Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

O Museo da Historia pasa a ser historia
Maqueta do malogrado Museo de Historia (foto Loop arquitectos)
No ano 2006, o Concello de Pontevedra acometeu a reforma da Praza de Valentín García Escudero, situada no arranque da Ponte do Burgo, que lle dá nome a cidade. Tratábase dunha actuación urbanística complexa que pretendía a reordenación do tránsito rodado pola ribeira e pola propia ponte, alixeirandoa de veículos e tratando de devolverlle o seu antigo aspecto. Era, se se quere, unha operación de restauración, de recuperación dunha cidade que está feita para vivir con hábitos máis tranquilos, ritmos mais pausados, e estética menos brutal que a padecida na Pontevedra finisecular, co seu río encintado de edificios arrepiantes e unha densidade de tránsito absurda nunha vila que se percorre a pé nun cuarto de hora. E como era unha operación de restauración, nun lugar no que, en tempos, se produciran uns importantes achados arqueolóxicos, volveron os arqueólogos a meter o fuciño, tentando comprender un pouco mellor a historia desta parte da vila.

Os resultados da escavación, que se prolongou ata o verán do 2007, foron espectaculares. Un verdadeiro palimpsesto onde se escribiron, un sobre outro, capítulos de todas as épocas polas que pasou a cidade. Da era dos romanos apareceron dous miliarios, que sumados a outro aparecido nos anos 80 no mesmo lugar, confirmaban o paso da Vía XIX por este lugar, certificaban a existencia dun paso ou ponte sobre o río Lérez, e afortalaban a identificación do solar de Pontevedra coa antiga Turoqua da que falan os antigos itinerarios romanos. Mais tarde, o lugar foi abandonado ata a refundación da cidade no século XII polo rei de Galicia Fernando II, momento no que se reconstrúe a vella ponte romana. Diso dan fe os catro arcos soterrados da ponte medieval atopados, xunto cos alicerces da torre que defendía esta entrada na cidade, e os restos da muralla medieval. No século XV e XVI a cidade vive o seu momento de gloria, grazas a explotación dos recursos pesqueiros e o comercio internacional. Os restos dun peirao, acompañados de abundante cerámica das máis variadas procedencias certifican o alcance do comercio dos navegantes pontevedreses. O porto fluvial e a muralla sufriron sucesivas reformas na Idade moderna, ao tempo que a cidade gañaba terreo ao río, rodeándose dun camiño empedrado por fóra da muralla. En época máis recente, estes recheos serviron como solar do cárcere e da antiga Praza de abastos, no século XIX, da que tamén se atoparon restos. A escavación do Burgo era quen de describir a historia da cidade (e de Galicia) capítulo tras capítulo. Pero tamén escribía un novo capítulo na relación que as autoridades locais mantiñan coa arqueoloxía. Era a primeira vez na que a actuación urbanística se faría en función dos restos arqueoloxicos que se atoparan, e non ao revés, como cando as intervencións arqueolóxicas son un molesto e preceptivo atranco e a conservación dos achados depende da adaptación a un proxecto urbanístico previo. Dese cambio de mentalidade nas autoridades municipais xa falaramos nesta bitácora hai xa máis de 4 anos.

A magnitude dos achados deu pé a un arrebato de ensoñacións. Axiña, pensouse na posibilidade de “musealizalos”, que é o xeito modelno de decir amosalos. O problema era que iso significaba deixar a praza coas tripas ao aire, e non podía ser. Non faltou quen propuxo tapalo co manido cristal “para que se poida ver”, típica proposta superimaxinativa que sempre aparece cada vez que se fala de expoñer restos arqueolóxicos. Os máis ambiciosos falaron de facer un museo soterrado, algo que non era de todo imposible. O exemplo paradigmático é o Museu d'Historia de la Ciutat de Barcelona, todo baixo terra, e que ofrece un percorrido moi didáctico polos intestinos da Barcino romana, sen alterar a fisonomía do que está por riba do pavimento. Pero precisamente o problema en Pontevedra era cómo resolver o problema da altura das cubertas e a configuración da praza, algo difícil porque de todas as maneiras, o museo sería un obstáculo entre a cidade e o río, algo que se pretendía evitar. Convocouse un concurso de ideas, e gañou un proxecto que tiña a virtude de minimizar, dentro do posible, ese impacto.

Aínda así, a cousa resultou controvertida. Diversos colectivos botáronlle os dentes a idea, con variados criterios, urbanísticos, estéticos, ou os de sempre: a reducción de carrís para o tránsito rodado. Tampouco estaba claro cómo se ía financiar todo isto. Os prazos dilatáronse e a inauguración prevista para o 2010, ficou adiada. Mentres, a escavación esmorecía tapada con plásticos, baixo as inclemencias meteorolóxicas deste recuncho húmido do mundo, e entre os bucinazos dos condutores cabreados. Xusto antes das eleccións municipais, o Concello licitou a primeira fase da construcción sen garantías de poder asumir o orzamento. As obras estaban por fin en marcha.

Pero agora, pasadas as eleccións, onde dixen arre digo xó. O flamante concelleiro de Patrimonio Cultural e Centro Histórico, Luis Bará (BNG) ven de anunciar a paralización das obras e a cancelación do proxecto do Museo. Non hai cartos. Os que gostan de remexer nas cloacas da política municipal falan de axustes de contas coa anterior concelleira de casco histórico, Teresa Casal, (PSOE) para quen o Museo era case unha arela persoal, e a quen a afeción pola arqueoloxía debe vir de familia. Pero tamén é certo que para un xestor dos cartos públicos, entre asumir unha obra de 10 millóns de euros sen garantías de financiamento, e tapar os achados e agardar a que escampe, a opción máis barata e consecuente é a segunda. En todo caso, é unha mágoa.

Moitos en Pontevedra agardan ledos a que os coches recuperen o espazo perdido, e celebrarán este triunfo do pichi sobre as pedras antigas e señoriais. Outros lamentarán o sacrificio dun novo recurso patrimonial na cidade, e neste caso non é a primeira vez. En todas as cidades históricas existe esta batalla entre a conservación do patrimonio que lles outorga identidade e razón de ser, e as esixencias práticas da vida moderna. O verdadeiramente lamentable é que neste caso, no que “historia” e “progreso” non se planteaban como termos antagónicos, senón complementares, non chegase a callar unha solución imaxinativa e sostible. A pesares do rico debate suscitado na cidade sobre a preservación dos restos, a divulgación realizada da historia local, e mesmo a valoración social do patrimonio arqueolóxico como recurso, na práctica triunfou a visión da arqueoloxía como un atranco que sufren veciños e condutores, unha molestia e un gasto.

Seica a crise dicta que non estamos para museos, e os concellos deben facer economías. Non é cousa de buscar culpables. Ou si. Se acaso, habería que averiguar por qué calquera obra que se emprende con cartos públicos, pero contratada a empresas privadas, multiplica o seu orzamento previsto de forma exponencial en a penas uns meses. O Museo orzamentouse en 4’5 millóns de euros en Xaneiro de 2009, pasou a unha estimación de 8 millóns en Abril do 2011, e agora que se desbota o proxecto, a 10 millóns. Quedamos sen museo porque hai moito contratista a mamar do teto, e a vaca (que somos todos) non dá máis de si. Aí tedes a crise. Así de claro.
Comentarios (1) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-06-2011 23:11
# Ligazón permanente a este artigo
A trabe de Ouro
Megalitos galegos segundo Barros Silvelo, en 1875No cumio do Monte do Castro (nun calquera dos centos de montes do Castro que hai en Galicia) viviron os mouros. Alí fixeron as súas casas, das que aínda se pode albiscar algún muro asomando da terra entre o toxo, así como os cachotes amoreados da muralla que arrodeaba todo. Polo tamaño e o xeito desas pedras, ben se mira que os mouros eran bos canteiros. Tamén construíron galerías e túneis que comunicaban este monte do Castro coa praia de Area Grande, ou co rego de Augalevada, ou co Monte Penedo, onde tamén había outra cividade dos mouros. Asi, os mouros podían ir dun lugar a outro por debaixo da terra, sen seren descubertos. Porque os mouros eran e son criaturas fuxidías e desconfiadas, e non queren tratos coa xente. Non hai acordo sobre a súa apariencia; ben poden ter os mouros un aspecto feroz, e botar lume polo narís, como ser as mouras mulleres loiras e engaiolantes, das que namoran só coa mirada. Soen saír dos seus escondedoiros nas noites de luar, ou a de San Xoan, ou a de aninovo. Ás veces saen as mouras a peitearse cun peite de ouro, ou a fiar, ou a pacer unha galiña que tamén ten os pitos de ouro. Cando un transeunte os atopa, pídenlle pan, ou viño, ou leite, ou mel, a cambio dunhas moedas de ouro, coa condición de gardar o segredo, pero a xente é dada a badalar de máis, e cando son descubertos, os mouros e os seus cartos esvaécense para sempre. E pode ser peor porque algún chega a sacar os ollos a quen descobre a súa identidade. De todo o ouro que gastan, dedúcese que os antigos constructores dos castros eran inmensamente ricos. Todas esas riquezas foron acumuladas polos mouros no exercicio do seu poder, ou nos seus infatigábeis traballos de minería. Agachaban os seus tesouros debaixo da terra, moitas veces nas mámoas ou medoñas, que por iso se chaman Casas dos mouros, ou Fornos dos mouros, tal e como explica o libro de San Cibrán, que dí como atopar a fortuna alí debaixo.

Os mouros marcharon do Monte do Castro hai moitos anos, pero non puideron levar con eles todos os seus tesouros. Deixáronos ben agochados no interior das covas e galerías que escavaron debaixo da terra, para cando puideran voltar, un día, a por eles. Algunhas desas galerías tiñan trabes de ouro, pero outras tiñan as trabes de alcatrán, de tal xeito que se alguén quixera abrirse paso ata os tesouros co pico ou o legón, ao bater na trabe de alcatrán prendería lume ao monte todo, causando a morte de bestas e homes nunha contorna ben grande. Hai que sopesar moi ben os riscos que se corren ao meter o ferro no monte, porque se ben se pode dar coa trabe de ouro e facerse rico, tamén pode bater coa de alcatrán e causar a perdición de un mesmo e dos demais. Deste xeito, o medo é o antídoto da cobiza.

Estas lendas ou outras semellantes son as que se contan aínda en case cada castro ou resto antigo que se atopa en Galicia. Xa ninguén cré na existencia dos mouros. Durante anos, foron vistos como un síntoma da ignorancia paisana por parte dos eruditos urbanitas. Logo pasaron a ser unha curiosidade que se recompilaba por simple interese antropolóxico. Agora hai quen comeza mirar nestas lendas restos dunha mitoloxía antiga e misteriosa da que os nosos paisanos son os últimos, quizais os derradeiros depositarios. Porén, a trabe de ouro e a trabe de alcatrán son o símbolo de dúas cousas, que como a moral de toda historia é unha mostra de sabedoría popular. Unha, que as xentes de Galicia sempre tiveron moi en conta o valor agochado nos restos do seu pasado máis remoto. E outra, que este valor debe ser protexido por todos os medios da avareza, a cobiza e a ambición persoal.

Hoxe, na Galicia urbanita e vilega, ben educada e no mellor dos casos bilingüe, ignórase case todo dos mouros e dos seus traballos. Hoxe non fai falla o medo supersticioso para gardar os supostos tesouros soterrados: hai leis e regulamentos, inventarios e catálogos, e autoridades que deben velar pola protección do Patrimonio de todos. Mágoa que tamén haxa toda unha chea de intereses e ambicións dispostas a torcer as regras ou saltalas para satisfacer a súa voracidade. E mágoa tamén que a inmensa maioría da sociedade, que tamén é responsábel na defensa do que é seu, ignore a lei e o catálogo dos seus propios bens, e peor aínda, sexa mantida nesa ignorancia.

Porque unha parte da sociedade sabe qué é un castro, ou unha mámoa, pero entre eles, poucos serán os que saben que debaixo dese monte que se pode ver dende a fiestra da súa casa, hai efectivamente un castro, unha cividade dos mouros con trabes de ouro e de alcatrán enterradas nas súas entrañas. Moitos cidadáns teñen unha conciencia moi clara do verdadeiro valor do Patrimonio Cultural, ese acervo transmitido de xeración en xeración, testemuño do estreito e milenario vínculo que este pobo ten coa súa Terra, e das vicisitudes que vivíu e padeceu ao longo dos séculos. Pero se non sabemos que hai trabes de ouro agochadas, tesouros que son de todos e que pertencen a todos, difícilmente podemos ser conscientes da nosa fortuna, e defendela. As trabes de ouro están por todas partes: no misterioso labirinto gravado nunha rocha montesía, no mosaico romano agachado baixo o empedrado da rúa, ou na talla de Francisco de Moure que hai nun recuncho escuro da igrexa onde se fixo a primeira comunión. Pero cada vez que se expolia un xacemento arqueolóxico, ou se destrúe un edificio senlleiro, ou se esnaquiza un retábulo para vendelo por cachos no mercado anticuario, bátese cunha trabe de alcatrán, e provócase un lume que nos fai morrer un pouco a todos como pobo consciente do seu pasado, e esperanzado no seu futuro.

Hai un tempo, o compañeiro Manuel Gago expoñía a necesidade de criar unha Plataforma cidadá que servise para sumar os esforzos e traballo de todo o asociacionismo de base que ten como obxectivos a defensa do Patrimonio. Barallaba como ventaxas desta Plataforma a capacidade de avaliar de xeito integral a situación do mesmo, contar cun gabinete xurídico que asesore ás asociacións, e servir de altofalante do seu labor ante os medios. A idea callou, concertáronse citas, falouse, debatiuse, e conseguiuse unha destas ferramentas básicas: un Catálogo Social do Patrimonio Cultural de Galicia en liña. Trátase de identificar, localizar, describir e clasificar todo o patrimonio galego, avaliar a súa situación, o grao de protección co que conta, e o máis importante, facelo público, porque é público.

Patrimoniogalego.net non está feito, está por facer. Será o que nós, todos nós, queiramos, e chegará á altura das nosas ambicións. Calquera pode participar, calquera pode consultalo. Non fai falla ser especialista: só compartir a información sobre o Patrimonio Cultural do teu Concello ou da túa parroquia. Con cada perpiaño, cachote ou racha faremos a casa. É unha obra de todos nós, de toda a sociedade galega que queira implicarse en descubrir as trabes de ouro que alicerzan e sosteñen este país, e que lembran o que foi e o que pode ser.
Catálogo social do Patrimonio Cultural de Galicia
Comentarios (5) - Categoría: Publicacións - Publicado o 20-05-2011 22:20
# Ligazón permanente a este artigo
De arqueoloxías vellas e novas
Ata non hai demasiados anos, os arqueólogos eran simples descritores de trapalladas. Non podían facer outra cousa, cando nada hai, agás esa trapallada, para asomarse ao pasado. Porque iso é a arqueoloxía: a ciencia que pretende escribir a historia da humanidade a partir dos seus desperdicios, e media unha enorme distancia entre un obxectivo tan ambicioso e a magreza dos seus presupostos. Así que os arqueólogos, a falla de nada mellor que facer, describían artefactos de maneira requintada e precisa, clasificábanos por formas e calidades, e bautizábanos con nomes que destilaban erudición. Por exemplo, “vaso campaniforme” non é máis que unha etiqueta para as cerámicas calcolíticas con forma de sino. Porén, estas clasificacións servían logo para facer seriacións filolóxicas e cronoloxías relativas que resultaban bastante útiles. Esa é a base da nomenclatura tradicional da prehistoria, a da Idade da pedra e a idade dos metais, argallada por Thomsen e perfecionada por Montelius.

Pero qué se podía decir dos autores de toda aquela quincalla que enchía os trinques dos museus?. Pois a solución era, simplemente, designar e clasificar aos devanceiros co mesmo nome que os obxectos que producían. Así, os obxectos definían sistemas culturais completos, aínda que nada máis se puidera decir deles: Cultura do Vaso Campaniforme. De aí, a identificar a noción de cultura arqueolóxica coa de etnia ou pobo había nada máis que un paso: O pobo do vaso campaniforme. Pobos ou culturas podían delimitarse no tempo e no espazo, só había que puntear nun mapa os lugares onde tales obxectos aparecían. Ás veces, o lugar onde estes trebellos eran achados primeiro, ou con máis frecuencia, daba o nome a toda a cultura ou a unha parte dela: Campaniforme atlántico, ou Campaniforme de Ciempozuelos. Tal proceder axudou a extender a idea de que as “culturas” tiñan unha orixe única dende onde se expandían, espallábanse á par que as etnias, migraban, invadían, conquistaban e deixaban como pegada os seus detritos. Isto ademais casaba moi ben coa política contemporánea, o colonialismo e a indiscutida supremacía dos pobos avanzados sobre os primitivos. Así, para Luís Pericot, a expansión do Vaso-cultura-pobo campaniforme supostamente dende a Península Ibérica “semella prefigurar como un primeiro Imperio hispano, cunha anticipación de 3.500 años, ó Imperio de Carlos V”. Era así como a arqueoloxía tradicional podía imaxinar imperios a partir dun simple pote de barro cocido.

Ata os anos 60 do século XX, a arqueoloxía, revestida dunha aura de ciencia indemostrable, foi construíndo, con algo de evidencia e moito de opinión subxectiva, verdadeiras arquitecturas argumentativas imposíbeis de verificar. A esta disciplina chegou Lewis Roberts Binford, un estudante de bioloxía non demasiado brillante que acabou interesándose pola antropoloxía e a arqueoloxía escavando tumbas en Okinawa durante a ocupación americana do Xapón. A perspectiva de Binford como biólogo era a de convertirse en descubridor dalgunha píntega cavernícola cega descoñecida, futuro que lle parecía arrepiante. A mesma sensación tivo cos arqueólogos da Universidade de Carolina do Norte, cando os miraba, segundo as súas propias palabras, contar macetas vestidos con batas brancas. Porén, entre os antropólogos como Leslie White atopaba entusiasmo e espírito aventureiro, e dende logo, moitas máis respostas aos enigmas do pasado. En 1962, Binford publicou un artigo titulado “Arqueoloxía como antropoloxía” onde atacaba a visión da arqueoloxía tradicional e os paradigmas difusionistas. Para Binford, non era tan importante estudar as semellanzas e diferencias entre os artefactos, senón a relación destes co resto do sistema cultural. Axiña, Binford e outros colegas foron etiquetados como os “novos arqueólogos”. En 1968 editou “Novas perspectivas en arqueoloxía”, unha obra fundamental para entender o que se chamou, de maneira bastante grandilocuente, a “New Archaeology”.

A New Archaeology era un fenómeno americano: alí Willey e Phillips, fundadores dese movemento, declararan que "a arqueoloxía americana ou era antropoloxía ou non é nada". Para os americanos a antropoloxía era máis útil no estudo das culturas indias que a arqueoloxía propiamente dita, que resultaba secundaria. Ademais, pretendían ser máis obxectivos, pois non se sentían vinculados ao seu obxecto do estudo, mentres que en Europa, calquera antigüedade era atribuída implícitamente a algúnha raza de devanceiros. Había algo de insolencia xuvenil no título de “Nova arqueoloxía”, pois levaba implícita a acusación de caducidade dos enfoques europeos tradicionais. Pero axiña os novos plantexamentos cruzaron o océano, e recibiron da man de Colin Renfrew un nome máis comercial e acaído. A arqueoloxía procesual. A revolución chegou a Europa.

Mentres o “terceiro mundo” era rapidamente descolonizado e perdían folgos os argumentos imperialistas, en sintonía, os novos arqueólogos desbotaban a idea da difusión como mecanismo transmisor da cultura, e tentaban explicar as coincidencias culturais dende a lóxica da propia evolución interna de cada grupo. Tentaron adaptar a arqueoloxía aos avances noutras ciencias, e en especial as matemáticas e a teoría de sistemas. Para eles, cada rasgo cultural forma parte dun sistema complexo onde interactúan diferentes subsistemas que é posíbel aillar e estudar. Por exemplo, unha cerámica pode ser ter un valor práctico ou funcional, pero tamén un valor social, económico, ou simbólico. Non importa tanto saber cantas raias a decoran, senón o seu papel dentro do sistema cultural e os seus subsistemas. A interacción e xerarquización destes (para Binford, os subsistemas eran o tecnolóxico, o sociolóxico e o ideolóxico) débelle moito, sen recoñecelo abertamente, ao materialismo histórico de Marx. (O seu mentor, Leslie White, militara no Partido Socialista americano tras unha visita á URSS en 1929). O obxectivo da arqueoloxía era explicar o que vagamente se denominaban o “os proceso histórico-culturais”, vistos como as relacións entre os diferentes elementos dunha cultura, as súas regularidades e os seus cambios.

Binford aplicou de maneira entusiasta os seus novos enfoques ás vellas interpretacións arqueolóxicas. Para iso, non dubidou en enmendarlle a plana a un vello gurú coma François Bordes, que se tirara anos clasificando vellos pedruscos musterienses e tentara explicar as súas diferentes facies ou variantes identificándoas con “tribus” ou grupos humanos diferentes. Binford, pola contra, consideraba que as variantes musterienses respondían a diferentes funcións ou necesidades, non a diferentes grupos. Para demostralo viaxou ao polo norte para convivir cos Nunamiut de Alaska, considerando que o seu hábitat e tecnoloxía concordaba cos do paleolítico. O debate, amistoso, rematou en empate. Bordes non se trabucaba máis que Binford en adiviñar a función das ferramentas musterienses, pero a Binford todo iso serviulle para formular máis tarde a súa Teoría do Alcance Medio. Para Binford, a Teoría de alcance medio (oposta á Teoría Xeral, que estudaría ás sociedades vivas) é a que permite comparar as dinámicas organizativas das sociedades pasadas e presentes a través dos patróns estáticos que estas dinámicas producen, e que son observábeis no rexistro arqueolóxico. Eis, nin máis nin menos, que o fundamento teórico da etnoarqueoloxía.

Lewis Roberts Binford foi quizais o arqueólogo máis influínte da súa xeración e unha das figuras chave da arqueoloxía do século XX. A revolución da escola procesual, da que quizais fora o seu represente máis senlleiro, consistíu non só na asunción pola arqueoloxía, dunha epistemoloxía e duns métodos verdadeiramente científicos, senón en saír do estreito marco dunha ciencia de anticuarios para profundar sobre o significado da cultura e do coñecemento humano. A pesares das críticas á arqueoloxía procesual, segue a ser un paradigma vixente en moitos aspectos, e aínda non cuestionado globalmente. Binford morreu o 11 de abril, aos 70 anos. Sit tibi terra levis.
Comentarios (1) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 30-04-2011 19:25
# Ligazón permanente a este artigo
O faraón destronado (e volto a entronar)
Zahi Hawass retratado por Amr Nabil (Associated Press)
O 5 de Xullo de 1888, Emil Brugsch-Bey, acompañado polo ladrón de tumbas Abd-el-Rasul e un guía, descendeu por medio de cordas a unha profunda sima dos cantís de Deir-el Bahari, e atopou un tesouro: as momias dos máis poderosos reis de Exipto. Uns xunto a outros, alí estaban Ahmosis, Ramsés II, Sethi I, Tutmosis II, Amenofis I… así ata 40 corpos, tristes despoxos de personaxes que un día forxaran imperios, e os gobernaran con man de ferro, vidas apagadas salferidas de fazañas que aínda ecoaban na Historia. Aqueles reis fixeran grandes esforzos por agachar a súa tumba aos cobizosos ollos dos saqueadores. En tempos remotos, obrigaran ao seu pobo a arrastrar e amorear inmensas montañas de pedra baixo as que agachar os seus tesouros. Despois, preferiron enterrarse en profundas galerías nos cantís, tumbas menos ostentosas pero moito máis discretas, que non deixaron de inzar con riquezas fabulosas. Traballaban para Aldán, pois os ladróns de tumbas axiña atopaban a entrada destes buratos e limpaban ata as arañeiras. Quizais os cacos se cobraban vinganza por soportar durante décadas, séculos, a tiranía deses reis-deuses que, usurpando o traballo alleo, pretendían asegurarse unha folgada vida eterna escatimando ao seu pobo os praceres desta. Algúns sacerdotes piadosos foron reunindo as momias das tumbas asaltadas, e para evitar a súa total destrucción fóronas trasladando dunha cova a outra, así ata xuntar corenta, que ficaron definitivamente agachadas ata que un moderno ladrón de tumbas e un arqueólogo, volveron a deitar sobre elas a luz dun facho.

Emil Brugsch-Bey atopouse diante dun conflicto de intereses. Había que sacar aqueles tesouros de entre unha farrapenta comunidade de campesiños, que vivira durante séculos da bandidaxe e do saqueo das tumbas faraónicas, por forza ignorantes do seu significado e da gloria do seu pasado. Todo en aras da ciencia, a escusa dos altivos diletantes europeos que traballaban en Exipto ao amparo do imperialismo británico. Con moita presa, Brugsch ordenou o traslado das momias ao Cairo, para depositalas no seu Museo, pero nada mais zarpar o barco de Luxor Nilo abaixo, puido contemplar un espectáculo impresionante. Centos de exipcios acudían a beira do Nilo, ao paso do barco, homes, mulleres e nenos. As mulleres collían terra do chan e, chorando, botábana por riba da cabeza e restregaban con ela a cara. Os homes golpeaban o seu peito e disparaban salvas coas súas escopetas, para amosar o seu respeito polos vellos faraóns mortos. Camiñaban parellos á lenta marcha do vapor, e cando cansaban, outros, chegados dende todas partes, ocupaban o seu posto. Ao caír a noite, os prantos escoitábanse ao lonxe, entre a escuridade da ribeira. Así, durante ducias de quilómetros. Os exipcios non ignoraban, despois de todo, a súa antiga grandeza. Con aquel barco viaxaban os restos de vellos triunfos e glorias, cando Exipto era o mundo, e o mundo non era nada. Para o home europeo, que miraba nos exipcios unha raza sometida, taimada e ignorante, aquilo foi unha manifestación de orgullo nacional. Brugsch-Bey, avergoñado, pechouse no seu camarote.

Hai unhas semanas, Exipto deu outra lección ao mundo de respeito e orgullo, amosando o poder da súa indignación. Simplemente con iso e con tenacidade, lograron derrocar unha dictadura que gobernaba o país pouco máis ou menos coma os faraóns. Nos media europeos era posíbel albiscar os vellos residuos da altivez colonial. Entre tumultos e multitudes de xentes a berrar enigmáticas consignas semíticas, amosáronse imaxes terribeis: o Museo Exipcio do Cairo foi asaltado pola chusma e algunhas das súas pezas roubadas. Paralelamente, outra caste de cidadanía daba exemplo de civismo: os mozos formaban cadeas humanas rodeando os museos e os xacementos arqueolóxicos para evitar a súa profanación. Protexían a memoria ancestral do seu pobo, aquilo que lles daba dereito a contarse entre os pobos civilizados do mundo. Igual que sucedera 122 anos antes ante os ollos de Brugsch-Bey, dous exiptos aparecían na televisión con diferentes estadios de conciencia cívica.

Os saqueos provocaron o fin doutro reinado. Zahi Hawass presentou a súa dimisión como Ministro de Antigüidades de Exipto. A penas estivera no seu cargo 33 días, nun ministerio de nova creación nun gabinete de emerxencia criado pola agoniante ditadura de Mubarak no seu intento de aplacar a rebelión. Zahi Hawass é un personaxe controvertido. Fillo de campesiños, licenciado en arqueoloxía na universidade de Alexandría e doutor na de Pennsylvania, a súa estrela de home feito a si mesmo medrou ao abeiro da ditadura, pasando de ser inspector xefe das pirámides, a secretario do Consello Supremo de Antigüedades, logo viceministro de cultura, e finalmente ministro. Desde esas alturas, fiscalizou toda a actividade arqueolóxica nun país no que a arqueoloxía é un dos seus principais recursos económicos: 15 millóns de turistas no 2010, principalmente atraídos polas pedras faraónicas. O seu posto no Consello Supremo de Antigüidades permitiulle exercer un control inmenso sobre calquera que en Exipto quixera afundir un sacho en busca de reliquias. Non só autorizaba (ou desautorizaba) as escavacións e ás súas equipas: os anuncios dos achados, e mesmo as filmacións de documentarios esixían o seu placet. Isto convertiuno tamén nunha estrela mediática: Ataviado coa súa roupa vaqueira e o seu chapeu de Indiana Jones, ao máis puro estilo John Ballan, afixémonos a velo en roldas de prensa para anunciar novas descubertas, ou facendo o paripé de arqueólogo-aventureiro en ducias de reportaxes. O seu poder e egolatría indisimulada alimentou tantas simpatías como rancores.

Pero tamén hai que recoñecerlle algúns méritos. Hawass loitou polo regreso ao Exipto das antigüedades sustraidas do país como efecto secundario do Imperialismo europeo. Reclamou ao British Museum a pedra de Rosetta, alicerce de toda a exiptoloxía, unha “icona da identidade exipcia”, nas súas propias palabras; a Alemaña reclamoulle o busto de Nefertiti, e a Francia moitas das pezas exipcias do Louvre. Sen éxito, mais retratou a faciana escura destes museos, que só poden xustificar á súa insensibilidade a estas demandas apelando á vella retórica eurocéntrica. Tamén se embarcou unha cruzada contra toda esa grei de ufólogos da nova era, defensores das máis disparatadas teorías sobre a construcción das pirámides, a quen alcuñou cun nome fantástico: os “piramidiotas”. Era tamén unha loita contra o colonialismo mental, ese que afirma que calquera cultura non europea é incapaz de facer nada grandioso se non é con axuda extraterrestre. E unha terceira cousa logrou: convertirse no rostro exipcio da arqueoloxía, nunha ciencia secularmente protagonizada por europeos arrogantes, que dirixían as escavacións en salakot e bombachos mentres os exipcios eran eses que saían no fondo da foto, en chilaba, carrexando a terra. Hawass, disfrazado de Indiana Jones, devolvía a Exipto o protagonismo na escritura da súa propia historia.

Hawas dimitiu, asediado polos seus múltiples inimigos, acusado por algúns de lucrarse con certos negocios escuros de compravenda de antigüidades. Certa ou non esta historia, era un home demasiado ligado á administración de Mubarak, demasiado poderoso, e demasiado chamativo. Hawass xustifica a súa renuncia na súa incapacidade para controlar o saqueo dos museos e xacementos arqueolóxicos exipcios nas últimas semanas, estando como está cuestionado e desautorizado por todos. Hai que decir que moitos destes roubos foron sistemáticos, realizados por mafias armadas, que reduciron aos gardas, reventaron portas, e levaron o que quixeron para satisfacer a demanda do tráfico internacional de antigüedades, pescando nun Nilo revolto. Ou quen se non os traficantes anticuarios está detrás destes ladróns?. Tristemente, a imaxe destes saqueos é todo o contrario do que o Exipto necesita se quere algún día recuperar as obras de arte que o expolio europeo espallou polo mundo. Os museos occidentais sacan peito, representan a orde fronte ao caos, a civilización fronte a barbarie. Pero podemos sobrepoñer á imaxe dos trinques rotos do Museo Exipcio do Cairo aquela outra dos cidadáns anónimos que organizaron cadeas e gardas para protexer os tesouros da súa civilización, esa mesma imaxe de dignidade e de orgullo que Emil Brugsch-Bey puido admirar hai máis dun século dende a amura dun barco de vapor, baixando o Nilo.

Post-scriptum: Parece ser que Hawass volta, coma se quixera facernos unha broma do 1º de Abril. Vai ser certo que os faraóns son inmortais!
Comentarios (2) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-03-2011 13:31
# Ligazón permanente a este artigo
O castro de papel
Castro de Baroña (Foto de OjoDigital.com)
O incauto viaxeiro que elixe Galicia como destino basea a súa opción, hai que supoñelo, nuns reclamos ad hoc. Case con seguridade non busca só sol e praia: En Galicia hai bastante sol no verán e praias estupendas, pero outros lugares contan cun clima máis cálido ou menos volúbel. Os cantos de serea das axencias e dos organismos xestores son visíbelmente outros: unha gastronomía suculenta, unha natureza vizosa e verdecente, mananciais de augas cristalinas e sanadoras, e un patrimonio histórico-artístico atractivo e senlleiro. O noso viaxeiro, se é persoa avisada, farase cun par de guías e algúns prospectos: en todos eles verá que non fallan estes elementos: un bodegón de nécoras e centolas, fragas atravesadas de regatos rumorosos, e unha panorámica do castro de Baroña.

Sigamos supoñendo que o noso viaxeiro ten certa inquedanza cultural, e que entre baño de sol e mar, e paparota de xoubas e pementos de Padrón, queira intercalar algunha visita ao patrimonio local. A recurrente foto do castro de Baroña fará os seus efectos: unhas enigmáticas ruínas batidas por un mar desbocado é unha fermosa estampa que merece ser rexistrada na memoria, tanto a propia de un como a da súa cámara de fotos dixital. O noso viaxeiro poñerase en marcha cara o Barbanza, comprobando, quizais, a distancia que hai entre as bucólicas carballeiras retratadas na súa guía e a altiva omnipresencia do alcolito; entre a lírica descripción das vilas mariñeiras e a rechamante e masiva invasión de cemento e tixolo emparedando a costa. Se o noso viaxeiro é da Europa, poñamos que inglés ou alemán, quizais se sorprenda ante esta aniquilación inxustificada da casa tradicional galega, e poida que compare esta experiencia con lembranzas de Colonia ou de Porstmouth e a súa desgrazada sustitución dos seus barrios antigos pola arquitectura brutalista. Coa salvedade de que Colonia e Portsmouth foron bombardeadas na II Guerra Mundial, e Galicia non.

Chegados a Baroña, o viaxeiro baixará ata o castro. Certamente, a paisaxe é estarrecedora: un anaco de costa sen alicatar, onde todos os ventos atlánticos se dan cita. E no medio dese mar, unhas misteriosas ruínas que acentúan máis aínda a sensación de desamparo: un lugar onde o home se sinte aínda pequeno fronte as forzas da natureza. Animado por un lugar por fin á altura das súas espectativas, o viaxeiro farase preguntas. Quén podería vivir nestas soidades? Ninguén pode dar resposta. No lugar non hai guías, nin gardas, nin un triste panel. Ao cabo dun tempo, volverá a decepción, cansado de saltar por riba de muros e pedras, como fan outros visitantes igualmente perdidos coma el, sen que ninguén llo impida. No bar xunto á estrada explican que o centro de interpretación está na vila, a varios quilómetros.

Poñamos que o viaxeiro é teimudo e consegue emprazarse nunha visita guiada. Ou ben que, arelante de saberes, decide investigar pola súa conta nalgún libro. Qué poderá aprender? Quizais o viaxeiro teña algunha idea sobre a prehistoria recente: Se é un home que peitea calvas, quizais aprendeu na escola que Galicia estivo habitada en tempos polos celtas, algo que tamén puido ler, de esguello, nalgunha guía. Axiña atopará quen lle quite esa idea da cabeza. En Galicia non houbo celtas, nin nada que se lle parecera. Logo Baroña non é un castro celta? Non, ho. Os celtas son un invento dos nacionalistas decimonónicos, aos que ninguén debería tomar en serio. Galicia estivo habitada por indíxenas, nin sequera galaicos, (pois eses eran, seica, unha pequena tribo portuguesa). Os habitantes dos castros eran os castrexos, que é como decir que os habitantes de Vigo son os viciños. Unha lectura dalgun libriño divulgativo axudará a confirmar estas revelacións. Sobre todo se os asina Calo Lourido, quen tamén meteu o sacho en Baroña, e algo debería saber do tema. Os castrexos eran xentes atrasadas e incultas: descoñecían o arado e a roda, o torno de alfareiro e o enfoscado das paredes. Todo canto hai de avanzado debérono á influenza do Mediterráneo, berce da civilización, de onde aprendimos os bos modais, a organizar as nosas tristes casoupas arredor dun curral, e a esculpir estatuas de guerreiros de tosca factura por remedar inutilmente a arte dos nosos civilizadores mestres. Guerreiros que non eran tal, pois estas xentes, aínda que asulagados na miseria material, tiñan un sentido da fachenda que lles impelía a construír murallas, a pesares de non ter a menor intención de defenderse tras elas. De feito a chegada dos romanos foi unha festa, os castrexos abríronlles as portas dos seus castros pactando covardemente con eles como Petain cos nazis. Nada atopará de simpático nin de valioso o noso viaxeiro nesa aldea arruinada de xentes miserentas. O noso viaxeiro voltará á súa terra algo confuso. Cando amose as fotos de Baroña aos seus parentes e amigos e lle pregunten o qué é iso, quizais poida decir: "Ah, iso é un castro, habitado por castrexos hai moito tempo, na época dos romanos. Non sei cómo poderían vivir aí". Iso será todo.

O lector poderá identificar neste conto (non tan fantástico) todos os elementos que contribuíron a esta e outros tantos milleiros de visitas fallidas: dende administracións neglixentes ata un discurso científico-pedagóxico incongruente. Non se pode agardar máis: para que un xacemento arqueolóxico cumpla a súa función didáctica, non debe ser só unha foto nun prospecto turístico: debe ser unha pola máis dun sistema educativo entendido de maneira ampla, no que se artellen Escolas, Institutos e Universidades, pero tamén Museos, Administracións, Medios de comunicación, e unha sociedade civil activa e esixente. Para tirar proveito da visita dun castro, debemos poder aprender o que é en moitos máis entornos que na escola. Non vale de nada traer turistas a ver un castro, se non saben antes qué é un castro, ou se van marchar sen sabelo. Ou si vale de algo, pero só se gastan no bar máis próximo.

O castro de Baroña, mascarón de proa da propaganda turística galega, leva uns meses nos papeis. Un estudo de conservación serviu para poñer en evidencia o gravísimo deterioro no que se atopa, debido a décadas de turismo masivo e incontrolado e á incuria dos responsábeis deste o noso Patrimonio. De momento, para o que serviu o estudo é para que as diferentes administracións rulen o asunto como unha patata quente. O concello d’O Son ameaza con pechar o castro ás visitas. A Deputación dí que a cousa non vai con eles. A Xunta, noutro exemplo máis de incompetencia, que “a axuda terá que chegar de fóra” (sic). Para isto temos un goberno autónomo con competencias plenas en materia de patrimonio?. Hai un plano especial para o entorno do Castro, que prevé accesos ordenados, aparcadoiros, e un centro de interpretación accesíbel, pero mirando o ritmo ao que vai a propia declaración do castro como BIC, podemos inferir á velocidade de cruceiro que tomarán estas benintencionadas xestións.

O que parece que non se acaba de entender é que Baroña é unha víctima daquilo que o fixo senlleiro entre outros castros: o turismo de masas, precisamente aquilo ao que ninguén quere renunciar. Os visitantes non son necesariamente malos: Baroña é un testemuño irremplazábel dun modo de vida que a penas podemos pescudar máis que pola arqueoloxía. Tamén é unha reliquia dun pasado remoto no que moitos queren ver o alicerce dunha identidade colectiva. Podemos entón elexir entre facer que as murallas dos castros afortalen esa conciencia colectiva, ou considerar se paga a pena abandonalas aos turistas indocumentados que agabean por elas sen que nin eles nin nós lles atopemos moito sentido. O plano especial está moi ben, pero de nada vale se non hai planos educativos que valoren o noso patrimonio e o dean a coñecer nas aulas e fóra delas. Se non hai medios de comunicación (especialmente a televisión) comprometidos co seu papel educador. Se non hai administracións que asuman as súas competencias. Se non hai unha sociedade civil comprometida cos valores educativos e que esixa o coñecemento ao que ten dereito.
Comentarios (11) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 28-02-2011 19:37
# Ligazón permanente a este artigo
Loitando contra muíños
O Monte Pindo (Foto de Jonathan Shock)
Hai montes que só poden ser o fogar dun deus. Este tipo de crenza, ancorada no máis fondo do pensamento de moitas culturas, non responde só á ignorancia ou ao primitivismo dunha relixión incapaz de explicarse doutro modo a natureza. Responde máis ben ao desexo de dar forma literaria ao arrepío que sentimos ante a Natureza, ante eses espazos colosais que só podemos explicar doadamente recurrindo ao sobrenatural, ao insuperábel, ao mito. Os deuses gregos vivían no cumio do Olimpo, e Hefestos,o deus ferreiro, tiña a súa bigornia no monte Etna; cando marterlaba, a terra tremía e saltaban as faíscas polo cumio. A case perfecta simetría do monte Fuji empuxou aos sintoístas xaponeses a imaxinalo o lar das deusas que fan florecer ás cerdeiras. No Machu Pichu, refuxio dos incas, os sacerdotes construíron unha cidade arredor do amarradoiro do sol. Os aborixes australianos consideran sagro o monte Uluru, que os turistas teiman en ascender pisoteando asemade este inmenso penedo e a dignidade da cultura indíxena.

Os montes de Galicia tamén están cheos de anterga sabedoría. Ata non hai tanto, todo o mundo sabía que baixo os nosos montes habitaban mouros e encantos, gardadores de fabulosas riquezas, trabes de ouro e de alcatrán que podían representar a fortuna ou a desgraza dos temerarios que ousaran xogar con estas forzas do alén. Non son historias de vellas, froito da incultura, parvadas sen sentido que só os nenos poden crer. Son símbolos artellados nun sólido sistema mítico, que falan, en último termo, da íntima e milenaria relación dos galegos coa súa Terra. Son Cultura. Porque onde hai un monte sagro, pódese decir que hai civilización.

O espírito romántico que reinventou Galicia para sacudila de séculos de indigna postración quixo ver o Olimpo galego no monte Pindo, quizais levado pola homonimia co outro monte Pindo, en Grecia, fogar das musas. Así o reseñou o padre Sarmiento, e tras el outros moitos, sobrecollidos pola magnitude da inmensa mole granítica, fendida polo Xallas antes de caer ao Atlántico nunha ruxinte fervenza. Alí, na imaxinación dos nosos próceres, había ecos dos sacrificios aos vellos deuses celtas, e de antigos ritos fecundatorios oficiados por parellas amantes baixo o luar. Coma todo monte galego, está inzado de lendas de saboroso gosto pagán, que axudaban a condimentar este relato. Adobiado tamén polos restos de pías e de petroglifos, e sobre todo, unha enigmática e esborrallada inscripción, na que se conta que bispos, reis e presbíteros acudiran a este monte, cecais polo século XII, para excomulgalo. Olimpo ou non, o Pindo é un deses lugares capaces de apreixar a unha ánima sensíbel, a tal punto de ter que inclinarse ante el con respecto.

Outra desas moles graníticas que espantan a quen se achega a ela é o Galiñeiro, no Sur de Galicia. Un domo de paredes verticais que caen a pico sobre o val do Louro. O Galiñeiro ten tamén a súa historia calada: Nun dos seus cumios, o Corno do Demo (deuses ou demos, tanto ten), ergueuse unha extraordinaria fortaleza. Extraordinaria porque nos tumultuosos tempos da antigüedade serodia, nunha Galicia atrapada polas disputas entre suevos e visigodos, entre campesiños e posesores, as xentes que habitaban a carón deste xigantesco penedo que domina todo o baixo Miño levantaron con enorme esforzo murallas e parapetos nun cumio inaccesíbel. Quizais, un exemplo deses Castella Tutiora dos que falaba Idacio de Chaves, refuxio da plebe ante a depredación dos bárbaros. Non é a única pegada do pasado: un pouco máis abaixo deste cumio, nunha gran laxe inclinada, as xentes da idade do bronce gravaron un desfile de pantasmas: 26 armas, espadas, escudos, alabardas, tan ordeadamente dispostos que a xente chamoulle a “a pedra das procesións”. O petroglifo de Auga da Laxe é un documento extraordinario da nosa prehistoria, e unha das obras máis senlleiras da arte rupestre galega e europea. Espadas de máis de dous metros, símbolos do poder antigo e esquecido destas xentes que coidaban retratalo mellor a través das súas temibeis e custosas armas.

O Monte Pindo leva tempo querendo ser parque natural, pois aos seus tesouros patrimoniais hai que engadir os seus valores ecolóxicos e paisaxísticos. É necesario, antes de que as súas ladeiras acaben sendo rilladas polas canteiras. O río Xallas tampouco cae ceibo na súa fervenza máis que unhas horas cada mes, cando a compañía eléctrica que o escraviza ten a ben liberalo da súa catividade para que os turistas fagan unha foto apresurada. Os sucesivos intentos por ampliar o seu grao de protección chocan unha e outra vez coa teimosía dunhas autoridades que, pola súa negativa, semella que agachan outras intencións sobre o noso pequeno Olimpo.

Pero o Galiñeiro corre peor sorte: unha empresa sombría pretende instalar no seu cumio un parque eólico con 13 virandelos de tamaño ciclópeo. 120 metros de altura terá cada un, sobre unha moa de 700 metros, garantizan que as súas aspas poidan ser visíbeis dende máis de 50 quilómetros. A Xunta de Galicia, sempre atenta ao interese público, aprobou o anteproxecto polo que concede 39 megavatios a unha empresa chamada “Terra de vento S.L.” (constituída ad hoc para beneficiarse do novo concurso eólico hai menos dun ano, con só 3100 euros de capital social) para que instale estes monstros xusto enriba da fortaleza que antano serviu aos nosos devanceiros para refuxiarse da rapacidade. Todo un síntoma destes novos tempos, nos que xa non nos quedan castelos nos que protexernos e protexer este país do poder que o somete.

Porén, non lles será doado. En Carnota móvense porque hai quen ama os nosos montes e o que conteñen polo que son, e non por albiscar neles moreas e moreas de cartos. Esa era a moralexa da trabe de ouro e da trabe de alcatrán, que tanto costou aprender para esquecer en tan pouco tempo. Gondomar e todo o Val Miñor, prepárase para defender os seus horizontes e liberalos da rapiña. E isto non é por defender catro pedras, que só importan a outros catro pedantes. Ninguén imaxinaría hoxe o Uluru dinamitado polos canteiros, ou o Fuji asediado por un parque eólico. Os nosos olimpos tamén merecen o mesmo respecto. E se o máis sagro que temos está en venda, non teremos dignidade.
Manifesto pola protección da sera do Galiñeiro
Asociación Monte Pindo Parque Natural
Comentarios (5) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-01-2011 18:41
# Ligazón permanente a este artigo
A chave do labirinto
A pedra do laberinto, en Mogor
Nas suaves lombas que baixan cara a praia de Mogor, na ría de Marín, no mesmo recuncho atlántico onde eu miraría a luz 35 séculos despois, os meus devanceiros tiveron a ocurrencia de trazar, sobre as laxes do chan, círculos e máis círculos concéntricos rodeando coviñas talladas, atadas entre si por liñas, enguedellándose en aparente desorde. Foi un traballo metódico e paciente, cincelando e pulindo coidadosamente cada sulco na dura mole granítica. Aquelas xentes coñecían o bronce, prodixiosa aleación que os colocaba un chanzo máis altos na escala tecnolóxica e que acabaría por facer de Galicia a cabeza dun imperio económico. O dominio sobre as fontes de estaño e de ouro, metais cobizados en todo o Mediteráneo, fixo que este país, ao que moitos consideran perpetuamente aillado, se convertise na charneira que unía as costas atlánticas europeas cos emporios metalúrxicos mediterráneos. Os metais traducíanse en armas e en xoias, e éstas en poder e en luxo. Un luxo que acompaña aos poderosos ata a morte: as tumbas son cavernas megalíticas inzadas de enxovais preciosos. Co comercio fluiron tamén as ideas, as crenzas, os mitos… co bronce aparece unha verdadeira cultura atlántica. E os petroglifos son unha das manifestacións desta cultura. Motivos idénticos ou moi semellantes aparecen por toda a costa do continente: na Bretaña grande, na pequena, en Irlanda, e tamén en Escandinavia.

Pero de todos os deseños que aqueles gravadores marinenses fixeron, o máis chamativo e asemade o máis misterioso é o sonado labirinto. Trátase dunha combinación de sete sulcos que rodean unha pequena coviña. Pero estes sulcos, en lugar de pecharse, revíranse unha e outra vez sobre sí mesmos ata formar un fascinante anagrama: o mesmo co que os gregos representaban o mítico labirinto de Creta, deseñado por Dédalo como cárcere do Minotauro. Un labirinto grego neste remoto e aillado recanto do mundo.

A cousa axiña despertou o interese dos eruditos máis variopintos, así como foron variopintas as súas interpretacións. Qué poderían representar aqueles círculos? O primeiro en identificalo coas moedas de Knosos foi Fernández-Gil en 1916. Sobrino Buhigas deixou constancia del no seu Corpus Petrogliphorum Gallaeciae en 1935, e dende entón non deixou de atraer a atención dos estudosos. Blanco Freijeiro, tamén marinense, relacionouno cos ludus ou lusus troiae, complicados exercicios ecuestres practicados polos romanos nos que os cabalos e xinetes xiraban unha e outra vez sobre si mesmos, compoñendo a figura do labirinto, tal e como aínda hoxe fan os danzantes da danza de espadas en Marín na festa de San Miguel. Foron chiscadelas de erudición, pero alonxadas da realidade pola cada vez máis patente antigüedade das gravuras. Houbo hipóteses máis pintorescas: relacionando as combinacións circulares con mapas topográficos, coas reviravoltas de certos órganos da fisioloxía humana, ou con imaxes oníricas causadas por consumo de estupefacientes. Algún tentou incluso recurrir a técnicas parapsicolóxicas, como a ouija ou as psicofonías para descubrir o sentido dos deseños, demostrando cando menos, maior presenza de ánimo que outros, pois os máis rendíronse ante a insondabilidade do enigma.

Con todo, o labirinto fíxose inmensamente popular, o cal estivo a piques de destruilo. Despois de décadas de incuria e abandono, arrasado por tropeis de escolares armados con xiz para repintar os seus sulcos, o Concello de Marín, nos anos 90, decidiu “acondicionar” o entorno. Limparon e desbrozaron o lugar, e como colofón, adobiárono con pequenos megalitos, menhires e “cementoglifos”. Interpelado o daquela concelleiro de cultura sobre o asunto, afirmou que na dirección de Patrimonio dixeran que a actuación sobre o petroglifo fora “exemplar”. Remarcouno: exemplar!. Uns anos máis tarde, no ano 2000, o escultor Robert Morris veu a Galicia a inaugurar unha obra súa, inspirada no labirinto de Mogor, na Illa das Esculturas de Pontevedra, e manifestou o seu interese por visitalo. Acompañado por responsables de Patrimonio, seica a comitiva se estremeceu ante a “exemplaridade” do seu desleixo. Daquelas, o xiz que axudaba a discernir os sulcos na rocha fora sustituído por pintura fucsia, e o labirinto lucía uns antiestéticos manchurróns aplicados con insuperable torpeza. Prometeuse un "centro de interpretación". Vai para dez anos. As obras comenzaron hai só dous meses.

Tras varios anos de restauración e “posta en valor”, e varios miles de euros, os gravados rupestres de Mogor lucen hoxe nun estado semellante ao que tiñan hai 30 anos. Como en todo labirinto, ás veces hai que desandar o andado. Hai arredor das pedras bastantes curiosos, pois a zona é de acceso doado, pero a inmensa maioría ignora todo sobre petroglifos, e tamén sobre prehistoria. Algúns dubidan da antigüedade dos debuxos ao comparalos cos debuxos que Pepiño Meixón, o derradeiro petroglifeiro de Marín, deixou co seu cicel nas mesmas pedras. Non hai información, non hai instrucción, non hai educación.

Recentemente, abundan os traballos que abordan a problemática dos petroglifos dende o punto de vista do seu significado. Quizais urxa, pois sendo os petroglifos unha desas “apostas” da Xunta para facer un parque temático en Campolameiro, valorando o Patrimonio arqueolóxico case exclusivamente como fonte de recursos turísticos, algunha cousa haberá que decirlles aos incautos guiris que veñan admirar as nosas pedras para convencelos de que están ante algo senlleiro. Será posible albiscar algunha clave para interpretalos? É evidente que os deseños circulares son un motivo repetido, e polo tanto, coñecido e compartido. Polo tanto, constitúen os restos dun código, dunha linguaxe que vai alén da pura abstracción. E coma toda linguaxe, responderá a unha lóxica interna que se pode expresar en reglas. Recentemente o matemático José Luis Galovart, anda a formular algunha destas posibles chaves, a partir de cálculos e paciencia, elaborando unha interpretación dalgunhas estacións rupestres galegas, e entre elas a de Mogor, como calendarios solares. Quizais sexa aínda cedo para crer que esa pode ser a explicación para todos os motivos e para todas as estacións rupestres, pero cando se miran cinco combinacións circulares consecutivas co seu centro atravesado pola mesma sombra nun equinocio, custa non pararse a pensalo. E ten lóxica, pois todos os pobos agricultores tiveron que argallar calendarios solares para determinar con precisión o ciclo das estacións, e en consecuencia, os seus festivais e ritos propiciatorios. Xa houbera algún intento de explicar un petroglifo concreto, como a Laxe das Rodas, en Muros, como un calendario, pero curiosamente case ninguén seguiu ese camiño.

O labirinto de Mogor, lonxe de ser unha trampa mortal, permitía a quen quixera mergullarse no seu camiño de ida e volta, viaxar aos máis variados recunchos do pensamento humano. Un símbolo aparentemente complexo, pero universal, que o mesmo aparece nunha moeda grega, unha pintura Hopi, ou unha estela iemení, con todos os diferentes sentidos que esta disparidade espazo-temporal poida suxerir. Por exemplo: O labirinto de Creta levanos a evocar o lusus troiae dos romanos, que nos lembra á danza de espadas, que se baila o día de San Miguel, patrón da vila de Marín, que coincide co equinocio do outono, día no que o sol se pon entre as illas de Ons e Onza, o mesmo equinocio ao que apunta a saída do laberinto de Mogor no solpor. E volta a empezar. Coma nos labirintos, estas viaxes non tiñan por qué acabar en ningures. Sexa cal sexa o sentido dos nosos gravados, trazan un itinerario que nos une ao pasado e ao diferente. E ese é o seu valor. Feliz solsticio de inverno.
O laberinto atlántico
Comentarios (5) - Categoría: Publicacións - Publicado o 31-12-2010 14:51
# Ligazón permanente a este artigo
Hispania cañí
Cartaz da serieDebido ao noso dobre oficio de arqueologos e docentes, queixámonos algunha vez neste humilde espazo do escaso ou nulo peso que ten a prehistoria e a historia antiga nos programas da educación obrigatoria, claramente minusvalorados, cando non desprestixiados pola esmagadora presenza da historia contemporánea. Tamén falamos algunha que outra vez do papel didáctico que os medios de comunicación poden asumir, toda vez que os nenos pasan moito máis tempo diante da televisión que diante dos deberes. Nada ten isto de malo: é mellor un bo programa que un mal libro. His rebus cognitis, (que diría César), decidín botar un ollo (de esguello) a emisión de “Hispania: La leyenda”, miniserie de TV emitida pola canle española Antena 3, e presuntamente ambientada nas guerras que Viriato, caudillo lusitano, sostivo contra Roma. Tratábase de facer un experimento pedagóxico: Tentar borrar da miña mente todo coñecemento previo e todo prexuízo, e tomar apuntamentos sobre todo o qué se pode aprender sobre a Idade do Ferro na península Ibérica a través da tele. Eis os resultados:

No século II a.C. a península Ibérica chamábase Hispania, e os seus habitantes, todos eles, hispanos. Os habitantes da Lusitania eran tamén hispanos, e a súa lingua era o hispano, con sotaque mesetario, mesmo carabancheleiro. Os hispanos eran xentes pacíficas e pousonas. Os homes adicábanse ao comercio, a cazar coellos e a pastorear cabuxas baixo a sombra protectora das devesas. As mulleres, ás súas seculares tarefas domésticas, e a lavar o seu pelo con Pantene (a xulgar polo brillo sedoso e o voluptuoso volume das súas crechas). En Hispania, por certo, vai xa un solazo estupendo, nunca chove e as chicharras cantan ledas todo o ano. A pesares do seu carácter calmoso, os hispanos van sempre armados cuns machetes de espanto, chamados falcatas, adobiados no puño con debuxos de fíos de prata que chamaban damasquinados, a pesares de que non tiñan remota idea de onde quedaba Damasco. Os hispanos viven en aldeas bucólicas á sombra de aciñeiras que non saben a idade, onde non hai cercas nin murallas, e arrolados por ríos murmuradores. As súas casas son redondas con teitos de colmo e muros de papel maché, pero coidadosamente pintados para que parezan de pedra. Dentro, o parco mobiliario está disposto arredor das paredes conformando rústicos bodegóns, onde non fallan as ristras de allos que lle dan aos hispanos o seu peculiar arrecendo.

A idílica paz na que viven os hispanos vese alterada pola chegada dos romanos. Os romanos falaban latín, unha lingua que era practicamente indistinguible do hispano, salvo polo sotaque carabancheleiro antes citado. Por outra banda, os romanos diferencianse noutros moitos detalles: Ao contrario dos hispanos, que visten prendas de serapilleira tinguida de coloríns, os romanos van ataviados de uniforme romano, (agás o seu "xeneral" e a súa esposa, que o acompaña en campaña, que visten túnicas elegantes), e comen sopa de garum, un sofisticado consomé servido en grandes palanganas. Ademais, son xentes libidinosas e malvadas. Roma decátase axiña de que Hispania, patria común e indivisíbel, estaba sometida a un réxime autonómico descentralizado, esnaquizada en ducias de pobos enfrentados entre si por espurios intereses e cainitas envexas. Desta división imprudente aproveitanse os romanos, xentes de corazón ambicioso, no que latexaba a arela do Imperio, para entrar a saco na península cos seus exércitos invencibeis. “Se os hispanos estivéramos unidos, acabaríamos cos romanos nun tris”, di, máis ou menos, un dos hispanos que non se resignan á súa sorte.

Porque, despois de humillacións e escarnios sen conto, un grupiño de afoutos hispanos rebélase fuxindo ao maquis. O seu líder é Viriato, un fornido e guapo machote, morfolóxicamente oposto ao aspecto que agardaríamos dun pastor extremeño da era preindustrial. Viriato é o máis hispano de todos porque é o único que leva un nome “hispano”; todos os demais (tal e como hoxe ocurre, á vista da proliferación de Yésicas e Yonatáns) prefiren levar nomes exóticos, sobre todo gregos (Helena, Héctor, Nerea, Tirso, mesmo Teodoro, nome cristián que os hispanos usan antes de Cristo), persas (Darío), italianos (!) (Sandro) ou incluso dos seus enemigos romanos (Paulo, Bárbara). Viriato, home de boa fe, confía nos romanos, pero éstes revélanse avarentos e crueis, matan sen piedade aos hispanos díscolos, e secuestran ás súas belas mulleres para escravizalas, azoutalas inmisericordemente, e obrígalas a vestir as súas túnicas transparentes para que se lles miren ben os pezóns, estimulándose sexualmente a través deste deplorable comportamento. Farto de burlas e de ofensas, Viriato, (aliás Capitán Trueno) inicia unha guerra persoal contra todo o imperio romano, acompañado do seu cuñado Sandro (Goliath) e dun rapazolo chamado Paulo (Crispín). É unha loita desigual, pois terán que pancar sós contra milleiros de soldados, ademais da traizón dos seus propios compatriotas, atrapados entre a ambición e a pusilanimidade. Emporiso, tamén contan con grandes axudas, pero sobre todo, a laxitude da soldadesca imperial, a súa neglixencia no manexo de armas brancas, a miopía dos centinelas, e a súa portentosa carencia de puntería. Grazas a estas e outras circunstancias, Viriato e os seus poden entrar no campamento romano cando queren, e saír sen menoscabo da súa saúde.

Aquí está o “argumento” da serie, que non podo seguir a desvelar sen incurrir en destripamento. Non mirei máis, pero coñecendo que finalmente os romanos, pese a todo, conseguiron conquistar a península, dame que as aventuras de Viriato acabarán mal. Tanto ten, fica o seu exemplo de sacrificio pola liberdade e a independencia de Hispania, valores inmorredoiros que tamén moveron a Don Pelayo contra o sarraceno e a Agustina de Aragón contra o gabacho, e xa postos, á flor e nata da xuventude hispana, vestida de camisola vermella coma o sangue derramado, para impoñer a súa bota ao mundo enteiro, facéndolles ver que con eles non se xoga.

Antena 3 é o aparello excretor deste producto audiovisual intelectualmente tóxico. Viriato ocupa dúas liñas nos libros de texto da ESO. A pesares do seu guión chafalleiro, actores inexpresivos, personaxes maniqueos e medios de opereta, Antena 3 pretende que a súa chafallada histórica imprima indelebelmente as fazañas dos próceres patrios nas mentes en formación dos adolescentes hispanos, aliñándoas coas tetas respingonas de Ana de Armas. Burdo pero efectivo. Nós non somos ninguén para negar o dereito do nacionalismo español a alimentar e alimentarse da súa mitoloxía, que teñen dabondo. Pero postos a sublimar mitos do nacionalismo español, ben podían escoller Numancia, ou a Indíbil e Mandonio. Porque remexer en Viriato, que é un mito do nacionalismo portugués, soa a desfachatez. Os vecinhos deben de flipar, de ver ao seu heroe chamarse hispano, e non lusitano, cada cinco segundos. Nin sequera a Enciclopedia Álvarez ousaba tal cousa.

É lícito ambientar no pasado tramas ficticias de personaxes inventados. Tamén é lícito recrear historias a partir da Historia. Pero decir que hai veracidade histórica onde hai unha confesa violación sistemática da verdade é unha estafa. Os productores argumentan que só se tomaron unha pequena licencia: cambiaron da historia todo o que lles petou, e encheron de fantasía todo o demais. Eles din: Non hai que ser tan tiquismiquis, o importante é que Viriato existiu, e era “hispano”, e só se pretende que o gran público coñeza unha parte da historia de Hispaña, bla bla bla. Pero entón que non falen de Historia, senón de Formación del espíritu nacional.
Comentarios (13) - Categoría: Publicacións - Publicado o 28-11-2010 20:32
# Ligazón permanente a este artigo
Amasando o barro
O cilindro de Ciro
Ciro II, Rei do Mundo, Rei de reis, tiña este destino marcado polo fado. Cando naceu, o seu avó materno, Astiaxes, rei dos medos, soñara que o meniño acabaría por destronalo, así que ordenou abandonalo no monte, para merenda das feras. O encargado do infanticidio, Harpago, tivo reparos en cumplir unha orde tan cruel, así que deulle o neno a un pastor chamado Mitrídates. Tamén a éste deulle escrúpulo andar a matar nenos, e como a súa muller acababa de perder un fillo, vestiu o cadáver coas roupas do príncipe, e fixo o paripé de abandonalo no monte, quedando co neno vivo para crialo como seu. Algún tempo despois, Astiaxes topou co Ciro xa mozo, e decatouse da farsa ao observar que o seu porte e ademáns principescos eran incompatibeis cos do fillo dun pastor. Perdonou ao rapaz pero vingouse da desobediencia de Harpago cun castigo de refinada atrocidade oriental: convidouno a un banquete e serviulle, sen que o soubese, a carne guisada do seu propio fillo. Harpago tamén tomou a súa vinganza. Algúns anos despois encirrou a Ciro e Astiaxes a guerrear entre si, e sendo xeneral do vello, cambiou de bando no medio da batalla, entregándolle así o reino ao príncipe persa. O pesadelo de Astiaxes rematou por cumplirse, e Ciro botou do trono ao seu rexio avó.

Este conto, tan parecido a outros como a de Sargón de Akad, Rómulo e Remo, Gárgoris e Habidis, ou Artur de Bretaña, son unha patraña recurrente en moitas lendas primixenias, que quizais neste caso servise para disfrazar de fatalismo as causas dunha guerra entre parentes, ou ocultar asemade unha orixe familiar máis humilde da pretendida. Sexa como for, Ciro, rei dos persas, conquistou a Media, e dende entón foi non parar: Un reino tras outro foron caendo todos baixo o seu poder, dende Grecia ata Afganistán: Bactria, Lidia, Siria, Fenicia, e entre todos a capital de Mesopotamia, a cidade máis grande e poderosa do mundo antigo, a venerada Babilonia.

Ciro non tivo que facer moitos esforzos para tomar unha cidade cinguida por murallas que, segundo Herodoto, tiñan case 90 metros de altura. Despois de aplastar ao seu exército en Opis, e de entrar sen loita na cidade de Sipar, o derradeiro rei de Babilonia, Nabónido, fuxíu, e a cidade abriu ás portas sen máis ao seu novo amo. Era Outubro do ano 539 a.n.e. Ciro foi condescendente: proibiu excesos ás súas tropas, devolveu aos habitantes as súas casas, e mesmo lles construiu novas vivendas, liberou aos deportados cativos na cidade e permitiu a súa repatriación, (entre eles os xudeos), e restaurou nos seus respectivos santuarios nas súas cidades as imaxes dos deuses que Nabónido mandara traer a Babilonia.

Todas estas cousas sábense polo chamado “Cilindro de Ciro”, un pequeño rolete de barro do tamaño dunha man, cuberto de escrituras cuneiformes en acadio, que foi atopado no século XIX polo arqueólogo Hormuzd Rassam mentres escavaba os alicerces do Esagila, o recinto templario onde se achaba a mítica torre de Babel, como unha lembranza das reparacións que o propio Ciro debeu mandar facer no templo. O cilindro é propiedade do Museo Británico, caixón da rapiña colonial, e fíxose famoso por confirmar ata certo punto o edicto de liberación dos xudeos do cativerio de Babilonia recollido na Biblia (Cronicas, 36, 22-23; Esdras, 1, 1-4). O texto cuneiforme, escrito na lingua dos sometidos, resumidamente, pon a pedir pan a Nabónido e a súa impiedade, alaba a Ciro como rei e salvador providencial, e fai un retrato da súa xenerosidade coa poboación conquistada e da súa particular devoción polos deuses locais.

Pero o cilindro colleu fama universal cando a propaganda do Shah de Persia, Reza Pahlevi, utilizou o texto co gallo da celebración, en 1971, dos 25 séculos do Imperio Persa, (do que se consideraba sucesor), e aproveitando a aparente humanidade coa que Ciro e o seu exército se conduciron, presentouno como proba de que os persas inventaran, nin máis nin menos que os Dereitos Humanos. A impostura callou ben, e axiña comenzaron a aparecer versións deturpadas do texto, repetidas sen fin grazas á carencia absoluta de sentido crítico e o desinterese pola historia que caracteriza aos medios de comunicación e ao público que os consume. Tanto é así que a avogada iraní Shirin Ebadi, ao recibir o Premio Nobel da Paz no 2003, permitíuse citar a apócrifa “Carta de Ciro”, e afirmou que debería ser estudada como parte da historia dos Dereitos Humanos. O cilindro de Ciro pasou de ser un relativamente anodino documento histórico a unha adornada lenda, coma a das orixes pastoriles do seu redactor.

A última peripecia do cilindro tamén ven arrandeada por este mar de fondo. As autoridades culturais iraníes solicitaron recentemente ao Museo Británico o artefacto, para unha exposición de catro meses en Teheran. O Museo asinou un convenio pero foi demorando á entrega: que se en setembro do 2009, que se en febreiro do 2010, que se en xullo..., parapetandose na situación turbulenta do país tras as eleccións do 2009, todo no contexto das tormentosas relacións diplomáticas entre o reino Unido e a República Islámica de Irán. Isto levou a Hamid Baqaei, responsabel do Patrimonio Cultural iraní, a declarar que rompería toda relación coa institución británica, ao estimar, (con algunha razón) que politizaban un asunto estritamente cultural, que os denunciarían á UNESCO por incumplir os seus acordos, e que xa podían os arqueólogos ingleses esquecerse de meter o sacho en Irán, ou de expoñer ningunha peza do patrimonio persa nos seus museos. O British rematou por ceder baixo o peso dos seus propios compromisos, e a exposición, co cilindro de Ciro como peza estrela, foi inaugurada polo presidente iraní Almadineiah hai unhas semanas. A min paréceme ben: os obxectos son o que son, pero tamén o que facemos deles. Puidemos escoller facer co Cilindro de Ciro unha apoloxía da providencia divina da que procede un poder absoluto (como de feito é), pero escollimos privilexiar os seus aspectos máis filantrópicos e o convertimos nun símbolo da paz, a concordia, a liberdade de conciencia e os valores humanistas. E nin as autoridades da teocracia iraní son capaces de resistirse á poderosa forza deste símbolo.
Comentarios (1) - Categoría: Pezas - Publicado o 30-10-2010 13:45
# Ligazón permanente a este artigo
Lancia, a cidade atropelada
Foto Norberto Diario de LeónOs pobos do Norte da Península Ibérica, Galaicos, Astures e Cántabros, denominados de maneira xenérica e imprecisa por Estrabón como montañeses, eran un incordio para a Roma que acababa de someterse ao seu primeiro emperador, Octavio Augusto. Os historiadores romanos píntanos como xentes embrutecidas, que comían landras e castrón asado, e bebían sen moderación cervexa ou viño, cando o conseguían, sen rebaixalo con auga como era costume entre as xentes civilizadas. Encirrados pola escaseza de recursos dos seus ariscos montes e polo seu modo de vida brutal, non pensaban máis que na guerra contra os seus ricos veciños. Certamente, eran pobos afoutos e cecais algo túzaros, que miraban na guerra un modo de vida. Vivían empoleirados nos seus altivos castros, e de cando en vez baixaban aos vales da Meseta, atacaban as vilas da fronteira, e regresaban co botín ás súas verdes montañas, espetando no camiño as lanzas onde penduraban as togas ensopadas en sangue das súas vítimas. Os colonos romanos do Sur debían sentirse un pouco como aqueles pioneiros americanos das películas, a mercede do ataque de bandas apaches moi maleducadas.

Había, polo tanto, serios motivos para acabar de asoballar a aqueles pobos. O botín e o ouro tamén eran un asunto goloso. Pero ademais, a vitoria militar outorgaría a Augusto unha tona de prestixio político: o sometemento da península permitíalle equipararse a Xulio César, o conquistador das Galias de quen se pretendía sucesor. Por iso, mobilizouse un exército impresionante dirixido por el mesmo en persoa, para dar conta daquelas xentes irredutibeis. Non foi un paseo militar. A guerra prolongouse máis do debido, e cando os fríos invernais coroaban de neve aquelas montañas, Augusto prefería retirarse a Tarraco a invernar. Quizais propenso aos gripallóns, enfermo e aburrido, Augusto rematou por deixar o mando da guerra aos seus xenerais. Tardaron unha década enteira, do 29 ao 19 a.C. en conquerir aquelas terras agrestes. Non faltaron episodios heroicos, onde abundaron os asedios a poboacións enteiras refuxiadas no cumio dos montes máis altos. Os galegos tiveron o seu derradeiro reducto no mítico Medulio, cantado por Cabanillas. Alí, azoutadas polo frío, a fame e a ameaza dos exércitos romanos, as nais mataban aos fillos para evitarlles a escravitude, antes de darse morte elas mesmas. Os que caían prisioneiros eran crucificados polos romanos, e estes, sen dúbida espantados, escoitaban como dende o alto das súas cruces aqueles bárbaros daban a alma sen deixar de cantar hinos de vitoria.

Unha das cidades asediadas polos romanos foi Lancia, á beira do río Astur ou Esla. Tratábase dun castro certamente grande, que abranguía bastantes hectáreas de casas de adobe e pallabarro cercadas por unha muralla, no alto dun outeiro aplanado entre o Esla e o río Porma. Os astures tentaran sorprender aos romanos atacando simultáneamente aos tres exércitos que operaban na zona, pero foron descubertos polos seus espións aliados e tiveron que recuar ata Lancia, onde ofreceron resistencia. Sitiados, os astures inflixiron aínda moitas baixas aos romanos, que quixeron prenderlle lume á fortaleza. Emporiso, Lancia escapou da devastación, ao contrario que outros sonados asedios, pola graza do xeneral romano Tito Carisio, que negociou cos astures a súa entrega, dado que prefería ter como trofeo unha cidade intacta antes que un montón de borralla.

Lancia salvouse e puido logo florecer coa ocupación romana. Sobre as antigas casoupas de barro erguéronse novos edificios de pedra seguindo un trazado reticulado, con rúas paralelas e perpendiculares dotadas de drenaxe e cloacas. A media xornada de marcha dende o campamento da Lexión VII Gemina, (que logo se convertirá en León), por Lancia vai pasar a Estrada que comunica Astorga con Zaragoza. Un século despois da súa caída, conseguíu posiblemente o título de municipio de mans do emperador Vespasiano. Paralelamente a isto, a cidade dotouse de edificios acordes dunha nova dignidade, nos que destacan o pouco que hoxe está escavado e á vista do visitante: un mercado ou macellum, e unhas termas, que non estarían demasiado lonxe dun hipotético foro. Mais a gloria de Roma amosouse perecedeira. A partir do Baixo Imperio, estes edificios públicos foron ocupados e usados por particulares, que os reformaron con peor gosto e medios, o que é síntoma de decadencia. Cara o século IV ou principios do V, coincidindo coa chegada dos nosos queridos Suevos, a cidade foi totalmente abandonada.

Lancia convertiuse nun deses xacementos nos que, debido ao seu abandono, o arqueólogo pode acceder ao coñecemento dunha cidade antiga a penas máis alterada que polo paso inexorabel do tempo. Aquí non houbo séculos tras séculos de reformas, cambios, destrucións, alteracións, que son frecuentes nas cidades onde a ocupación humana se fixo perenne. Lancia é unha cápsula do tempo enterrada baixo a poeira, un libro onde é posible ler, de principio a fin, a historia dunha cidade romana, dende a súa conquista ata o seu lento languidescer. Así o souberon apreciar os moitos estudosos e saqueadores que afundiron aquí a piqueta, en busca das súas reliquias, e tamén os lexisladores, que nunha desas iniciativas tan cargadas de boas intencións como carentes de efetividade, declararon o sitio como Ben de Interese Cultural, a máis alta cota de proteción para un xacemento arqueolóxico.

Nestas chegaron os nosos vellos coñecidos nesta bitácora: os asfaltadores. Alguén decidiu que era necesario facer pasar por estas terras desoladas unha autovía. E de todos os trazados posibles, foron escoller o que pasaba rasando a aba do vello castro. E por cumplir un pouco coas formas, fixeron unha desas escavacións eufemisticamente chamadas “de xestión”. E como era de esperar, alí apareceu de todo: alicerces de edificios adicados a almacén e a vivendas, obradoiros cerámicos onde se fabricaban tellas, unha ferrería, unhas novas termas, unha necrópole e posiblemente unha basílica paleocristiana, xunto con restos da antiga calzada. Todo un conxunto que indica que Lancia era máis que o curuto do castro; era unha cidade enorme, cecais de 30.000 habitantes, industriosa e bulideira, que lle valería o alcume de Validissima Civitas que lle deron os romanos. Todos estes restos, moito máis do que se escavara na propia Lancia en cen anos, vai ser cuberto por piche, para que os outros Lancias, os Maseratis e os Lamborginis cheguen zumbando de León a Pucela.

Agora, pasa o de sempre: ante a mobilización dunha parte da sociedade civil (sempre haberá xente para todo) os políticos buscan solucións a unha imprevisión bastante previsibel, mentres se pasan a patata o goberno autonómico e o ministerio de Fomento. Aínda así, todos están de acordo nun imposible: Habería que salvar Lancia, porque os restos son moi importantes, o noso pasado e a nosa identidade, bla bla bla, e se hai que desviar a autovía desvíase, ou se non facemos unha chambonada como levantar a autovía sobre piares (coma se o impacto paisaxístico non fora xa bastante grave). Pero a autovía non se pode permitir ningún retraso, que é unha obra prioritaria, que o progreso da comarca depende de bla bla bla. Lancia vai ser destruída pola incompetencia dun fato de sandeus, ela, que se salvara da destrución, e debeu a súa fortuna á misericordia dun soldado.
Bitácora de opositores á autovía sobre Lancia
Páxina do Concello de Villasabariego sobre Lancia
Comentarios (6) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-09-2010 01:29
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal