Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Os camiños de Afganistán
Bamiyan sen os seus budas
No medio do mundo está Afganistán. Cando menos, ao longo dos séculos, este país estivo no centro da atención de moitos dos Imperios que gobernaron o mundo: gregos, persas, hindús, árabes, mongoles, chineses, británicos, rusos e agora norteamericanos. Todos eles disputáronse esta pedreira árida onde as árbores son rarezas e onde a sucesión abrupta de neves e canículas curte o coiro da xente. Qué podería haber aquí que interesara tanto á cobiza de reis e emperadores tan distantes? Nun continente como Asia, onde a civilización xurdíu en polos separados entre sí polas cordilleiras máis altas do mundo, e polos desertos máis inhóspitos, Afganistán é o seu patio central, a charneira que une Persia e o Oriente Medio con Asia Central, a India e a lonxana China, a chave que abre todas as súas portas.

Ata este territorio empoleirado nas montañas do Hindukush e rodeado de altos cumios, chégase dende Persia a través de Herat ou de Kandahar, camiño de Kabul. Por aquí entraron os conquistadores persas e os exércitos de Alexandre perseguindo ao fuxitivo Darío, o derradeiro Aqueménida. Dende Kabul, cara ó Leste, a través do val de Gandhara, e polo mítico paso do Khiber, chégase a Pesawar e ás vizosas ribeiras do Indo, as portas da India e os seus misterios. Polo Norte, a través do paso de Salang, esquivando as cristas do Pamir, chégase ao Val de Fergana, a rexión máis poboada de Asia Central, e á tamén mítica Samarkanda, no centro da ruta da seda. Dende aquí partían as rutas ata o Caspio polo Oeste mentres que polo leste chegábase a Khasgar, a entrada da China, onde os viaxeiros se aprestaban a cruzar do deserto de Takla Makán. A Khasgar tamén se podía chegar dende Kabul polo Nordés a través do Corredor de Wakhan, caneando as estarrecedoras alturas do Karakorum, a ruta que probablemente seguiu Marco Polo.

A Afganistán chegaban caravanas cargadas de sedas e porcelanas, especias e sucre, ouro e prata, xade e pedras preciosas, mentres que os afganos criaban as ovellas karakul, das que se aproveitaba a longa e espesa lá para facer alfombras e co coiro das cales se fabricaba o apreciado astracán. Pero o producto que máis lonxe chegaba, o máis extraordinario, era o lapislázuli, unha pedra semipreciosa dun azul profundo como unha noite estrelecida, tanto que lle deu nome a esta cor. Poucos saben que Giotto ou Fra Angelico fabricaban o azul ultramarino que cubría o ceo das súas anunciacións moendo lapislázuli arrincado das montañas afganas de Badahsan. De aquí saíu todo o lapislázuli consumido no mundo antigo, o que adorna coas súas incrustacións a máscara funeraria de Tutankhamon, ou o que inunda de azul as bóvedas da Sainte Chapelle de Paris. Traspasado de man en man, carregado polas caravanas a través do mundo enteiro, o lapislázuli emparellábase en valor co ouro.

E xunto cos viaxeiros que transportaban todos estes tesouros, chegaban tamén as ideas. Dende Persia viñeron as ensinanzas de Zaratustra, e máis tarde os gregos e o seu paganismo humanista, moitos séculos antes de que o fixera o Islam. Dende Gandhara chegaron o hinduísmo e as ensinanzas de Sidarta Gautama, o Buda. E coma nun crisol, en Afganistán xurdíu un curioso sincretismo de consecuencias incalculábeis. Cando os sucesores de Alexandre se independizaron nestas terras, fundando o reino grego de Bactria, adoptaron o budismo e aplicaron nel a súa peculiar maneira de entender a arte. O budismo era unha relixión sen iconos, e os budistas eran reacios a representar efixies do seu mestre, quen fixera grandes esforzos por liberar á sua ánima das servidumes do seu corpo material a través do ascetismo. Por iso, representábase a Buda con un trono baleiro, ou coa árbore baixo a que sentaba a meditar. Pero os gregos, afeitos a esculpir as súas divindades antropomorfas, comenzaron a facer retratos do Buda adaptando ás imaxes dos seus deuses ás características físicas do Iluminado, modelando o seu rostro con ese “realismo idealista” tan característico deles, cubrindo o seu corpo co himatión, a túnica de amplas dobras que cubre ambos os dous ombros, mentres que mans e pés adoptaban esa pose asimétrica denominada contraposto e que dota ás esculturas gregas dun moderado dinamismo. Esta imaxe de Buda floreceu no reino de Gandhara, onde acadou éxito, e dende Afganistán viaxou na época do Imperio Kushan ata a China e o Oriente, onde as imaxes de Buda fixéronse norma.

En Afganistán, os monxes budistas extenderon un modo de vida eremita, vivindo en pequenas covas escavadas nos cantiles, que adobiaban con imaxes esculpidas e pinturas murais. Pero durante o Imperio Kushan estes eremitas, xa organizados en mosteiros que salferían o país, construíron santuarios con imaxes de Buda colosais. Os máis coñecidos eran os de Bamiyán, pero hai outros dos que se ten noticia, aínda que se ignore con certeza a súa localización. Bamiyán era un icono cultural do Afganistán, Patrimonio da Humanidade, e quizais a mostra máis monumental do xenio das xentes que habitaron este desolado país. Os budas de Bamiyán foron bombardeados no 2001 nun acto de bárbara incultura por parte do réxime talibán, ese revirado subproduto da Guerra Fría. Non foron a única víctima do seu totalitarismo integrista: o museo Nacional de Kabul foi saqueado, e moitas pezas roubadas para abastecer o mercado ilegal de antigüidades, ou destruídas por simple estulticia. Unha barbarie calculada dentro dun programa sistemático de islamización da sociedade, no cal calquera vestixio ou reminiscencia dun pasado infiel podía e debía ser aniquilado.

Agora, anos despois da (parcial, momentánea) derrota dos talibans, e tras décadas de guerra, Afganistán segue a ser un país ao pairo, a mercede dos ventos cambiantes do mundo. As potencias occidentais manteñen medio país ocupado, mentres que a outra metade é territorio comanche. Non existen servizos de ningún tipo, sanitarios, educativos, asistenciais. A sociedade permanece desestruturada e dividida en ancestrais etnias e clans, e o Estado, inoperante e con síntomas alarmantes de corrupción, é incapaz de fornecer aos afganos o factor cohesivo que antes proporcionaba o integrismo islamista, aínda que fose pola brava. Mentres, as riquezas do país están de saldo. Unha compañía estatal chinesa acaba de facerse co control do maior depósito de mineral de cobre do país, a cambio dun moderado imposto. O goberno afgano mira niso unha fonte de recursos, arredor de 3.400.000.000 $, que son a maior inversión (non militar) feita no país, a cambio de 11’3 millóns de toneladas de mineral de cobre por valor de 50.000.000.000 $ en mineral de cobre. Un peso por tres pesetas. O dano colateral súfreo o antigo mosteiro budista de Aynak, no alto do outeiro no que se vai abrir esta mina, e que está a ser escavado por unha misión arqueolóxica francesa que xa leva atopadas máis de 7 estupas e 100 estatuas budistas. A longa ocupación do Mosteiro, entre os séculos II a.C ao IX d.C., ofrece un inestimabel panorama dos camiños da expansión do budismo dende a India cara a China por esta rexión, e a convivencia do budismo co Islam no século VII.

Os talibáns destruían o pasado por fanatismo. Os gobernadores afganos actuais, por cartos. O resultado é o mesmo. Mentres que moitos dos países do mundo constrúen as súas identidades lembrando, rescatando, mesmo imaxinando un pasado en común, Afganistán borrou nunhas décadas todos os recordos da súa fascinante historia. Unha historia de guerra e miseria, pero tamén de tolerancia e de intercambio. Quizais chegue un tempo no que os afganos atopen a calma suficiente para poder mirar outra vez cara atrás, para atoparse a sí mesmos, e acharán un baleiro. Un deserto de coñecementos criado por esta era, a nosa, dominada pola cobiza e a estupidez.
Comentarios (3) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-08-2010 13:29
# Ligazón permanente a este artigo
Condena do Archeocondono
Non ao archeocondono
Se houbera que situar nalgún lugar o berce do que se chama a Civilización Europea Occidental, case sen dúbida ese lugar sería Italia. Nesta península que pendura do sur do continente como unha bota arrandeando dende unha cadeira demasiado alta, déronse cita, dende tempos inmemoriais, etruscos, celtas, fenicios, gregos, romanos, ostrogodos, lombardos, bizantinos, sarracenos, normandos, catalano-aragoneses, casteláns, alemáns, franceses, e turcos berberiscos, por citar algúns exemplos. Algúns desenvolveron culturas propias e autóctonas, outros fundaron imperios de vocación universal que se espallaron por todo o mundo coñecido. Grazas a esta extensión, a arte e a cultura grecolatina convertíronse nun paradigma estético mundial, e a recurrencia a este paradigma no Renacemento, no Barroco, ou no Século das Luces, marcou a pauta e as normas da creación europea ao longo de toda a súa Historia. De Italia xurdiron talentos de extraordinaria influencia: Leonardo, Galileo, Torricelli, ou Fermi. En Italia inventáronse algunhas cousas estupendas, como a pasta, o piano, a radio, e as pilas (para a radio), e outras terribeis, como a mafia, o feixismo e o catenaccio, perversión táctica que permitiu aos italianos gañar catro títulos mundiais de calcio.

Todo este pouso histórico e cultural da pé a que Italia sexa, na súa totalidade, un inmenso campo arqueolóxico. De feito, aquí se inventou a arqueoloxía, primeiro como unha actividade de depredación de antigüedades, e máis tarde, como disciplina científica que permite o coñecemento do pasado. As poderosas familias que gobernaban as repúblicas italianas, os Medicis, os Farnesio, os Ludovisi, coleccionaron avaramente as estatuas escachadas e mutiladas que aparecían nas súas fincas e predios ao cavar os alicerces dos seus pazos. Pretendían así contaxiarse da gloria daquelas reliquias dun pasado de esplendor que eles pretendían resucitar, polo que o coleccionismo convertiuse nunha actividade nobre, que outorgaba ao propietario de obras de arte antigas un aura de erudición e de opulencia combinadas. Máis tarde, esas coleccións serviron a Winckelmann para sistematizar e escribir a primeira Historia da Arte da Antigüedade, a pedra angular da arqueoloxía moderna, e o diletantismo dos poderosos derivou nunha actividade científica útil.

O coleccionismo tivo a súa importancia histórica, e para a arqueoloxía o fenómeno tivo a bondade de que unhas elites económicas e intelectuais se preocupasen polo estudo do pasado. Emporiso, os efectos benéficos desta moda rematan aí. Desque os estados contemporáneos definen nas súas lexislacións o Patrimonio Cultural como un ben público, atesourar antigüedades en casa debera ser unha actividade pouco recomendable, xeralmente inaceptable, e moi frecuentemente punibel. Pódese alegar que quen teña cartos pódeos gastar no que lle pete, mesmo nunha obra de arte antiga, pero qué sentido ten, e cal é o beneficio de que exista unha actividade semellante?.

As obras de arte antigas son un conxunto de bens finito. Non pode haber máis das que se fixeron no seu tempo. Unha parte indeterminada delas está por descubrir, soterrada ou sumerxida, e pertence, por lei, en Italia e en case todo o mundo civilizado, ao Estado. A outra parte, a coñecida, pertence en parte a Museos e institucións públicas, e en parte permanece en mans privadas. Esta parte é a que se compra e vende, e permite que haxa tráfico e comercio con bens que son do patrimonio cultural. Dado que a materia obxecto deste comercio é sumamente escasa e teoricamente constante, mentres que a demanda é progresivamente máis alta, os prezos dos bens do patrimonio cultural, que son un conxunto finito, tenden ao infinito.

Consecuentemente, a sostenibilidade deste mercado esixe a adopción dunhas estratexias que son frecuentemente ilícitas, e que pasan por aumentar o tamaño do mercado. Isto faise mediante a introdución na circulación de obras que estaban fóra do tráfico ou "amortizadas", sustraéndoas de museos e institucións públicas, ou ás máis das veces a través de escavacións ou prospeccións arqueolóxicas ilegais. A outra opción é aumentar o número de antigüedades fabricándoas, ou mellor dito falsificándoas, o que tamén constitúe un delito de estafa.

Pero aínda que existise un mercado de antigüedades estrictamente legal, ese mercado é unha fonte de problemas, pois o seu carácter é puramente especulativo. As obras de arte antigas non teñen utilidade por si mesmas, nin producen beneficios máis que polo aumento constante do seu prezo. O único interese obxectivo do particular que compra unha obra de arte é agardar a que aumente o seu valor no mercado, o que sen dúbida sucederá. A situación ideal, dado o estado da lexislación, sería que o Estado ou os poderes públicos, foran paulatinamente absorbendo o mercado anticuario para socializalo e facelo de todos, pero canto máis se reduce o mercado anticuario, máis oneroso é para os fondos públicos facerse coas pezas en circulación.

Así que convén saber que, en calquera caso, cando un particular adquire unha obra de arte antiga está a sustraer á sociedade unha parte do ben público para un disfrute ou lucro privado. Non existe xustificación moral para iso. Podería ser que nos tempos de Ludovico Ludovisi atesourar estatuas gregas no xardín dun pazo romano fose unha actividade nobre e respeitabel, pero xa non. Mercar unha obra de arte antiga supón, no mellor dos casos, fortalecer a natureza especulativa do mercado anticuario, que vai en contra do interese público, e no peor a fomentar todo ese rosario de delitos que medran ao abeiro destes traficantes: o roubo, a estafa e o crime organizado. O tráfico ilegal de obras de arte é o terceiro en importancia mundial, despois do de armas e drogas, e en Italia, xacementos como Pompeia están a ser sistematicamente saqueados pola camorra. Gardar tesouros arqueolóxicos na casa é un acto de ostentación hortera, maleducada e antisocial, e debería non ser obxecto de admiración senón de escarnio público.

O goberno de Silvio Berlusconi propuxo nestes meses un proxecto de lei denominado popularmente como o “archeocondono” (ou “arqueoperdón”) polo cal se despenalizará a posesión de obxectos arqueolóxicos obtidos de maneira irregular, que poderán permanecer “en depósito” en mans privadas durante 30 anos (renovabeis) a cambio dunha pequena porcentaxe do seu valor, e co engadido da posibilidade de transmitilo a herdeiros. Asemade, tamén se abre a posibilidade de que os bens arqueolóxicos nacionais transferidos a rexións e provincias poidan ser privatizados para “sanear” as contas públicas. Os arqueólogos, académicos, estudosos e o público sensibilizado en xeral reaxíu con indignación, pois o “condono” perdoa, de facto, á acción ilícita pola cal un obxecto arqueolóxico acaba en mans privadas. Ademais, fomenta a depredación e o expolio inmediato dos xacementos arqueolóxicos italianos en aras a gozar deste futuro perdón. A reacción está a ter éxito, pois de momento o proxecto semella paralizado, e non será incluído nos próximos orzamentos, pero a batalla aínda non rematou. Italia, berce de civilizacións, pode estar en camiño de ser o exemplo da súa tumba.
Sinaturas contra o Archeocondono
A plataforma contra a lei do archeocondono en Facebook
Comentarios (1) - Categoría: Mundo - Publicado o 31-07-2010 14:09
# Ligazón permanente a este artigo
Érase unha vez un Reino

Contaba o profesor Carlos Bermejo no seu recomendabel “Para qué serve a Historia de Galicia?” o caso da malograda celebración do Bimilenario de Galicia, perpetrada polo inefábel Xesús Pérez Varela en 1996. Daquela Cataluña estaba a organizar os eventos da celebración do seu milenario, computado dende o ano 998, no que supostamente o Conde de Barcelona, Girona e Osona, Borrell II, negouse a rendir vasalaxe ao rei franco Hugo Capeto. Mentres o españolismo en armas (metaforicamente falando, que xa se sabe que o españolismo é realmente de armas tomar) clamaba ante tal desatino, Pérez Varela, daquela Conselleiro de Cultura e infatigabel fantasiador de eventos conmemorativos, atopou un filón en certo soplo dalgún erudito compinche: Galicia tamén estaba de cabodano, e se os cataláns ían polos mil anos, nós iamos polos dous mil!.

O argumento era que os Galaicos adicaran en Braga unha estatua ao fillo de Augusto, Caio César, e deixaran na súa peana o nome (incompleto) de Galicia (ou dos Galaicos). Tal estatua e tal inscripción non existen hoxe, pero varias testemuñas afirmaron ler tal cousa alá polo século XVI e esa noticia foi recollida por Hübner no seu Corpus Inscriptionum Latinarum. Con eses febles bimbios, Pérez Varela logrou convencer ao Parlamento Galego para que se celebrara por todo o alto o “Bimilenario de Galicia”, cousa que foi aprobada por unanimidade (!) en 1997. Cando esta argallada foi aireada na prensa, as 2000 veliñas apagáronse de golpe antes de ser sopradas, e Pérez Varela cambiou o título da conmemoración por unha marca que se chamou “Galicia Terra Única”, naquel estilo literario seu tan característico.

Cando é o aniversario dun país? No caso de Cataluña, o nacemento facíase coincidir co primeiro indicio documental da autonomía ou independencia dos condados catalás. No caso de Galicia, os anos cóntanse dende que esta terra se identifica co seu nome. Autoidentificación fronte autodeterminación, todo moi en sintonía co rexionalismo fraguiano, que facía recuar as arelas do galeguismo un século enteiro. Nos dous casos a proba era feble, pero do que se trataba era de conmemorar, dentro dunha política cultural no que o importante é a exhibición ostentosa e acrítica do pasado, como ben criticaba Bermejo no seu opúsculo.

As conmemoracións non son malas en si mesmas. Os aniversarios son unha convención social ancorada no fondo da nosa cultura e que serven para ritualizar a celebración e a lembranza. Asistimos constantemente a estas liturxias, cada vez que se cumplen anos redondos de este ou estoutro acontecemento, o centenario do nacemento dun artista, ou do pasamento dun escritor. Fálase deles nos partes televisados, e sácanse suplementos nos xornais, e con iso se completan as páxinas culturais, moito máis difíciles de encher que as do fútbol. Pode parecer banal, pero a cultura vive da súa permanente conmemoración, porque a cultura é, fundamentalmente, lembrar. Outra cousa é a utilidade que lle podemos tirar á celebración, que pode ser moita ou ningunha.

Segundo o criterio da autonomía política, Galicia puido nacer hai 1600 anos (ano arriba ou abaixo), cando o rei suevo Hermerico ficou coa provincia romana da Gallaecia botando a sortes o territorio peninsular cos Vándalos e os Alanos, e fundando un reino independente, o primeiro en escindirse do Imperio Romano. Isto non nos pode levar a decir que o Reino de Galicia ten 1600 anos, pois non hai continuidade histórica entre aquela entidade política e a Galicia actual, que nin é reino, nin moito menos independente. Tampouco pasaba tal cousa no caso do milenario catalán. Pero estamos cativados pola maxia dos números redondos, e o acontecemento non deixa de ser memorábel, e por esa razón, xa que non hai xa pérezvarelas no Parlamento que o fagan, queremos conmemoralo, que significa “lembrar xuntos”. E para iso, pensamos que a mellor homenaxe que lle podiamos facer á Historia desta Terra é construíla. Citando ao profesor Bermejo: Se queremos enraizar o estudo da Historia no presente, só a partir dunha postura crítica podemos comprender que significa a cultura galega.

Por esta razón, non argallamos unha exhibición sublimadora dun pasado esquecido, nin unha festa sueva de disfraces, na que xermanos e galaico-romanos crucen espadas de madeira para entregarse logo xuntos a unha orxía de viño e empanada. Tamén iso estaría ben, pois cada un conmemora como quere. Nós pensamos nun Congreso ao que viñesen moitas das persoas que tiveron algo que decir nos últimos anos, publicando estudos e monografías sobre o mundo Suevo, algunhas exaltadoras, outras críticas, todas elas importantes, pois a Historia de Galicia é unha grande obra colectiva a penas iniciada. Hai quen dirá que pretendemos enaltecer un pasado fantasioso e derivar o cauce da historia en favor de certa doutrina política que antepón o amor a esta terra sobre outros criterios ontolóxicos. Non entraremos neste debate, senón que volvemos a Citar a Bermejo novamente: a dignidade dun pobo non se cifra nunha falsa exaltación dun patrimonio cultural imaxinario, senón na valoración deste patrimonio. E para valorar hai que tasar, ponderar, aprender, coñecer.

O “Congreso Internacional 1600 anos do Reino Suevo de Galicia” celebrarase en Pontevedra, do 4 ao 9 de Outubro. Está organizado por un pequeno comando de arqueólogos e docentes, entre os que me conto, coa inestimábel colaboración do Concello de Pontevedra. Virán ponentes de sete universidades españolas e galegas, e tamén de alén dos Pirineos, que tratarán dos aspectos máis variados da Galicia da Antigüedade Tardía, dende a historia política, o territorio, a arqueoloxía, ou a cultura material e espiritual; e está aberto á presentación de comunicacións. Agardamos que sexa un éxito, coa axuda de todos vós, pois o que queremos é compartir a nosa ciencia coa sociedade.
O Congreso no Facebook
Páxina web do Congreso
Comentarios (9) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 30-06-2010 23:45
# Ligazón permanente a este artigo
A Lanzada relanzada
Mapa da Lanzada feito polo Padre SarmientoA Lanzada é un pequeno promontorio que se adentra, afouto, no bravo Atlántico, separando como un coitelo as praias de Foxos e a das Areas Gordas ou A Lapa, pequenas calas que anticipan o inmenso areal que amarra a península de Ogrobe ao continente para que non marche só flotando polo Océano. É un lugar onde, a pesares dos magnos esforzos do capitalismo inmobiliario depredador e incivil, aínda se pode albiscar, entre chalete e chiringo, algo da antiga pureza salvaxe da paisaxe galega. Pero tamén onde a historia pousou un ambiente cargado de lendas, onde se dan cita vellas crenzas pagás, ánimas en pena, espectros de naufraxios, e neodruídas amantes da queimada. Aínda hoxe, baixo o luar do solsticio estival, as mulleres que desexan inzar o ventre de fillos déixanse fecundar pola escuma do mar, e baixo o teito da pequena ermida da Nosa Señora penduran réplicas de barcos realizadas por mariñeiros agradecidos de non ter dado a alma no mar grazas á intervención divina. As lendas que os vellos contan deste lugar daban para encher noites de inverno, libros de antropoloxía e moitísimos prospectos turísticos.

As lendas son unha historia destilada, reducida á esencias símbolicas, e pasada polo filtro da poesía e o vagar dos séculos. A súa existencia aquí demostra que as xentes habitaron este lugar coas criaturas da súa fantasía dende a noite dos tempos. Pero tamén o fixeron eles mesmos, deixando as pegadas, unha tras outra, de todas as épocas e avatares deste recuncho do mundo. Neste promontorio, apiladas como as follas dun libro, pódense ler capítulo tras capítulo boa parte da historia de Galicia. Comezando polos primeiros poboadores paleolíticos, que deixaron algúns artefactos de pedra ciscados polo areal, e dos que a penas hai máis novas. Logo apareceron os navegantes fenicios, dende o Mediterráneo, na procura do preciado estano, e ligado a este comercio marítimo dos metais xurdíu un castro en época que os seus primeiros escavadores situaron na Idade do Bronce. Este castro seguiu ocupado na época dos romanos, xentes que deixaron testemuño do seu paso en restos da súa cerámica, e sobre todo en restos de si mesmos, pois moitos foron enterrados na area dunar, que preservou como nunca se mirou nestes pagos os seus vellos ósos, e mesmo os cravos das súas botas.

Xa logo, a vila romana desapareceu, en época posiblemente xermánica, e aquela necrópole que se fixera para acougo e lembranza dos mortos esqueceuse. Nos escuros anos en torno ao fin do primeiro milenio, Galicia viviu tempos de pesadume e zozobra, sufrindo as aceifas do califato de Córdoba dende o Sur, e as máis terribeis e salvaxes expedicións viquingas chegadas dende os mares do Norde. Foi esa a razón pola que no século X o bispo de Iria, Sisnando, elexíu a Lanzada para construír unha fortaleza que fixera fronte ás ameazas exteriores. Da dificultade destes tempos dá testemuña o feito de que o mesmo bispo, que alternaba báculo con espada, morrera vítima das frechas normandas no ano 968. Na Lanzada aínda se poden ver restos deste bastión, varias veces asolado e volto a reconstruír, e da súa pequena e graciosa capeliña románica, que hoxe é a ermida da Nosa Señora da Lanzada.

Non acabaron aquí as vicisitudes. A Lanzada foi tamén testemuña dos momentos críticos do fin da Idade Media, e da Gran Guerra Irmandiña, aquel tempo nos que os campesiños se sacudiron polas bravas o dominio opresor dos seus señores, e “os gorrións corrían tras dos falcóns”. A fortaleza sufríu o asalto dos irmandiños, e posteriormente servíulles de derradeiro refuxio cando as tropas de Pedro Álvarez de Soutomaior, o mítico Pedro Madruga, chegaron dende Portugal cos seus arcabuces do trinque para reconquistar Galicia para os nobres. Pero os castelos dende onde os señores exercían o seu dominio non volveron a ser levantados. Da fortaleza da Lanzada queda hoxe un pano da torre, con catro almeas que desafían aínda os ventos mareiros.

Pasados os tempos azarosos do medievo, na época moderna a ermida pervivíu convertida en santuario que atraeu a devoción mariñeira. Aquí, como en toda a Europa Atlántica, os mareantes deixaban testemuña das milagres que os salvaban de morrer no abismo depositando exvotos pintados e miniaturas dos buques nos que navegaban, en agradecemento da intervención da Nosa Señora. E non era pouco o prodixio da divindade, neste bravo mar onde as ondas dan a vida ás mulleres e a morte aos seus homes, pois como dicía o Sinbad de Cunqueiro, xa é milagre camiñar por riba da tona do mar nun atado de madeiras, recollendo os ventos señoriais nunhas lonas recortadas.

A Lanzada convertiuse pois nun palimpsesto onde cada época deixou unhas tenues riscadelas do que foi escritas na area. Un paraíso arqueolóxico e tamén un crebacabezas. A potencialidade do xacemento soubérona ver os máis prestixiosos eruditos de mediados do século pasado, pasando por García Bellido, ou Antonio Blanco Freijeiro, que meteron aquí picos e sachos en busca destas historias. O pouco que sabemos debémosllo a eles, pero tamén grande parte da nosa ignorancia, pois moitas das intervencións arqueolóxicas realizadas na Lanzada padeceron das eivas propias da arqueoloxía deste tempo: falla de continuidade, metodoloxía deficiente, resultados inéditos… Os arqueólogos tamén son fillos do seu tempo, e non se pode decir que o ambiente científico da España franquista e tardofranquista fose un Parnaso.

O Castro da Lanzada (e hai que decir castro, vila romana, necrópole,castelo…) está de noraboa porque nel volve a soar o tintineo metálico dos picos e dos sachos dos arqueólogos. Dentro dun proxeto financiado pola Deputación de Pontevedra con fondos principalmente europeos, acaba de acometerse a escavación deste importante xacemento, chave para entender moitos momentos escuros da nosa prehistoria e historia antiga, como a charneira entre a Idade do Bronce e o Ferro, ou entre o Baixo Imperio e a Antigüidade Tardía. E ademais, tamén está de noraboa un bó amigo e compañeiro, Don Rafael Rodríguez Martínez, que é o director do proxeto, e que despois de queimar pestañas e gastar cóbados durante anos estudando as cerámicas atopadas neste xacemento, facéndose preguntas sen atopar moitas respostas, ten por fin a oportunidade arelada tanto tempo de poder mirar as súas tripas por dentro. Para el A Lanzada ven a ser o que Troia para Schliemann. Parabens e moita sorte!
Bitácora da escavación da Lanzada
Comentarios (5) - Categoría: Escavacións - Publicado o 31-05-2010 23:11
# Ligazón permanente a este artigo
Lusco fusco etrusco
A Tábula CortonensisOs etruscos son un deses pobos que van indisolublemente unidos co adxectivo misterioso; un tópico na literatura arqueolóxica, como o "Exipto milenario", ou a "fastuosa Bizancio". Un misterio acentuado pola escasa relevancia que se lle dá aos etruscos nos plans de estudos, mesmo nos universitarios, frecuentemente relegados a un capítulo introductorio da civilización romana, como se a súa importancia viñese dada meramente pola súa relación con esta cidade que logo conquistou o mundo. Nisto tiveron mala sorte: os etruscos viviron o seu apoxeo cando Grecia colonizaba o Mediterráneo e desenvolvía unha arte que deslumbraría aos séculos, e a súa desaparición coincide coa expansión de Roma en Italia, camiño de erguer o Imperio máis grande de Europa. Periferia de Grecia e preludio de Roma, a cultura etrusca ficou reducida á condición de prólogo nos manuais de Historia Antiga.

Parte do misterio que rodea aos etruscos está na natureza dos nosos coñecementos. Comenzando pola súa propia orixe. Nin sequera os autores antigos se poñen dacordo sobre a súa procedencia, oriental para uns, autóctona para outros. Case non sabemos nada sobre a súa vida cotiá, ou sobre as súas vilas e cidades, pero coñecemos de maneira minuciosa as súas tumbas e o seu mundo funerario, e é precisamente a riqueza dos seus enxovais o que nos permite inferir características da súa sociedade, o seu modo de vida ou incluso a súa organización política, deducible nos títulos e honores que acompañan ao nome dos defuntos nos seus sartegos. A lingua etrusca era incomprensible, un dialecto imposible de relacionar con ningunha das falas indoeuropeas, quizais un residuo dunha antiga lingua tirrénica que se falaba dende tempos inmemoriais nesta parte do Mediterráneo. Nesa lingua os romanos conservaron ensalmos e conxuros, e escuras instruccións para interpretar os raios e outros sinais celestes en libros sagros que xa non sabían ler. Os complicados ritos etruscos e a súa obsesión pola ceremonia, xunto coa preocupación pola vida de ultratumba outorgalles un aura de pobo devoto e piadoso e asemade coñecedor de antigos e inextricabeis segredos para comprender os designios divinos.

Os primeiros datos que temos dos etruscos relaciónanse coa chamada civilización villanoviana, no século IX a.C., unha cultura da que se coñecen moitas máis necrópoles que aldeas. Queimaban aos mortos e enterrábanos en urnas de cerámica en forma de cabana, grazas ao que deducimos cómo eran as vivendas. No século VIII chegan os primeiros colonos gregos a Campania, no Sur de Italia, e comenzan a chegar a Etruria obxectos gregos, e tamén comerciantes atraídos polas minas. Con eles vívese un auxe tecnolóxico: o uso do torno na cerámica, e novos cultivos, como a viña e a oliveira, e os artesáns etruscos especialízanse na elaboración de obxectos de bronce, moi apreciados. Os cambios propician a aparición dunha aristocracia enriquecida: príncipes terratenientes, receptores dos beneficios dunha agricultura próspera, que controlan as vías de comunicación e a explotación das minas, e que se fan enterrar en tumbas ostentosas, cubertas por bóvedas e cúpulas de pedra, acompañados de riquezas sen conto. Os enxovais funerarios falan dunha relación privilexiada con Grecia e con Oriente. De alí chegan obxectos de luxo, xoias, marfín, faianza, fermosas cerámicas pintadas con figuras negras, que os artesáns etruscos imitan primorosamente, recreando a estética oriental, para revender en todo o Mediterráneo Occidental. É a época orientalizante, a era dos protonavegantes afoutos que cruzaban o Mediterráneo dunha punta a outra, levando consigo a arte e a estética asiática ata os confíns co Atlántico.

O comercio convertiu a Etruria nunha civilización urbana. A finais do século VII as aldeas víranse cidades, rodeadas de murallas, coroadas con acrópoles onde se erguen orgullosos templos. Os navegantes etruscos son os donos do Tirreno, e a aristocracia debe disputarse o poder cunha emerxente clase burguesa, enriquecida co comercio. Os etruscos colonizan o val do Po e mesmo chegan a dominar na propia Roma, que conservou na súa tradición a lembranza de tres reis etruscos na cidade. Mais a comenzos do século IV a.C. comenza a decadencia, cando as cidades, independentes e desunidas entre si, foron incapaces de facer fronte ás potencias emerxentes de Siracusa e Cartago, e perderon o control do mar. No século III a.C., as cidades foron caendo unha a unha baixo a influencia de Roma, que estableceu un protectorado desigual sobre elas. No ano 90 a.C., os romanos concederon a cidadanía romana aos etruscos, e a súa identidade nacional acabou por disolverse.

Moito do que a civilización romana ten de orixinal foi herdanza dos etruscos: dende o alfabeto, derivado do etrusco, ata a relixión (a tríada capitolina, os ritos adivinatorios) e moitos aspectos da súa arte, como a forma dos seus templos ou o retrato funerario. Pero a cultura etrusca foi axiña relegada. Obrigados na practica á latinización, a lingua etrusca, aquel reducto da lingua tirrénica coa que os auríspices clamaban as súas xaculatorias durante os sacrificios e na que desentrañaban o futuro escrito nas vísceras das vítimas propiciatorias, a lingua na que proclamaban a vontade dos deuses despois da caída dun lóstrego, a lingua na que cantaban himnos inmemoriais nas súas complicadas cerimonias, esqueceuse, esmorecida, reducida a lingua de campesiños. En só dous séculos case non ficaba ninguén que a puidese falar. No século I da nosa era, o emperador Claudio fixo un intento por salvala da extinción recompilando un diccionario, pero mesmo esta memoria escrita foi perdida.

Con todo, existen aínda moitas inscripcións etruscas. Eran unha xente orgullosa da súa escritura, ata o punto de rotular co seu nome moitas das cousas coas que se enterraban nas súas tumbas. Existen inscripcións máis ou menos longas escritas nos materiais máis diversos, dende unha tella, ata placas de chumbo. Hai uns poucos anos apareceu un curioso libro escrito sobre láminas de ouro. O texto máis extraño apareceu en Zagreb: unha especie de calendario de festas relixiosas escritas sobre liño. O lenzo viaxou ata Exipto en época ignota, levado quizais por algún mariñeiro etrusco, e alí, no século I a.C, ignorando o seu significado, foi feito tiras para envolver unha momia. O cadáver embalsamado foi comprado por un viaxeiro croata como souvenir da súa estadía en Exipto, (haiche xente así) a mediados do século XIX. Moitos anos despois, ao desenvolver a momia e examinar as vendas, descubriuse esta extraordinaria rareza, hoxe a testemuña máis longa da escritura etrusca.

A lingua etrusca está de noraboa pola publicación da segunda edición do Thesaurus linguae etruscae, o diccionario etrusco. A pesar do que sabemos, é unha lingua que está aínda por descifrar, pero fanse notables avances, recompoñéndoa como un puzzle a través de fontes exclusivamente arqueolóxicas. Ten 16.000 entradas, case todas nomes propios, e algo máis de mil nomes comúns. A natureza das fontes, case todas de contextos funerarios, comporta algunhas carencias e curiosidades, como que os números se coñezan só ata o 96 (a idade máis vella acadada por un etrusco que se deixara escrita). Pero sábense moitas cousas, tantas como para comenzar a albiscar cómo describían estas enigmáticas xentes o mundo. Porque na medida en que as cousas existen dende que lles damos nome, cada lingua comporta unha visión completa do Universo.
Exposición sobre os Etruscos, no MAN de Madrid, no 2008
Comentarios (1) - Categoría: Publicacións - Publicado o 30-04-2010 22:39
# Ligazón permanente a este artigo
O derradeiro capítulo de Hasankeif
A ponte de Hasankeif (foto John Wreford)
Os primeiros habitantes de Hasankeif chegaron no noveno milenio a.C. cando os primeiros agricultores sedentarios se asentaron na foz do Tigris, en covas artificiais que escavaron na branda rocha dos cantís que bordeaban o río. Os arqueólogos atoparon restos deles que se conservan no museo de Mardin. Estas comunidades prosperaron ata convertirse nun enclave urbano, que tivo o seu papel durante o periodo babilónico. Hai quen pensa que foi aquí onde se erguía a lexendaria cidade de Ilansura, capital dun reino contemporáneo da idade dourada de Mari, no II milenio a.C., e que tamén foi obxecto do desexo dos reis hititas. Segundo a difusa ciencia filolóxica, Sura significa “A rocha, o penedo”, e foi na rocha onde estas xentes escavaron, literalmente, as súas casas. Disque hai, todo ao longo da cornixa pétrea que flanquea o Trigris, unhas 4000 covas. Toda unha xigantesca cidade soterrada.

Quizais o propio Alexandre, chamado o Grande, cruzou o Tigris por este punto no ano 331 a.C, cando veu dende Nisbis camiño da crucial batalla de Gaugamela, que lle abriu as portas de Oriente. O certo é que os gregos fixeron aquí unha fortaleza á que chamaron Kastron Rhis-Kephas, que en sirio ou arameo significa “castelo no cumio da rocha”. Máis tarde, os romanos tiveron aquí o seu bastión na cambiante fronteira co Imperio parto, latinizando o nome como Cepha. Gregos e romanos deixaron algúns restos epigráficos que foron desentullados en recentes escavacións. Tras a caída do Imperio romano de Occidente, Hasankeif pasou a formar parte do Imperio Bizantino. Os eremitas cristiáns gostaban das covas colgadas nas ribeiras do Tigris para os seus rezos e penitencias e axiña se organizaron, convertíndose nunha diócese que mandou ao seu propio bispo ao concilio de Calcedonia no ano 451. A comunidade de cristiáns siríacos, hoxe practicamente desaparecida, sobrevivíu aquí ata a I Guerra Mundial, deixando como lembranza unha pequena igrexa e varios oratorios troglodíticos onde aínda se poden ver as fornallas que acollían as iconas dos santos.

Os árabes omeias conquistaron Cepha no 640, e rebautizárona como Hisn Kaifa (Adiviñen: “O castelo na Rocha”), e que foi derivando, deturpadamente, no nome actual. Tamén eles deixaron a súa pegada: convertiron a igrexa bizantina nunha mesquita (A mesquita de Ulu). Un neto dun tío de Mahoma, o imán Abdullah, ten aquí o seu venerado mausoleo. Os árabes mesmo deixaron aquí a súa lingua: en Hasankeif fálase un dialecto do árabe clásico, mentres que na rexión sobrevive o kurdo, lingua á súa vez minorizada fronte ao turco oficial e poderoso. Os habitantes da cidade presumen de poder intercambiar facilmente o seu rexistro do árabe (semítico) ao kurdo (indoiranio) e ao turco (altaico) sen problemas. Xente sabia.

A cidade foi logo gobernada pola dinastía turcómana dos Ortócidas, que a convertiron na súa capital en 1102, e os kurdos Aiúbidas, que conquistaron a cidade en 1232. Estes séculos foron a época dourada da cidade. A vella (suposta) pasarela coa que o río Tigris podía ser vadeado neste lugar foi sustituída en 1116 por unha espectacular ponte. A distancia entre os seus pilares centrais, salvada por un arco de madeira que permitía cortar o acceso aos enemigos, era de 40 metros, o que a convirte na ponte máis grande de toda a Idade Media. Por aquí cruzaban as longas caravanas cargadas con seda da China, e talvez fixera o mesmo Marco Polo cando foi xunto ao Grande Khan na súa famosa embaixada. Daquela ponte hoxe só fican os inmensos pilonos sobre os que se erguía, cos seus monumentais tallamares, pero a riqueza material destes tempos tamén se reflectiu na construción de numerosas e fermosas mesquitas, a cidadela, á que se accede por vertixenosas escadas escavadas no penedío, os restos do gran pazo dos Ortócidas, e o pequeno dos Aiúbidas, un niño de águias sobre o Tigris.

A cidade tampouco ficou exenta das ameazas: os mogoles saquearon a cidade en 1260, pero rexurdíu das súas cinzas baixo o poder dos Turcómanos das Ovellas Brancas, príncipes emparentados cos bizantinos e que fixeron aquí residencias de verán para os seus emires. Tamén esta xente deixou a súa pegada, como a tumba do bei Zeinel, e a súa característica cuberta abulbada e cuberta de ladrillos esmaltados en azul turquesa, versión reducida e doméstica dos grandes mausoleos de Samarcanda. Emporiso, Hasankeif, situada nunha fronteira disputada por persas, aiubíes e turcómanos, rematou por caír en poder de Solimán I, emperador otomano, en 1524.

Tras os Acadios, Babilonios, Asirios, Persas, Gregos, Partos, Romanos, Bizantinos, Árabes, Kurdos, Mongoles, Turcómanos e Otomanos, o goberno turco, empeñado no benestar dos seus cidadáns, decidiu poñer tamén o seu gran de area nesta continua sedimentación de cultura que é Hasankeif. Nos anos 70 proxectou a construcción dunha enorme central hidroeléctrica no Tigris, o encoro de Ilisu, que, se non se pon remedio, anegará todo o val no ano 2013. Case a un tempo, cinicamente, declaraba os monumentos protexidos por lei e mandaba desaloxar aos habitantes da cidadela e das súas covas milenarias para instalalos nun novo asentamento no val, a carón da vella ponte. O abandono contribuiu ao seu imparable deterioro, e a ameaza de asulagamento arredou a calquera inversor sensato de enterrar aquí os seus cartos. Pouco a pouco, a cidade esmoreceu, e os habitantes foron marchando aos centros industriais veciños. Os que ficaron, unhas 7000 ánimas, sobreviven da pesca fluvial, e dos turistas de fin de semana que se achegan a disfrutar da paisaxe e dos monumentos. Non adoitan quedar a durmir, pois non hai xa hoteis. A amabilidade dos paisanos é compensada ademais pola antipatía dos funcionarios de policía, que fan todo o posible por espantar a calquera turista estranxeiro que meta aquí o fuciño.

Os defensores do encoro de Ilisu afirman que suministrará o 10% da enerxía eléctrica de Turquía, axudará a irrigar esta árida rexión e creará 10.000 empregos, moitos deles vinculados ao “turismo náutico”, tan necesarios nunha rexión economicamente paupérrima. Din que os monumentos poden ser trasladados, algo absolutamente imposible dende o punto de vista practico. Os detractores do encoro alegan que o paro e a pobreza proveñen de 40 anos sen inversións. A experiencia doutros encoros turcos no Kurdistán demostrou que non houbo nada dos prometidos regadíos senón que provocaron desarraigo, marxinación e emigración masiva. Apostan polo seu patrimonio como factor de atracción dun turismo de calidade. Pero loitan contra xigantes. Non se di, pero o encoro de Ilisu tamén será unha billa que controlará o acceso á auga de Siria e o Iraque, e hoxe por hoxe, a auga vale alí máis que o petróleo, e máis que valerá aínda. Tampouco se di, pero hai quen pensa que estes proxectos de enxeñería son un paso máis na aniquilación do pobo kurdo, arrancándoo das súas raíces, obrigándoo a trasladarse ás cidades industriais onde o kurdo non se fala, e asulagando a súa memoria milenaria baixo as augas. Os actuais gobernantes turcos deberían reflexionar: Durante máis de dez milenios, todos os habitantes deste pequeno recuncho do mundo deixaron a súa lembranza do seu paso. Cómo nos lembrarán a nós?.
Campaña para a salvación de Hasankeif
Comentarios (4) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-03-2010 20:48
# Ligazón permanente a este artigo
Retábulo da avaricia
Retabulo de Barxés, en Muíños, un dos restaurados pola trama.Carlos Gómez-Gil Aizpurúa, na actualidade funcionario no Museo de Arqueoloxía Submarina de Cartaxena (Murcia) pasa por ser restaurador. Dende 1999 ata mediados do 2009, traballou na Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, supervisando proxectos de rehabilitación do Patrimonio. José Manuel Pichel é arquitecto e traballa na Sociedade Pública do Xacobeo. Ata hai pouco encargábase da adxudicación de obras no Camiño de Santiago, ademais de manter paralelamente un estudio de arquitectura particular. Os dous están imputados, entre empresarios, funcionarios e sacerdotes, no caso “Retablo”, como cabecillas dunha trama de soborno, prevaricación e tráfico de influencias. Ambos os dous, pensaron que o seu soldo de funcionario era demasiado magro para financiar as súas arelas vitais, así que decidiron aproveitar a situación de privilexio que lles confería o seu posto para engordar o peto.

O modus operandi era ben sinxelo. Carlos Gómez-Gil debía autorizar as obras de restauración do patrimonio eclesiástico nas provincias de Pontevedra e Ourense, e manexaba para este fin un orzamento de medio millón de euros. Cando un párroco quería restaurar un retablo, unha imaxe, un coro ou un peto comido da couza, recibía unha recomendación para que contratase a tal ou tal empresa de restauración, pois sendo estas empresas “do seu agrado” podería xestionarlle ao ilusionado sacerdote unha subvención. O mesmo día, ou poucos días despois que a empresa beneficiada recibía os encargos, a conta corrente do restaurador recibía un suculento ingreso (ata 122.000 euros ingresou sen xustificar). Ademais os orzamentos eran sistemáticamente engordados falseando o estado das pezas a restaurar: a Xunta pasou de pagar 96 euros por m2 restaurado no 2002, a 658 en catro anos. As mesmas empresas levaban a dedo unha chea de encargas da Xunta, que por non superar un determinado orzamento non debían saír a licitación. Só cinco enmpresas beneficiarias facturaron 2,65 millóns de euros en catro anos con este tipo de amaños.

Logo estas empresas operaban como é habitual no sector: repintando os retabulos con materiais inapropiados, incumplindo protocolos, criterios e normativas básicas, e contratando para iso a moleques recén saídos da Escola de Restauración de Pontevedra dispostos a traballar por dous patacos e que xamais denunciarían aos seus xefes porque saben que, de ser así, xamais volverían a ter contratos con esta mafia, que é a única que os pode dar.

Mentres, o malestar medraba nos empresarios fóra desta rede fraudulenta de prevaricadores e sobornadores, tanto que remataron por denunciar esta situación ante a Administración. A Consellería de Cultura, daquela dirixida por Ánxela Bugallo, iniciou un expediente aos seus funcionarios que, coincidindo co cambio de goberno, foi entregado á fiscalía. Carlos Gómez-Gil puxo terra polo medio e emigrou a España, a Cartaxena. Mentres, o seu amigo Pichel seguía repartindo chollos ás empresas da súa confianza. No verán pasado, co PP xa no poder, colocou a arrapañota, entre os seus colegas, 50 obras de albergues para pelegríns no Camiño de Santiago. “Vouvos repartir Galicia. Heivos dar unha herdanza de puta madre”, dixo eufórico por teléfono a unha das afortunadas por esta lotaría. Non sabía que xa entón, unha unidade de delitos económicos da policía pinchara o seu teléfono.

Pero había quen estaba descontento tamén con este reparto. Un dos empresarios restauradores decidiu tirar da manta: Manuel Montes, o parvo desta historia, desfixérase en regalos ao Carlos Gómez-Gil a cambio de contratos: pintoulle a casa, regaloulle móbiles con mans libres para o coche, e mesmo cambioulle as rodas. Por encargo de Gómez-Gil restaurou a casa rectoral da parroquia de Paraños, sufragada seica con cartos da Xunta, pero non cobrou un can, así que foi contar todo á “madeira”. Carlos Gómez-Gil conseguiu que o bispado lle cedera a rectoral refornada, convertida tras as obras nun pazo, con xardín de 4600 metros cadrados e piscina. A finais do 2008 mercouna ao bispado polo ridículo prezo de 60.000 euros e acto seguido, antes mesmo de pagar o primeiro prazo, púxoa á venda por internet a 680.000, co conseguinte escándalo dos veciños, que como en moitas parroquias, dende sempre contribuíran coa súa xenerosidade ao mantemento dunha casa que consideraban que era de todos. Qué sacaba a Igrexa con isto é un misterio. Ante o clamor popular, o bispado de Tui (que autorizou a venda da casa) deixou ao párroco co cú en pompa, e chorando como unha madalena ante Gómez-Gil para que lle devolveran a casa. Mentres, José Luis Pérez, ex delegado da Consellería de Cultura en Ourense con Fraga, buscáballe compradores ao restaurador fuxido a Cartaxena: Por teléfono, avísalle: “Hai comprador. Pedíronselle 700.000 euros de entrada, así que aquí hai para todos”. Quen queira entender que entenda.

En setembro, coa investigación xudicial en marcha, os implicados comenzaron a poñerse nerviosos. Foron citadas 200 testemuñas, e os móbiles (pinchados) ferveron. As conversas gravadas, incluídas no sumario aberto da operación "Retablo” e que apareceron extractadas na prensa son unha crónica do esperpento: chamadas dos empresarios para sacudirse o morto (“Quedades -con Montes- nalgún sitio e dáslle un sobreciño e punto”); curas que chaman aos implicados para contar que non contaron nada á pasma, ("No dije mentira, pero tampoco toda la verdad a la policía, ni mucho menos"), chamadas a altos cargos do PP para que paren a investigación... Entre éstes, chama a atención a implicación de Diz Guedes, ex conselleiro de Xustiza, Interior e Agricultura con Fraga, tudense de pro, e a do citado José Luis Pérez, exdelegado de Cultura en Ourense. “A cousa ten que chegar directamente a Feijoo (…) que chamen directamente a Alberto Núñez e lle poñan as pilas”, chega a oubear. As opcións pasan por deixar que a cousa se enfríe ou por botar merda ao ventilador. Unha empresaria sóltalle a Gómez-Gil: “É necesario (…) que esa investigación se xeneralice a toda Galicia, e se caes ti, caen todos”. Todos, todos, todos.

Ao ser informado de que posiblemente houbera persoas denunciando dentro da Consellería, José Luis Pérez, o ex-delegado de cultura metido a axente inmobiliario, afirmaba nunha conversa: “Isto é unha vergoña, a Consellería de Cultura é unha vergoña e Patrimonio a maior vergoña de todas as vergoñas”. Por motivos ben diferentes, e aínda que só sexa nisto, non podo estar máis dacordo con el. Como ex-delegado de Cultura, este fulano debe saber do que fala. Eu tamén. Eu vin cousas que vós non creríades. Menos Raios-C brilar na escuridade alén das portas de Tännhauser, alí dentro da Dirección Xeral de Patrimonio, Servizo de Arqueoloxía, había de todo.
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 27-02-2010 19:26
# Ligazón permanente a este artigo
Feliz ano suevo!
O rei Teodomiro con tres bispos (Códice Vixiliano)En outono do ano 409, unha grande grei de xentes chegan a Gallaecia. En longas ringleiras, homes armados, a pé ou a cabalo, recorren as vellas estradas do Imperio Romano. Van vestidos con mantos de lá que prenden con grandes fivelas no ombro. As súas guedellas e bigodes confírenlles un aspecto feroz, acrescentado polas longas espadas e lanzas que portan, e o estraño acento da súa lingua, que sóa áspero e bárbaro a quen os escoita. Tras eles, en grandes carros de bois, viaxan as súas mulleres e enseres. Non é unha horda de saqueadores que veñan arrasar as vilas e cidades para logo marchar co botín. Veñen ficar para sempre.

O rei destes invasores, ou inmigrantes, Hermerico, aproveitara a delicada situación política e militar do Imperio de Occidente para atravesar o limes, a fronteira norte do Imperio, quizais incitado polo xeneral romano-xermano Estilicón para favorecer as súas particulares ambicións. Unha vez dentro do Imperio, os Suevos, que así se chamaba este pobo, convertíronse en instrumento das loitas intestinas polo poder en Roma, a cambio de terras onde asentarse. Así chegaron a Galicia, tras pactar co emperador Honorio un foedus, un tratado de alianza con Roma, polo cal comprometíanse a manterse quedos e en paz a cambio de terras nas que instalarse. ("Habitabant ibi foederatorum conditione sub regibus suis Suebi", di Hidacio de Chaves). A provincia da Gallaecia emancipábase así do poder imperial, coa ledicia do campesiñado, que se libraba da pesada fiscalidade romana e os seus gravosos trabucos, e co espanto das clases urbanas aristocráticas e católicas, conservadoras e saudosas dun imperio moribundo. Hermerico convertiuse no primeiro rei do primeiro e máis antigo reino do Occidente medieval. Galicia.

A historia non trata ben aos Suevos. As escasas crónicas que se ocupan desta época convulsa foron redactadas por membros desa temerosa aristocracia galaicorromana que miraba perigar o seu statu quo particular. Segundo Hidacio, o principal dos cronistas que nos informan, as plagas de Exipto foron orballo comparado cos Suevos, bestas depredadoras “semper fallaces et perfidi”. O retrato destes reis e das súas vicisitudes debuxan un panorama de crises políticas, loitas civiles, decadencia e derrota. Para colmo, un século de historia do reino (entre o 469 e o 550) está sumido nunha impenetrable escuridade, pois non se coñece case ningunha fonte histórica para estes tempos.

Tampouco interesaron os Suevos a ninguén. A historiografía española xamais adicou a menor atención a este episodio, ben por unha inconfesable impotencia ante as sombras que asulagan estes remotos tempos, ou ben porque, aqueixada como está dun acrítico nacionalismo, preferiu outorgar o protagonismo aos visigodos, xentes nas que non se dubidou en identificar aqueles rasgos que definen a esencia da nación española (a saber: catolicismo e monarquía peninsular unitaria. Por Dios la patria y el rey murieron nuestros padres). Tampouco a historiografía portuguesa quere saber nada dos Suevos. Resulta sintomático que o reino de Portugal, que naceu como nación entre o Miño e o Douro, na Gallaecia máis latinizada, o cerne precisamente do reino Suevo, se identifique coa Lusitania. En Europa, outros historiadores ocultaron cun altaneiro desdén a súa propia ignorancia. Lucien Musset chegou a ornear que “se os suevos de España (sic) non existisen, a historia non tería cambiado en nada importante”. 175 anos de historia suprimida cunha frase atroz.

En Galicia, a cousa non pinta moito mellor. Os historiadores máis vinculados ao galeguismo, que podían mirar con bós ollos aos Suevos, nunca gozaron de continuidade nos seus traballos (e niso ten moito que ver o nacionalismo español en armas). E os demais miraron sempre o seu discurso condicionado pola opinión xeralizada e poderosa da historiografía dominante en España, ás máis das veces sectaria. Nos libros de texto de Ensino Obrigatorio da Galicia actual (2º de ESO, Obradoiro-Santillana, por exemplo), o Reino Suevo ocupa seis liñas.

Merecen os suevos este esquecemento? Lonxe de ser bárbaros peludos e incivilizados, viviron séculos en contacto cos romanos na fronteira. As súas incursións pola península, calificadas de meros saqueos e asasinatos, responderon máis ben a plans organizados de expansión e de asentamento do poder dunha monarquía guerreira. Pese ao panorama de loitas civiles polo poder coas que se pinta aos pobos xermánicos (e do que os visigodos teñen grande parte de culpa), os suevos constituíron unha monarquía cun sistema de sucesión herditario, a priori estable, no que o fillo era asociado ao trono en vida do pai. As moedas que cruñaron, (importantísimas por cantidade e calidade) primeiro imitando a moeda imperial, e máis tarde cruñando moeda propia (Requiario é o primeiro rei xermánico de Europa que cruña moeda co seu nome entre o 448 e o 456), dan a entender que o comercio non decaeu, senón ao contrario. Fronte a tradicional imaxe de caos xeralizado, os reis suevos remataron por asumir unha política de cohesión social a partir da aceptación do catolicismo, do apoio da monarquía na organización territorial da Igrexa, uniformizada a través dos Concilios de Braga, e na busca de equilibrios internacionais (con francos, visigodos e bizantinos) que garantizasen a súa supervivencia.

A data da fundación do reino suevo, o primeiro reino de Galicia, foi nun intre incerto entre o 410 e o 411. Cúmplense logo 1600 anos do reino máis antigo de Europa. Francia celebra cada centenario da Revolución facendo unha torre xigantesca ou unha biblioteca. Uruguai no seu centenario fixo o primeiro mundial de fútbol. En Galicia faise... un Xacobeo (sen que se saiba xa qué demo é iso). Por iso, en Galicia pesa tanto este silenzo sobre o seu propio cumpleanos como entidade política independente, que só pode ser debido a unha combinación letal de ignorancia e aldraxe, mal que aqueixa a toda a nosa clase política. E por iso, tamén hai quen andamos en celebrar a efeméride facendo o mellor que podemos facer por nós mesmos: animar a coñecer a nosa historia, para saber de quén vimos sendo.
Comentarios (13) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-01-2010 22:33
# Ligazón permanente a este artigo
Un castelo no ar
O castelo de Villerouge, e o de Pambre
Villerouge-Termenès é unha pequena viliña, ou máis ben unha aldea, entre as fragosas e abruptas terras da rexión de Corbières, no Departamento de Aude (Languedoc-Rousillon), no Sur de Francia. Unha mancheíña de casas rodeada de montes, atravesada por un murmurante regato, e dominada pola pétrea presencia dun castelo medieval. A fortaleza, feudo do arcebispo de Narbona, pero disputado pola nobreza local, marcou dende sempre as vicisitudes desta pequena comunidade, suxeita ao seu implacable señorío. Despois da Revolución e tras pasar por diversas mans, o castelo convertiuse nunca morea de pedras arruinadas, ao tempo que a vila, que chegou a ter 420 habitantes no século XIX, se desangraba pouco a pouco, vítima do éxodo rural. Os 250 habitantes que había a mediados dos anos 50 reducíronse a tan só 140 en 1975. Villerouge ía camiño de convertirse nunca vila pantasmal, de casas vencidas polo abandono e comestas das silveiras.

No ano 1976 o castelo foi declarado Monumento Nacional, e os villerougeois decidiron poñer freo á súa decadencia usando do seu patrimonio máis preciado. A comuna fíxose cos restos do bastión, entón dividido entre varios propietarios, e comenzaron os traballos de restauración. O castelo era un máis nunha rexión plagada deles, pero Villerouge tiña unha peculiar historia que contar. A vila fora escenario, en 1321, da morte na fogueira de Gilhem Bélibaste, o derradeiro Perfecto do catarismo, a secta heterodoxa que foi obxecto dunha sanguinaria persecución en forma de Cruzada católica a principios do século XIII, excusa para a extensión do dominio dos reis de Francia no Languedoc, e para a creación dun dos instrumentos de poder e coerción máis siniestros da historia da humanidade: A Santa Inquisición. Unha historia tan novelesca que quen a coñece non pode deixar de sentirse cautivado.

Quen visite hoxe Villerouge no verán atopará unha aldeíña coqueta por onde deambulan angúns turistas tranquilos. Case todos veñen atraídos polo castelo, restaurado, que se pode visitar con guía. O circuíto da visita xira en torno da vida do malpocado Bélibaste, e da evolución do castelo e da vila, a través de diaporamas, maniquís e vídeos. Como case todas as fortalezas medievais da rexión, está dentro dun circuíto turístico que agrupa os chamados “castelos cátaros”, e que permite acumular descontos nas entradas ao visitar varios deles. Ten incluso un restaurante que ofrece auténticas receitas medievais, dignas do propio bispo de Narbona (o churrasco de cátaro, perdonando o chiste macabro, non está na ementa). Moitos antigos habitantes volven nos meses de calor a disfrutar dos seus antigos predios e casas remozadas. O censo estabilizouse, e incluso aumentou lixeiramente. Visitei Villerouge no verán do 2008 e pareceume un exemplo marabilloso de simbiose entre o pasado e o presente, de cómo unha comunidade pode apoiarse no patrimonio monumental para atopar novas oportunidades económicas, ao tempo que eses recursos permiten e animan a conservar este patrimonio.

Mentres tanto, no outro extremo da galaxia atópase o castelo de Pambre, en Palas de Rei (Lugo). A única fortaleza, seica, que non sufriu os rigores xusticeiros dos Irmandiños cando durante dous anos, entre 1466 e 1469, foron donos do Reino de Galicia, expulsando aos nobres e derrubando as torres dende onde exercían o seu opresor dominio sobre os labregos galegos. O que non logrou nunca a Santa Irmandade estano a conseguir hoxendía as silvas e os toxos, rubindo polas antano orgullosas murallas e adarves ata o máis alto da torre do homenaxe, todo a pesares de que o conxunto conta coa máxima protección da Lei, ao ser Monumento Nacional dende 1949, e conseguintemente Ben de Interese Cultural (BIC) dende 1995. Cando os veciños de Palas de Rei se organizaron para reclamar un maior celo pola conservación do monumento, e un horario de visitas para o mesmo, só conseguiron que o seu propietario, o Conde de Borraxeiros, botara o cerrollo e puxera de porteiro un mastín de considerable porte e dentamia, a pesares de saber que era o seu deber legal abrir o castelo catro veces por mes para permitir que a chusma plebea pudiera asomarse a unha xaneliña por onde contemplar o seu pasado. Esta actitude de aristocrática teimosía custoulle incluso a apertura dun expediente sancionador pola Consellería de Cultura. O estado de abandono era tal que ata a Consellería de Turismo redactou un ditame aconsellando a súa expropiación.

Manuel Taboada Fernández, Conde de Borraxeiros, este celoso defensor do Patrimonio, acaba de finar, Deus o teña na Gloria. A falla de fillos aos que deixar o seu fortín, legouno a uns irmáns: os Hermanos Misioneros de los Enfermos Pobres, unha congregación religiosa radicada en Vigo e adicada á beneficencia, que inmediatamente declarou a súa intención de desfacerse do castelo para financiar as súas actividades. O prezo anda polos 10.028.000 euros, que foi a taxación feita polo arquitecto César Portela dos edificios e terras que comprende o conxunto (o castelo e os seus anexos, 10 hectáreas de carballeiras, e outras 35 de prados). Sae a 2900 euros o metro cadrado, algo caro para unha ruína: o precio medio da vivenda nova na provincia de Lugo non chega a 1200 euros/metro, e a casa rural en Palas, anda polos 350 euros/metro. Manuel Taboada pagara polo seu solar un millón e medio de pesetas en 1974 (aproximadamente o prezo de tres pisos daquela), e aínda lle sobraron cartos para mercar o título nobiliario que o seu pai rehabilitara en 1958. O Concello de Palas de Rei, que ata defendera a idea da expropiación cando o conde alimentaba mastíns con carne de turista, non pode asumir ese prezo, e insta á Xunta a que sexa a que merque o monumento. Pero a Xunta da austeridade dí que non está para mercar castelos. De momento é o que hai.

Os castelos do Languedoc están agrupados nunha denominación xenérica algo arbitraria e de tintes publicitarios: Os Castelos Cátaros. De feito, a rexión é coñecida turisticamente como o País Cátaro. A estratexia para atraer visitantes consiste na divulgación dunha historia, a da Cruzada Albixense, que ten lecturas para todos os gustos, dende os diletantes eruditos ata os amantes do esoterismo. Quen visite a rexión atopará sen dúbida exemplos de banalización do pasado, incluso de chabacanería, tamén de abandono, pero hai tamén casos coma o de Villerouge, onde as súas xentes souberon ver na conservación do seu pasado unha segunda oportunidade para non desaparecer, e para sobrevivir. A parroquia de Pambre ten 28 habitantes, e as 43 parroquias de Palas non suman 3700 en total. Puidera ser que, mirando a outras partes, as xentes que administran o Patrimonio histórico, que é de todos, se decataran de que éste é unha oportunidade para o futuro dun medio rural en perigo de extinción. Quizais sexa soñar, imaxinar os castelos de Galicia en mans públicas, coidados e respectados, aínda que sexa baixo a denominación pop de “Castelos Irmandiños”, e que isto atraia ao público a disfrutalos ao tempo que aprende unha parte da nosa historia. A iso de soñar despertos os franceses chámanlle “faire des châteaux en Espagne”.
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 21-12-2009 21:05
# Ligazón permanente a este artigo
A sombra do Patriarca
Retrato de Lévi-StraussComo tantos outros franceses universais, Claude Lévi-Strauss non era exactamente francés. Nacera en Bruxelas, en 1908, ben que un pouco por casualidade, e a súa familia era de orixe alsaciana, de cando Alsacia pertencía ao Imperio Alemán. Unha familia de artistas: o seu bisavó fora Isaac Strauss, célebre violinista, director de orquestra e compositor de valses (non confundir con Johan, nin Franz, nin Richard Strauss) e tamén, por afección un grande coleccionista de curiosidades. O seu pai naceu no século trabucado: era un pintor formado no academicismo, e fixo retratos ata que a popularidade da fotografía rematou co seu negocio. Con estes precedentes, o pequeno Claude medrou (é un supoñer) nun ambiente asulagado de sensibilidade artística, e tamén dun excepticismo alonxado de todo dogma. Dous ingredientes básicos, sensibilidade e excepticismo, para alumear mentes inquedas.

Emporiso, o Claude Lévi-Strauss mozo tardou en atopar o seu sitio. Militante socialista, soubo apreciar do materialismo as súas virtudes como sistema de análise social e histórica, así como se interesou pola psicoanálise e a obra de Freud. Afeccionado á xeoloxía dende neno, rematou por estudar dereito porque era o que menos detestaba de todo o que a universidade lle ofrecía, e máis tarde, filosofía. Comenzou a traballar nun liceo como profesor en prácticas, e talvez a súa carreira tería encallado aí, de non ser porque lle ofrecen un posto como profesor de socioloxía na misión universitaria francesa de Sao Paulo, en Brasil. Non o pensou: encheu o baúl e alá marchou, a facer as Américas.

As Américas fixeron a Lévi-Strauss. Permaneceu no Brasil durante catro anos, de 1935 a 1938, nos que dirixiu numerosas expedicións ao interior selvático do continente, entre os pobos Bororo, os Mambikwara e os Tupi. Daquela, os europeos vivían convencidos, máis que agora incluso, da superioridade da súa civilización. Fóra do vello continente, nas colonias, nas escuras e húmedas selvas do Congo e da Amazonia, só habitaban bárbaros abatidos pola ignorancia, culturas primitivas cuns rasgos e características simples, primarias, determinadas pola incapacidade de comprender e dominar a natureza, e polo tanto estáticas e ignorantes da noción de progreso. Pero Lévi-Strauss descubriu naquelas tribos unha intrincada rede de relacións, tecida con lazos familiares e sociais definidos por regras sofisticadas; e nos fermosos contos e historias que se narraban arredor do lume puido albiscar unha cosmoloxía capaz de dar resposta a preguntas e inquedanzas universais, cunhas regras e organización que eran reflexo (ou viceversa?) da súa propia sociedade, do seu propio mundo.

Lévi-Strauss regresou a Francia nas vésperas da II Guerra Mundial, e foi mobilizado na desgrazada Liña Maginot. Despois da défaite de 1940, fuxiu novamente a América, ata os EE.UU., vía Martinica e Puerto Rico, en vista de que as leis raciais promulgadas polo goberno de Vichy non consideraban moi franceses aos individuos con apelidos coma os del. A súa segunda viaxe a América tamén foi proveitosa. Alí coñeceu a Roman Jakobson, un lingüista da escola estructuralista de Praga, e co seu método acabará de organizar a arquitectura do seu pensamento científico. Do seu socialismo xuvenil, Lévi-Strauss conservará o materialismo como método de análise e interpretación histórica e social. Da súa afección pola psicoanálise freudiana o interese polos procesos mentais do pensamento humano. De Jakobson tomará a metodoloxía da lingüística comparativa, que el aplicará ao estudo das relacións familiares e sociais.

O estructuralismo, a escola (ou moda intelectual) que Lévi-Strauss encarnou coma ningún outro, defende a existencia de patróns culturais universais, de “estructuras” que organizan o pensamento humano e as súas relacións sociais. Unha estructura sería un modelo de coñecemento da realidade, que o home utiliza para comprendela e para orientar a súa conducta. Iso é, grosso modo, a “cultura”. Logo sucede que cada conducta, cada manifestación cultural, pode diferir notablemente entre un pobo e outro, entre unha cultura e outra, pero se o antropólogo é capaz de observar cada rasgo cultural non como un feito aillado, senón en función das súas relacións cos outros elementos, sempre, por lonxe que dous pobos se atopen no espazo (e no tempo), aparecerán os mesmos modelos, os mesmos patróns, as mesmas estructuras. Lévi-Strauss pretendeu atopar estas relacións estructurais básicas sobre todo nos seus estudos das relacións de parentesco, e no pensamento mítico. A partir dos anos 50, Lévi-Strauss tirou os froitos deste modo de pensar nunha inmensamente prolífica lista de libros e publicacións, entre as cales, “Tristes trópicos” un relato autobiográfico da súa aventura brasileira, lle deu sona universal. Unha sona que non lle librou de recibir por erro, cada certo tempo, un pedido por correo de pantalóns vaqueiros.

O estructuralismo xerou controversias e discusións infinitas. Pero para nós, arqueólogos que pretendemos achegarnos a sociedades remotas que a penas coñecemos máis que por un pequeno montón de morralla agrisallada polo pó dos séculos, o estructuralismo proporciona un axioma de valor incomparable, unha premisa básica para calquera estudo das sociedades prehistóricas. O grande achado, e o grande mérito, de Lévi-Strauss é, sobre todas as cousas, proclamar a universalidade do pensamento humano. Analizando cada artefacto, cada representación artística, cada técnica ou rastro dun comportamento, non como continxencias ailladas, senón como parte dun todo integrado nun sistema de relacións compartidas con outros grupos humanos, podemos achegarnos á comprensión da súa estructura, e reconstruila. Non é pouco: A base da etnografía como fonte do coñecemento histórico.

Claude Lévi-Strauss foi unha das derradeiras testemuñas dun mundo xa perdido. El puido ver tan só os restos daquelas tribos amazónicas en proceso de aculturación polos misioneiros salesianos que tentaban apartalos da barbarie, abrumados pola pobreza e a miseria do colonialismo, “a inmundicia que botamos no rostro da humanidade”. Él, que nunca contemplou a cultura como algo estático e inmutable, asistiu con melanconía á destrucción de culturas e paisaxes en flor nun mundo que cambiou demasiado rápido, máis rápido que a presa que el mesmo se deu en vivir. Convertido nunha lenda viva do pensamento contemporáneo, considerou que (como seu pai), nacera no século trabucado, e tivo todo un século para arrepentirse. Morreu o pasado 30 de Outubro, e de non ser por iso, hai dous días cumpliría 101 anos. Viviu tanto coma unha árbore amazónica, maxestuosa e rexa, deixando a súa sombra protectora sobre varias xeracións de antropólogos de todo o mundo.
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 30-11-2009 20:27
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal