do alumnado, e desa maneira saber dende qué base podemos comenzar a traballar. Non as cito por rirse da ignorancia, son nenos e ninguén nace aprendido, aínda que algúns compañeiros fagan recopilacións destas respostas e as rulen entre o populacho para solazamento xeral. Estas respostas, tomadas fóra de contexto, serven logo para que os tertulianos radiofónicos e en xeral toda esa xente que vive de “formar” opinión rachen as súas túnicas desesperados ante o pozo da iniquidade no que se convertíu a instrucción pública, claman ao ceo, mesan cabelos e barbas, e acaban por afirmar rotundamente que calquera tempo pasado (en cuestións educativas), foi mellor. Acto seguido, volven facer os mesmos prantos sobre o malo que é Ibarretxe, e a louvar o bó que é Obama, e dan recetas para superar a crise ao ministro de economía.

Pode ser verdade que parte da culpa desta ignorancia naza do propio sistema educativo e da maneira en que se estructuran os contidos, algo do que xa falamos nesta mesma bitácora hai algún tempo. Cando lemos estas burradas (e non son casos illados), nos exámenes moitos dámonos a pensar que nós non eramos tan ignorantes á mesma idade que eses nenos, e que polo tanto, o sistema educativo ten mudado a peor. Emporiso, eu lembro estudar por libros de texto deplorables onde se decía por exemplo, sobre “el carácter de los gallegos”, que eramos “trabajadores y sufridos” (como a pana!), e ter profesores psicópatas e frustrados que parecían personaxes dunha canción de Pink Floyd. Pero a pesares diso, á idade que hoxe teñen os meus pupilos, case todos sabiamos quen era Cristóbal Colón e Marco Polo, Xulio César ou Napoleón.

E pode ser que algo teña que ver o feito que, máis ou menos cando tiña esa mesma idade, naquela televisión que só tiña dúas canles, emitían xoias como “Érase unha vez... o home”, e en canto soaba aquel minueto de Beethoven perpetrado por un candoroso coro de voces infantiles, corriamos a pegarnos á pantalla durante a media hora escasa que duraba cada episodio, para seguir as aventuras do “Maestro” e dos seus compañeiros ao longo dos séculos.

A serie tiña 26 capítulos, nos que se contaba a historia do planeta a través das andanzas duns personaxes recurrentes que representaban valores máis ou menos intemporais. O Maestro (así no orixinal, en italiano) era unha especie de Leonardo da Vinci eterno, sabio despistado e inventor serendipítico, que encarnaba a sabedoría e a innovación. Pedro e Gordo (Pierre e Le Gros no orixinal), e as súas respectivas parellas representaban os valores da tradición e a forza ao servizo do ben, respectivamente, mentres que os malvados Tiñoso e Tapón ("Canijo" en versión española), representaban a ambición e a mezquindade, tinguidos coa conveniente estulticia. Con estes personaxes, construíanse pequenas historietas enmarcadas nunha época histórica, o cal era un achádego: grazas á renovación xeracional, os personaxes podían sucederse uns a outros sen perder a súa identidade. Ademais, servían de contrapunto intrahistórico aos acontecementos “importantes”, amosando a vida cotiá das xentes correntes coas que todo o mundo se identifica. O contexto histórico narrábase cunha voz en off, mesturando coa animación imaxes reais de gravados e cadros, mentres que un simpático peluco con ollos marcaba a data nun recanto da pantalla. Así, sempre se sabía en qué ano estaba sucedendo a cousa.

A serie foi unha creación do realizador francés Albert Barillé, quen xa acadara sona por outra serie de animación con marionetas: Colargol. En 1978, despois dun traballo de catro anos nos que el mesmo deseñou os personaxes e ata puxo a voz en off do narrador, emitiuse o primeiro episodio en Francia. Foi un éxito clamoroso, que chegou a emitirse en 120 países: gostaba tanto aos nenos como aos maiores, que podían tamén aprender sen sentirse incómodos, porque aquela serie tiña a xenial virtude de non tomar aos espectadores por parvos. Tamén tivo os seus detractores: hai quen a acusa de demasiado maniquea, (os bós moi bós e intelixentes, os malos moi malos e parvos), esquecéndose que se trata dunha serie infantil, na que aos personaxes non se lles pode pedir demasiada profundidade psicolóxica. Tampouco gustou a todo o mundo: a primeira emisión en TVE eludíu emitir o episodio do Século de Ouro español. Seica retrataba demasiado graficamente o que se coñece como “Lenda Negra”, esa visión de España como un país dominado polo clero e a Inquisición. Nin que non fora verdade. Tamén hai os que resaltan erros nas datas, nas ambientacións, nos enfoques demasiado canónicos e eurocéntricos, pero en xeral é unánime a opinión do alto valor didáctico destes modestos debuxos animados, tanto que mereceron o premio Soleil d’Or ao mellor programa para a mocidade.

Non era arqueólogo, nin historiador, pero Barillé despertou en moitos de nós o desexo de coñecer a historia e de aprendela. E non só a historia, pois a serie “Il était une fois...” tivo as súas secuelas sobre outros temas (o corpo humano, os descubrimentos, o espazo...) con máis ou menos calidade e fortuna, pero sempre cun interese didáctico. Quizais non o contabamos como un dos nosos mestres, pero moitos dos profesionais da historia da miña xeneración debémoslle, aínda que sexa, unha pouca da nosa vocación. Barillé deixou de vivir o día 11 deste mes, aos 88 anos. Decía que había que «dar aos nenos o desexo de saber, despertar a súa curiosidade, e tratalos como persoas con sentidiño, que entenden maís do que os adultos cren. Desa maneira faranse máis fortes e saberán agradecelo». Dende aquí, grazas.
Comentarios (5) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 28-02-2009 18:14
# Ligazón permanente a este artigo
Herdanzas envelenadas
Neno con Lebre (foto de Subastas Goya)É ésta unha época de crise e zozobra. As familias arrebúxanse no máis crú deste inverno arredor da calefacción central apagada, nas súas vivendas que son en realidade de banqueiros que se miran entre si con suspicacia e desconfianza. O futuro só depara incertidume. Algúns analistas afirman que o sistema precisa destes axustes cíclicos da economía, que xa se teñen visto cousas así, ou peores. Outros proclaman o fin do capitalismo, con voz tonante e apocalíptica.

Certamente. Os romanos tamén viviron unha crise financeira. No século III, a anarquía se instalou no Estado máis poderoso do mundo. Os emperadores caían un tras outro asasinados por soldados que inmediatamente elexían a outro xeneral para o posto. A moeda devaluábase constantemente, os bárbaros ameazaban as fronteiras, e os camiños estaban infestados de bandidos. O comercio retraeuse, e as cidades se despoboaron. Nesa época de desastre, moitos anunciaron o fin dos tempos e venderon a esperanza noutra vida mellor, alén deste val de bágoas que é o mundo. Extendéronse as crenzas en deuses exóticos, chegados de Oriente, que prometían a recompensa nunha vida eterna: Isis, Mitra,... e tamén, aprendendo deles, un tal Xesucristo.

En 1952, un labrego atopou, mentres traballaba prantando árbores nunha horta nos arrabaldos de Cabra, unha grandiosa estatua de Mitra Tauroctono. Representaba a este deus indoiranio, tan venerado polos romanos naqueles tempos tumultuosos, no trance de sacrificar ao Touro Primixenio do cal xurde o viño e o trigo. Aquela estatua debía presidir um mitreo, un templo onde os seguidores deste deus se reunían o día do Sol (o dies solis, o domingo) para conmemorar este sacrificio compartindo pan e viño e garantizarse así a inmortalidade. A estatua foi donada ao Secretario do Concello de Cabra, e acabou finalmente no Museu Arqueolóxico de Córdoba. Moito tempo despois, en 1972, o lugar foi escavado por Blanco Freijeiro, Julián García e Manuel Bendala Galán descubrindo unha vila romana, habitada entre o século I e III, con varias habitacións decoradas con mosaicos, e algunhas outras estatuas máis que deron pé a creación dun Museo arqueolóxico en Cabra, para evitar a súa marcha á capital provincial. Pero por aquela primeira estatua, unha das mellores esculturas coñecidas daquel misterioso deus oriental, a vila foi denominada “Villa del Mitra”.

Pero había outra estatua da que non se tiña noticia oficial. O propietario da finca, Miguel Castro, descubrira á par do Mitra unha pequena figura de mármore dun neno xogando cunha lebre. A estatua debeu servir como adorno do brocal dun pozo, e ten esa graza helenística da escultura neoática, tan do gusto dos romanos pudentes. Incapaz de atoparlle un uso mellor, o home decidiu agasallar con ela a José Solís, natural de Cabra, falanxista camisa vella e ministro de Franco, para que a cambio lle buscase acomodo laboral a un sobriño seu. Ao ministro, sonado polo seu sorriso imborrable, infrecuente nos individuos da súa especie, quizais non lle debeu parecer demasiado valioso aquel pedrusco, porque non fixo caso da demanda. Pero quedou con el, iso si.

Hai uns meses, unha empresa de tasación madrileña púxose en contacto co Museu de Cabra. Querían confirmar a datación e a autenticidade dunha estatua supostamente procedente de Cabra que se ía subastar nunha coñecida galería da capital. No museo saltaron as alarmas, e sóubose que a propietaria era Sierra Solís, quen a herdara do seu pai o ministro. A historia do “Neno da lebre” saíu así á luz. A alcaldesa de Cabra tentou poñerse en contacto coa propietaria da peza, co fin de negociar a súa donación ao Museo e evitar a subasta, sen resposta. A señora Solís alega que pasa por atrancos económicos e por iso precisa os 40.000 euracos que solicitou como prezo de saída. Está visto que a crise afecta a todos. Tanto, que incluso, os pobres herdeiros de antigos ministros franquistas deben desfacerse dos seus prezados bens familiares para engadir uns pouquiños picatostes máis á sopa. Tamén dende o Concello apelan á crise: a alcaldesa declara que non poderían sequera mercar a peza na poxa: nun momento de “desaceleración” coma este, ninguén entendería que o concello gaste 40.000 euros nun pedrolo para meterllos na buchaca á filla dun preboste feixista.

Tamén é casualidade que a peza en cuestión saíra a subasta en Novembro, xusto antes de cumplirse un ano dende a publicación da nova Lei de Patrimonio Histórico de Andalucía. Porque esta lei establece unha moratoria dun ano para que aqueles propietarios de pezas arqueolóxicas informen delas á Administración, coa debido título de adquisición legal. Non sendo así, as propiedades pasarían a ser de dominio público. Ao mellor a pobre herdeira en crise acadou ao Neno coa lebre nun legado testamentario válido, pero o seu pai acadouna traficando influencias cun escavador furtivo. Sen ser mal pensados, cabe pensar que á herdeira quéimalle nas mans unha estatua valiosa da que non pode xustificar máis que escuramente a súa procedencia, e quere desfacerse dela rapidamente sacándolle o máximo proveito antes que a nova lei faga desa transación un camiño cheo de atrancos. Calquera cousa menos devolvela ao patrimonio público. Por iso vai a unha galería de Madrid. Se a empresa encargada da tasación non fora tan indiscreta, ninguén se tería enterado. Ante o rebumbio ninguén ofreceu o prezo de saída, e a figura foi retirada da poxa. Pero aínda así, a pauperizada legataria podería vendela sen tanto foco alumeando arredor.

Hai xente que non distingue entre o patrimonio cultural e o crematístico. Normal, cando se ven dunha familia que aprecia pouco estes matices. José Solís non destacaba polo seu amor polo pasado clásico. Pasou á historia por unha frase atroz: “menos latín e máis deporte!”, como se as dúas cousas foran antagónicas. Díxoa mentres defendía unha reforma educativa nas cortes fachistas, consistente en eliminar horas de latín en favor da educación física. Para el, o latín hoxendía non valía de nada. Iso custoulle unha resposta tamén sonada doutro falanxista coma el, pero máis leído. “O latín vale para que a ti, que eres de Cabra, che digan egabrense, e non outra cousa”. Non sei se a filla de Solís é, coma o seu pai, egabrense. Será outra cousa.
Artigo de A. García y Bellido no AEA, sobre o Mitra de Cabra
Comentarios (4) - Categoría: Pezas - Publicado o 15-01-2009 19:46
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal