Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

O martelo de herexes
Menéndez Pelayo, retratado por Moreno Carbonero.
"España, evanxelizadora da metade do orbe; España martelo de herexes, luz de Trento, espada de Roma, berce de San Ignacio...; esa é a nosa grandeza e a nosa unidade; non temos outra. O día en que remate de perderse, España volverá ao cantonalismo dos arévacos e dos vetóns ou dos reis de taifas." Con esta lapidaria frase describía Marcelino Menéndez Pelayo a esencia nacional de España no epílogo da súa “Historia dos heterodoxos españois”. A sona desta sentenza xustifícase no seu carácter de síntese non só desa obra senón do pensamento que a inspirou: a afirmación da existencia dun carácter nacional español, e a íntima identificación deste carácter coa relixión católica. Sen Igrexa, o caos. Marcelino Menéndez Pelayo foi o grande artífice dunha historia “nacional” de España, unha historia que demostrase a existencia dunha invariable identidade española a través dos séculos, e que xustificase a través desa identidade un Estado monárquico, confesional e unitario. Non se concibe o éxito que en vida, e durante moitos anos despois da súa morte, tivo a obra de Menéndez Pelayo se non é pola utilidade que tivo para esta causa política.

Marcelino Menéndez Pelayo é un producto histórico do seu tempo. Nado en Santander, en 1856, axiña amosou precoces capacidades intelectuais, agrandadas polos seus haxiógrafos ata os límites do sobrehumano. Dono dunha memoria portentosa, disque era capaz de ler dúas páxinas á vez, unha con cada ollo, ou que era capaz de recitar a Iliada de carreira, ou que en dúas lecturas aprendeu os seis primeiros capítulos do Quixote, ou que falaba con soltura toda sorte de linguas vivas e mortas... Estudante nos tempos do convulso sexenio revolucionario, a sorte quixo que lle tocasen como profesores antipáticos dous presidentes da I República: Salmerón e Castelar, o que alimentou no Marcelino mozo un odio visceral aos que denominaba krausistas, os defensores do laicismo no ensino e da liberdade de cátedra. E iso tamén o botou nos brazos de Gumersindo Laverde, ultracatólico inimigo do krausismo, que exerceu sobre a precoz mente unha influencia que o marcará para toda a vida.

A pesares dos krausistas, Menéndez Pelayo conseguíu licenciarse con 17 anos, e doutorarse con 18. Incapacitado legalmente pola súa curta idade para acceder a unha cátedra, e redimido do servizo militar ao apoquinar o seu pai a mordida correspondente, aproveitou unha xenerosa bolsa de estudos para viaxar por Europa,: Portugal, Italia, Francia, Bélxica, Holanda... mergullándose nas máis vizosas bibliotecas europeas: a Vaticana de Roma, a Laurenciana de Florencia, a de San Marcos de Venecia, a Ambrosiana de Milán, a Nacional de París... Ao seu regreso, en 1878, gañou con 22 anos a cátedra de Literatura na Universidade Central, despois de que se mudase a lei (case a propósito para favorecelo, e grazas ao compadreo de Cánovas del Castillo) que lle impedía ser docente aos seus escasos anos. A partir de aí, non deixou de recibir honores: académico da Lingua en 1880, da Historia en 1882, da Academia de Ciencias Políticas en 1889, da de Belas Artes en 1892...

Mentres, labrouse a súa sona de escritor e erudito, marcado polo seu catolicismo militante e integrista. A súa grande obra histórica é a “Historia dos heterodoxos españois”, un monumental repaso pola disidencia relixiosa en España ao longo dos séculos, publicada en varios tomos a partir de 1880. Nela, argumenta a existencia dun carácter nacional que identifica coa ortodoxia católica. Paradoxicamente, pretende demostrar a fortaleza da fé dos devanceiros, cerne da identidade de España, historiando sobre a persistente tendencia dos mesmos a saírse do rego. En realidade, toda a obra é un monumento á falacia. En primeiro lugar, polo argumentum ad verecundiam co que xustifica a intencionada parcialidade e intransixencia dos seus xuízos, ao xulgar a historia polo prisma da Igrexa, única depositaria da Verdade. En segundo lugar pola súa tendencia ao argumentum ad hominem, criticando as ideas heterodoxas polo recurso de atacar a moralidade de quen as profesaban. En terceiro lugar, polo argumentum ad Populum, ao identificar sen pudor a súa propia maneira de pensar co pensamento do “pobo español”, e así sucesivamente.

Menéndez Pelayo retirouse da docencia en 1898, ao tempo que era nomeado director da Biblioteca Nacional, cargo que compatibilizou coa presidencia da Academia da Historia dende 1902. Dende entón reduciu a súa presenza pública, e se refuxiou nos seus estudos literarios, segundo algúns, afectado polo desastre do 98. Seica tamén moderou as súas posicións antiliberais, pero non hai demasiadas trazas de que abandonase o seu ríxido catolicismo, a pesares da súa tamén lexendaria tendencia aos pecados da carne e da gula. Misóxino empedernido, era lenda que satisfacía o seu apetito sexual nos prostíbulos madrileños, sen sacar o colar postizo da camisa durante o acto, ou que daba rodeos no curto camiño entre a súa casa e a billioteca para demorarse en todas as tabernas do barrio. Prematuramente avellentado, e laiándose polos libros que aínda non lera, morreu aos 55 anos de cirrose hepática.

Tras a súa morte, Menéndez Pelayo foi reivindicado pola intelectualidade católica, sobre todo os xesuítas a quen tanto defendeu, elevándoo aos altares da ciencia patria. Convertiuse no argumento de autoridade para os que describían unha historia organicista e finalista, na que España era entendida como unidade eterna e indisoluble, cun destino manifesto na defensa do catolicismo, e na que o carácter español era definido tomándose en serio a Don Quixote, un cabaleiro cristián, santo e guerreiro, sobrio, irracional, exaltado e absurdo. Unha historia que privilexiaba o heroísmo celtiibérico fronte os invasores romanos, aos romanos cristiáns fronte aos bárbaros arriáns, aos visigodos fronte os suevos e vándalos, aos reinos cristiáns fronte os musulmáns, á monarquía católica fronte a Europa enteira, á contrarreforma fronte o racionalismo, a lealistas Fernandinos fronte liberais afrancesados. Unha España maniquea, que presumía de devota, leal e austera, cando en realidade era fanática, sumisa e pobre. Menéndez Pelayo destilara, ao parecer, a natureza e sustancia da españolidade, esa fé cega compartida que de perderse, suporía a disgregación e o caos. Non é de estrañar pois, que no ermo intelectual que foi o franquismo, a obra de Menéndez Pelayo se convertera no devocionario do réxime. En 1956, no centenario do seu nacemento, publicáronse as súas obras completas nun ambiente case de canonización. No prólogo da edición o daquela ministro de Educación, Ibáñez Martín, pontificaba, facendo súa a tese menendezpelayista: A nosa guerra foi en realidade unha consecuencia necesaria do desvío e abandono do camiño tradicional da Cultura española (…) para seguir o naturalismo, o materialismo e o positivismo histórico.

O menendezpelayismo entrou en crise ao tempo que agoniou o nacionalcatolicismo, a súa “consecuencia necesaria”. Hoxe, cando se cumplen 100 anos do seu pasamento, conta con moitos menos apoloxistas que nos tempos dourados do integrismo franquista. Algúns quéixanse da suposta manipulación da súa obra polo nacionalismo español, e acentúan a faciana “liberal” da súa obra de madurez. Outros, renegando do fondo filosófico dos seus escritos, enfatizan a forma, o seu estilo vigoroso e lacerante, algo que se acha de menos na historiografía actual, e a súa inxente erudición. Hai tamén elementos da vella garda pretoriana que o reivindican como o santo que foi da súa devoción. Por fortuna, son poucos. Aínda que a influenza de menéndez Pelayo aínda se deixa ver en moitos libracos e manuais, hoxe a súa filosofía está sepultada por toneladas de poeira e de couza. El mesmo o dicía, no prólogo dos seus “heterodoxos”: Nada avellenta tan pronto coma un libro de historia.
Biblioteca de Menendez Pelayo
Comentarios (2) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-05-2012 17:10
# Ligazón permanente a este artigo
O descubridor ao descuberto
Bingham no Machu Picchu, en 1912 (foto de National Geographic)Cando no século XVI os castellanos emprenderon a conquista do continente americano, animábaos unha ambiciosa cobiza. Todos os relatos da dominación coinciden na portentosa sede de ouro dos conquistadores, que eran atraidos ao interior do continente, por calquera indicio da existencia do metal, como cans cheirando o rastro da presa. Non importaban o abafantes que foran as selvas nin o irtas que foran as montañas, a recompensa do ouro a esgalla podía esconxurar calquera perigo ou dúbida. Por esta razón, cando un aventureiro quería conseguir apoio ou patrocinio para unha expedicion, non tiña máis que esaxerar un pouquiño os informes que falaban de ouro entre os indios de tal ou cual lugar. Contábanse historias de cidades empedradas de ouro e de prata, onde as árbores daban esmeraldas e a xente xamais avellentaba. Xurdiron, ou se reinventaron lendas que falaban das Sete Cidades de Ouro, de Cíbola e Quivira, de Trapalanda ou a Cidade dos Césares, de Paititi, ou de El Dorado… O éxito de Cortés e de Pizarro, e os inxentes tesouros que atoparon dábanlle márchamo de autenticidade ás historias nas que aqueles aventureiros depositaban as súas esperanzas. A cobiza sempre podía a calquera outra lóxica, e moitos daqueles infelices acabaron engulidos pola selva, devorados por anacondas, pumas e mosquitos, ou coa súa cabeza espichada nun pau, reducida por artes misteriosas ao tamaño dun puño para adornar a casoupa dun xíbaro.

A xeografía americana inzouse así de lugares soñados. A extensión dun continente onde todo podía ter lugar estimulaba o maxín; sempre podía haber algo extraordinario agachado tras a seguinte cordilleira, ou na ribeira dun gran río, ou no corazón dunha selva impenetrable. Os conquistadores nunca foron quen de abranguer todo o seu inmenso dominio: como Lope de Aguirre, conquistaban a golpes de vista e tomaban posesión de selvas enteiras cun simples aceno da espada e unha beizón. Co paso das décadas e dos séculos, as lendas foron esborrallándose, pero nunca de todo. O Novo Mundo seguía sendo bastante novo cando os españois marcharon, e cando as repúblicas americanas acadaron a súa independencia, algúns buscaron nos seus inexplorados territorios trazas daquelas antigas e opulentas civilizacións que serviran para darlle avoengo e pedigree á recen estreada historia americana. O mito de Eldorado pasaba así dos aventureiros aos arqueólogos.

Desta maneira, moitos tiraron da poeira vellos documentos e manuscritos coloniais, en busca das vellas noticias de reinos perdidos. Algúns, como John Lloyd Stephens, tiveron éxito, redescubrindo aos ollos do mundo a cidade de Palenque e os misterios dunha descoñecida cultura. Os marabillosos debuxos que o seu compañeiro Frederick Catherwood fixo das ruínas estimularon os estudos da civilización maia da mesma maneira que os deseños de Dominique Vivant Denon puxeron os alicerces da exiptoloxía. Outros tiveron peor sorte, coma o coronel Percival Harrison Fawcett, que desapareceu en 1925 na selva brasileira en busca da ignota cidade de Z, descrita nun curioso manuscrito dezaoitesco por un fato daqueles aventureiros sen fortuna en busca de patrocinio.

Entre estes descubridores de cidades selváticas destacou o norteamericano Hiram Bingham. Profesor de Historia de Sudamérica na universidade de Yale, e pertinaz viaxeiro polas corredoiras andinas, Bingham marcouse coma obxectivo descubrir o paradoiro dunha cidade perdida e nunca achada de todo: Vilcabamba. Alí, os sucesores do malpocado Atahualpa, o inca que morreu traizoado pola cobiza de Pizarro, instalaran a capital dun reino cos restos do seu antigo Imperio, que logrou sobrevivir case corenta anos á chegada dos españois ata a súa conquista definitiva en 1572. Dende aquela, Vilcabamba, lonxe dos eixos de poder político e económico do novo virreinado de Perú, foi engulida polo bosque tropical e o esquecemento. Bingham afuciñou nas vellas crónicas e buscou referencias de exploradores. En 1910 pasou polas ruínas de Choquequirao, pero ao contrario da opinión de moitos, non as identificou con Vilcabamba. No ano seguinte deulle por “explorar” o val do río Urubamba, onde unhas décadas antes un alemán fundara unha compañía para saquear “as huacas do inca” e vender os seus tesouros. Preguntou aos paisanos e alá o levaron ata un alto picouto inzado de casas a caír, comestas da broza. O nome era tan evocador coma a paisaxe: Machu Picchu, o pico vello.

Bingham decidiu explotar aquel achádego e retornou aos EE.UU. en busca de patrocinio, igual que os antigos conquistadores españoles cando ían negociar as súas capitulacións ante o rei. Alí artellou a súa particular fábula: Machu Picchu era a antiga e perdida Vilcabamba, a derradeira cidadela dos incas, mesmo a orixe da propia civilización incaica. Con estas e outras músicas conseguiu cartos da National Geographic e outras institucións e voltou ao mato peruano fornecido de fondos desbrozadores. Nos anos seguintes limpou de vexetación a cidade, escavou o que puido e arrapañou con todo o material que conseguiu atopar. En 1913, a edición especial polo 25 aniversario da revista da National Geographic Society adicaba unha ampla reportaxe ás descubertas. O mundo mirou por primeira vez o esplendor dunha cidade inca case intacta resucitar no medio da selva. Bingham puido así inscribir o seu nome entre os grandes descubridores de civilizacións, coma Botha, Mariette, Petrie ou Layard.

Bingham construíu coidadosamente unha imaxe romántica de arqueólogo heroico e afortunado, a do home occidental, erudito, aventureiro e solitario que atravesa selvas e montañas procelosas a golpe de machete para revelar un mundo ignorado por todos, mesmo polos indíxenas herdeiros daquelas pasadas glorias. Unha imaxe que de feito inspirou a doutros heroes lexendarios, coma Indiana Jones. Hoxe esta imaxe está seriamente cuestionada. Realmente Bingham non descubrira nada, pois Machu Picchu nunca fora de todo esquecido. Aparecía mencionado en numerosos documentos coloniais, e hai constancia de que as súas ruínas recibiran a visita de variopintos personaxes, décadas antes da chegada do norteamericano. Tampouco acertou nas súas esaxeracións: Machu Picchu non fora endexamais Vilcabamba, nin outro derradeiro reducto incaico que os españoles xamais conquistaran, nin a cidade orixe da dinastía incaica, nin un santuario adicado á inmolación de virxes ao deus sol. Máis que unha cidadela, era unha especie de residencia-tumba real combinada cun santuario e un centro monástico, unha especie de equivalente peruano do mosteiro do Escorial, que só tivo un século de ocupación antes de ser abandonado pacificamente ao despoboarse a rexión nos tempos da colonia. Cando Bingham redactou as súas impresións nun libro, en 1948, axiña gañou o descreto da comunidade arqueolóxica, que cuestionou as suas interpretacións e censurou os seus métodos. Tamén se lle acusou de saqueador, pois levou para os EE.UU. case 50.000 pezas procedentes da súa escavación, que ficaron depositadas na Universidade de Yale. Seica conseguira permiso do goberno peruano para que se lle emprestaran as pezas durante 18 meses, pero a Gran Guerra, na que acudiu como instructor de aviación, fixo esquecer este prazo e tamén o acordo, o que aínda hoxe é fonte de litixios entre os dous países.

Hai unha semana cumplíanse 100 anos do golpe de machete que desvelou a cidade dos Incas. Cecais Bingham non foi o descubridor que el mesmo soñaba ser. Cecais a historia non o lembre coma un heroe, nin coma un grande erudito, pero hai que decir que nas historias de arqueólogos, a pouco que se rabuñe, hai poucos que o sexan. Iso si, hai que recoñecer que foi un grande fabulador: non anunciou o seu descubrimento exactamente como foi, pero si como á xente lle gostaría que fose. Cecais por iso o seu libro-memoria, “A cidade perdida dos Incas”, tan criticado pola ciencia, convertiuse nun éxito de vendas. Bingham sabía que a historia, para ter éxito, debe adobiarse da dose conveniente de literatura.
Comentarios (1) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-07-2011 23:33
# Ligazón permanente a este artigo
De arqueoloxías vellas e novas
Ata non hai demasiados anos, os arqueólogos eran simples descritores de trapalladas. Non podían facer outra cousa, cando nada hai, agás esa trapallada, para asomarse ao pasado. Porque iso é a arqueoloxía: a ciencia que pretende escribir a historia da humanidade a partir dos seus desperdicios, e media unha enorme distancia entre un obxectivo tan ambicioso e a magreza dos seus presupostos. Así que os arqueólogos, a falla de nada mellor que facer, describían artefactos de maneira requintada e precisa, clasificábanos por formas e calidades, e bautizábanos con nomes que destilaban erudición. Por exemplo, “vaso campaniforme” non é máis que unha etiqueta para as cerámicas calcolíticas con forma de sino. Porén, estas clasificacións servían logo para facer seriacións filolóxicas e cronoloxías relativas que resultaban bastante útiles. Esa é a base da nomenclatura tradicional da prehistoria, a da Idade da pedra e a idade dos metais, argallada por Thomsen e perfecionada por Montelius.

Pero qué se podía decir dos autores de toda aquela quincalla que enchía os trinques dos museus?. Pois a solución era, simplemente, designar e clasificar aos devanceiros co mesmo nome que os obxectos que producían. Así, os obxectos definían sistemas culturais completos, aínda que nada máis se puidera decir deles: Cultura do Vaso Campaniforme. De aí, a identificar a noción de cultura arqueolóxica coa de etnia ou pobo había nada máis que un paso: O pobo do vaso campaniforme. Pobos ou culturas podían delimitarse no tempo e no espazo, só había que puntear nun mapa os lugares onde tales obxectos aparecían. Ás veces, o lugar onde estes trebellos eran achados primeiro, ou con máis frecuencia, daba o nome a toda a cultura ou a unha parte dela: Campaniforme atlántico, ou Campaniforme de Ciempozuelos. Tal proceder axudou a extender a idea de que as “culturas” tiñan unha orixe única dende onde se expandían, espallábanse á par que as etnias, migraban, invadían, conquistaban e deixaban como pegada os seus detritos. Isto ademais casaba moi ben coa política contemporánea, o colonialismo e a indiscutida supremacía dos pobos avanzados sobre os primitivos. Así, para Luís Pericot, a expansión do Vaso-cultura-pobo campaniforme supostamente dende a Península Ibérica “semella prefigurar como un primeiro Imperio hispano, cunha anticipación de 3.500 años, ó Imperio de Carlos V”. Era así como a arqueoloxía tradicional podía imaxinar imperios a partir dun simple pote de barro cocido.

Ata os anos 60 do século XX, a arqueoloxía, revestida dunha aura de ciencia indemostrable, foi construíndo, con algo de evidencia e moito de opinión subxectiva, verdadeiras arquitecturas argumentativas imposíbeis de verificar. A esta disciplina chegou Lewis Roberts Binford, un estudante de bioloxía non demasiado brillante que acabou interesándose pola antropoloxía e a arqueoloxía escavando tumbas en Okinawa durante a ocupación americana do Xapón. A perspectiva de Binford como biólogo era a de convertirse en descubridor dalgunha píntega cavernícola cega descoñecida, futuro que lle parecía arrepiante. A mesma sensación tivo cos arqueólogos da Universidade de Carolina do Norte, cando os miraba, segundo as súas propias palabras, contar macetas vestidos con batas brancas. Porén, entre os antropólogos como Leslie White atopaba entusiasmo e espírito aventureiro, e dende logo, moitas máis respostas aos enigmas do pasado. En 1962, Binford publicou un artigo titulado “Arqueoloxía como antropoloxía” onde atacaba a visión da arqueoloxía tradicional e os paradigmas difusionistas. Para Binford, non era tan importante estudar as semellanzas e diferencias entre os artefactos, senón a relación destes co resto do sistema cultural. Axiña, Binford e outros colegas foron etiquetados como os “novos arqueólogos”. En 1968 editou “Novas perspectivas en arqueoloxía”, unha obra fundamental para entender o que se chamou, de maneira bastante grandilocuente, a “New Archaeology”.

A New Archaeology era un fenómeno americano: alí Willey e Phillips, fundadores dese movemento, declararan que "a arqueoloxía americana ou era antropoloxía ou non é nada". Para os americanos a antropoloxía era máis útil no estudo das culturas indias que a arqueoloxía propiamente dita, que resultaba secundaria. Ademais, pretendían ser máis obxectivos, pois non se sentían vinculados ao seu obxecto do estudo, mentres que en Europa, calquera antigüedade era atribuída implícitamente a algúnha raza de devanceiros. Había algo de insolencia xuvenil no título de “Nova arqueoloxía”, pois levaba implícita a acusación de caducidade dos enfoques europeos tradicionais. Pero axiña os novos plantexamentos cruzaron o océano, e recibiron da man de Colin Renfrew un nome máis comercial e acaído. A arqueoloxía procesual. A revolución chegou a Europa.

Mentres o “terceiro mundo” era rapidamente descolonizado e perdían folgos os argumentos imperialistas, en sintonía, os novos arqueólogos desbotaban a idea da difusión como mecanismo transmisor da cultura, e tentaban explicar as coincidencias culturais dende a lóxica da propia evolución interna de cada grupo. Tentaron adaptar a arqueoloxía aos avances noutras ciencias, e en especial as matemáticas e a teoría de sistemas. Para eles, cada rasgo cultural forma parte dun sistema complexo onde interactúan diferentes subsistemas que é posíbel aillar e estudar. Por exemplo, unha cerámica pode ser ter un valor práctico ou funcional, pero tamén un valor social, económico, ou simbólico. Non importa tanto saber cantas raias a decoran, senón o seu papel dentro do sistema cultural e os seus subsistemas. A interacción e xerarquización destes (para Binford, os subsistemas eran o tecnolóxico, o sociolóxico e o ideolóxico) débelle moito, sen recoñecelo abertamente, ao materialismo histórico de Marx. (O seu mentor, Leslie White, militara no Partido Socialista americano tras unha visita á URSS en 1929). O obxectivo da arqueoloxía era explicar o que vagamente se denominaban o “os proceso histórico-culturais”, vistos como as relacións entre os diferentes elementos dunha cultura, as súas regularidades e os seus cambios.

Binford aplicou de maneira entusiasta os seus novos enfoques ás vellas interpretacións arqueolóxicas. Para iso, non dubidou en enmendarlle a plana a un vello gurú coma François Bordes, que se tirara anos clasificando vellos pedruscos musterienses e tentara explicar as súas diferentes facies ou variantes identificándoas con “tribus” ou grupos humanos diferentes. Binford, pola contra, consideraba que as variantes musterienses respondían a diferentes funcións ou necesidades, non a diferentes grupos. Para demostralo viaxou ao polo norte para convivir cos Nunamiut de Alaska, considerando que o seu hábitat e tecnoloxía concordaba cos do paleolítico. O debate, amistoso, rematou en empate. Bordes non se trabucaba máis que Binford en adiviñar a función das ferramentas musterienses, pero a Binford todo iso serviulle para formular máis tarde a súa Teoría do Alcance Medio. Para Binford, a Teoría de alcance medio (oposta á Teoría Xeral, que estudaría ás sociedades vivas) é a que permite comparar as dinámicas organizativas das sociedades pasadas e presentes a través dos patróns estáticos que estas dinámicas producen, e que son observábeis no rexistro arqueolóxico. Eis, nin máis nin menos, que o fundamento teórico da etnoarqueoloxía.

Lewis Roberts Binford foi quizais o arqueólogo máis influínte da súa xeración e unha das figuras chave da arqueoloxía do século XX. A revolución da escola procesual, da que quizais fora o seu represente máis senlleiro, consistíu non só na asunción pola arqueoloxía, dunha epistemoloxía e duns métodos verdadeiramente científicos, senón en saír do estreito marco dunha ciencia de anticuarios para profundar sobre o significado da cultura e do coñecemento humano. A pesares das críticas á arqueoloxía procesual, segue a ser un paradigma vixente en moitos aspectos, e aínda non cuestionado globalmente. Binford morreu o 11 de abril, aos 70 anos. Sit tibi terra levis.
Comentarios (1) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 30-04-2011 19:25
# Ligazón permanente a este artigo
O faraón destronado (e volto a entronar)
Zahi Hawass retratado por Amr Nabil (Associated Press)
O 5 de Xullo de 1888, Emil Brugsch-Bey, acompañado polo ladrón de tumbas Abd-el-Rasul e un guía, descendeu por medio de cordas a unha profunda sima dos cantís de Deir-el Bahari, e atopou un tesouro: as momias dos máis poderosos reis de Exipto. Uns xunto a outros, alí estaban Ahmosis, Ramsés II, Sethi I, Tutmosis II, Amenofis I… así ata 40 corpos, tristes despoxos de personaxes que un día forxaran imperios, e os gobernaran con man de ferro, vidas apagadas salferidas de fazañas que aínda ecoaban na Historia. Aqueles reis fixeran grandes esforzos por agachar a súa tumba aos cobizosos ollos dos saqueadores. En tempos remotos, obrigaran ao seu pobo a arrastrar e amorear inmensas montañas de pedra baixo as que agachar os seus tesouros. Despois, preferiron enterrarse en profundas galerías nos cantís, tumbas menos ostentosas pero moito máis discretas, que non deixaron de inzar con riquezas fabulosas. Traballaban para Aldán, pois os ladróns de tumbas axiña atopaban a entrada destes buratos e limpaban ata as arañeiras. Quizais os cacos se cobraban vinganza por soportar durante décadas, séculos, a tiranía deses reis-deuses que, usurpando o traballo alleo, pretendían asegurarse unha folgada vida eterna escatimando ao seu pobo os praceres desta. Algúns sacerdotes piadosos foron reunindo as momias das tumbas asaltadas, e para evitar a súa total destrucción fóronas trasladando dunha cova a outra, así ata xuntar corenta, que ficaron definitivamente agachadas ata que un moderno ladrón de tumbas e un arqueólogo, volveron a deitar sobre elas a luz dun facho.

Emil Brugsch-Bey atopouse diante dun conflicto de intereses. Había que sacar aqueles tesouros de entre unha farrapenta comunidade de campesiños, que vivira durante séculos da bandidaxe e do saqueo das tumbas faraónicas, por forza ignorantes do seu significado e da gloria do seu pasado. Todo en aras da ciencia, a escusa dos altivos diletantes europeos que traballaban en Exipto ao amparo do imperialismo británico. Con moita presa, Brugsch ordenou o traslado das momias ao Cairo, para depositalas no seu Museo, pero nada mais zarpar o barco de Luxor Nilo abaixo, puido contemplar un espectáculo impresionante. Centos de exipcios acudían a beira do Nilo, ao paso do barco, homes, mulleres e nenos. As mulleres collían terra do chan e, chorando, botábana por riba da cabeza e restregaban con ela a cara. Os homes golpeaban o seu peito e disparaban salvas coas súas escopetas, para amosar o seu respeito polos vellos faraóns mortos. Camiñaban parellos á lenta marcha do vapor, e cando cansaban, outros, chegados dende todas partes, ocupaban o seu posto. Ao caír a noite, os prantos escoitábanse ao lonxe, entre a escuridade da ribeira. Así, durante ducias de quilómetros. Os exipcios non ignoraban, despois de todo, a súa antiga grandeza. Con aquel barco viaxaban os restos de vellos triunfos e glorias, cando Exipto era o mundo, e o mundo non era nada. Para o home europeo, que miraba nos exipcios unha raza sometida, taimada e ignorante, aquilo foi unha manifestación de orgullo nacional. Brugsch-Bey, avergoñado, pechouse no seu camarote.

Hai unhas semanas, Exipto deu outra lección ao mundo de respeito e orgullo, amosando o poder da súa indignación. Simplemente con iso e con tenacidade, lograron derrocar unha dictadura que gobernaba o país pouco máis ou menos coma os faraóns. Nos media europeos era posíbel albiscar os vellos residuos da altivez colonial. Entre tumultos e multitudes de xentes a berrar enigmáticas consignas semíticas, amosáronse imaxes terribeis: o Museo Exipcio do Cairo foi asaltado pola chusma e algunhas das súas pezas roubadas. Paralelamente, outra caste de cidadanía daba exemplo de civismo: os mozos formaban cadeas humanas rodeando os museos e os xacementos arqueolóxicos para evitar a súa profanación. Protexían a memoria ancestral do seu pobo, aquilo que lles daba dereito a contarse entre os pobos civilizados do mundo. Igual que sucedera 122 anos antes ante os ollos de Brugsch-Bey, dous exiptos aparecían na televisión con diferentes estadios de conciencia cívica.

Os saqueos provocaron o fin doutro reinado. Zahi Hawass presentou a súa dimisión como Ministro de Antigüidades de Exipto. A penas estivera no seu cargo 33 días, nun ministerio de nova creación nun gabinete de emerxencia criado pola agoniante ditadura de Mubarak no seu intento de aplacar a rebelión. Zahi Hawass é un personaxe controvertido. Fillo de campesiños, licenciado en arqueoloxía na universidade de Alexandría e doutor na de Pennsylvania, a súa estrela de home feito a si mesmo medrou ao abeiro da ditadura, pasando de ser inspector xefe das pirámides, a secretario do Consello Supremo de Antigüedades, logo viceministro de cultura, e finalmente ministro. Desde esas alturas, fiscalizou toda a actividade arqueolóxica nun país no que a arqueoloxía é un dos seus principais recursos económicos: 15 millóns de turistas no 2010, principalmente atraídos polas pedras faraónicas. O seu posto no Consello Supremo de Antigüidades permitiulle exercer un control inmenso sobre calquera que en Exipto quixera afundir un sacho en busca de reliquias. Non só autorizaba (ou desautorizaba) as escavacións e ás súas equipas: os anuncios dos achados, e mesmo as filmacións de documentarios esixían o seu placet. Isto convertiuno tamén nunha estrela mediática: Ataviado coa súa roupa vaqueira e o seu chapeu de Indiana Jones, ao máis puro estilo John Ballan, afixémonos a velo en roldas de prensa para anunciar novas descubertas, ou facendo o paripé de arqueólogo-aventureiro en ducias de reportaxes. O seu poder e egolatría indisimulada alimentou tantas simpatías como rancores.

Pero tamén hai que recoñecerlle algúns méritos. Hawass loitou polo regreso ao Exipto das antigüedades sustraidas do país como efecto secundario do Imperialismo europeo. Reclamou ao British Museum a pedra de Rosetta, alicerce de toda a exiptoloxía, unha “icona da identidade exipcia”, nas súas propias palabras; a Alemaña reclamoulle o busto de Nefertiti, e a Francia moitas das pezas exipcias do Louvre. Sen éxito, mais retratou a faciana escura destes museos, que só poden xustificar á súa insensibilidade a estas demandas apelando á vella retórica eurocéntrica. Tamén se embarcou unha cruzada contra toda esa grei de ufólogos da nova era, defensores das máis disparatadas teorías sobre a construcción das pirámides, a quen alcuñou cun nome fantástico: os “piramidiotas”. Era tamén unha loita contra o colonialismo mental, ese que afirma que calquera cultura non europea é incapaz de facer nada grandioso se non é con axuda extraterrestre. E unha terceira cousa logrou: convertirse no rostro exipcio da arqueoloxía, nunha ciencia secularmente protagonizada por europeos arrogantes, que dirixían as escavacións en salakot e bombachos mentres os exipcios eran eses que saían no fondo da foto, en chilaba, carrexando a terra. Hawass, disfrazado de Indiana Jones, devolvía a Exipto o protagonismo na escritura da súa propia historia.

Hawas dimitiu, asediado polos seus múltiples inimigos, acusado por algúns de lucrarse con certos negocios escuros de compravenda de antigüidades. Certa ou non esta historia, era un home demasiado ligado á administración de Mubarak, demasiado poderoso, e demasiado chamativo. Hawass xustifica a súa renuncia na súa incapacidade para controlar o saqueo dos museos e xacementos arqueolóxicos exipcios nas últimas semanas, estando como está cuestionado e desautorizado por todos. Hai que decir que moitos destes roubos foron sistemáticos, realizados por mafias armadas, que reduciron aos gardas, reventaron portas, e levaron o que quixeron para satisfacer a demanda do tráfico internacional de antigüedades, pescando nun Nilo revolto. Ou quen se non os traficantes anticuarios está detrás destes ladróns?. Tristemente, a imaxe destes saqueos é todo o contrario do que o Exipto necesita se quere algún día recuperar as obras de arte que o expolio europeo espallou polo mundo. Os museos occidentais sacan peito, representan a orde fronte ao caos, a civilización fronte a barbarie. Pero podemos sobrepoñer á imaxe dos trinques rotos do Museo Exipcio do Cairo aquela outra dos cidadáns anónimos que organizaron cadeas e gardas para protexer os tesouros da súa civilización, esa mesma imaxe de dignidade e de orgullo que Emil Brugsch-Bey puido admirar hai máis dun século dende a amura dun barco de vapor, baixando o Nilo.

Post-scriptum: Parece ser que Hawass volta, coma se quixera facernos unha broma do 1º de Abril. Vai ser certo que os faraóns son inmortais!
Comentarios (2) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-03-2011 13:31
# Ligazón permanente a este artigo
A sombra do Patriarca
Retrato de Lévi-StraussComo tantos outros franceses universais, Claude Lévi-Strauss non era exactamente francés. Nacera en Bruxelas, en 1908, ben que un pouco por casualidade, e a súa familia era de orixe alsaciana, de cando Alsacia pertencía ao Imperio Alemán. Unha familia de artistas: o seu bisavó fora Isaac Strauss, célebre violinista, director de orquestra e compositor de valses (non confundir con Johan, nin Franz, nin Richard Strauss) e tamén, por afección un grande coleccionista de curiosidades. O seu pai naceu no século trabucado: era un pintor formado no academicismo, e fixo retratos ata que a popularidade da fotografía rematou co seu negocio. Con estes precedentes, o pequeno Claude medrou (é un supoñer) nun ambiente asulagado de sensibilidade artística, e tamén dun excepticismo alonxado de todo dogma. Dous ingredientes básicos, sensibilidade e excepticismo, para alumear mentes inquedas.

Emporiso, o Claude Lévi-Strauss mozo tardou en atopar o seu sitio. Militante socialista, soubo apreciar do materialismo as súas virtudes como sistema de análise social e histórica, así como se interesou pola psicoanálise e a obra de Freud. Afeccionado á xeoloxía dende neno, rematou por estudar dereito porque era o que menos detestaba de todo o que a universidade lle ofrecía, e máis tarde, filosofía. Comenzou a traballar nun liceo como profesor en prácticas, e talvez a súa carreira tería encallado aí, de non ser porque lle ofrecen un posto como profesor de socioloxía na misión universitaria francesa de Sao Paulo, en Brasil. Non o pensou: encheu o baúl e alá marchou, a facer as Américas.

As Américas fixeron a Lévi-Strauss. Permaneceu no Brasil durante catro anos, de 1935 a 1938, nos que dirixiu numerosas expedicións ao interior selvático do continente, entre os pobos Bororo, os Mambikwara e os Tupi. Daquela, os europeos vivían convencidos, máis que agora incluso, da superioridade da súa civilización. Fóra do vello continente, nas colonias, nas escuras e húmedas selvas do Congo e da Amazonia, só habitaban bárbaros abatidos pola ignorancia, culturas primitivas cuns rasgos e características simples, primarias, determinadas pola incapacidade de comprender e dominar a natureza, e polo tanto estáticas e ignorantes da noción de progreso. Pero Lévi-Strauss descubriu naquelas tribos unha intrincada rede de relacións, tecida con lazos familiares e sociais definidos por regras sofisticadas; e nos fermosos contos e historias que se narraban arredor do lume puido albiscar unha cosmoloxía capaz de dar resposta a preguntas e inquedanzas universais, cunhas regras e organización que eran reflexo (ou viceversa?) da súa propia sociedade, do seu propio mundo.

Lévi-Strauss regresou a Francia nas vésperas da II Guerra Mundial, e foi mobilizado na desgrazada Liña Maginot. Despois da défaite de 1940, fuxiu novamente a América, ata os EE.UU., vía Martinica e Puerto Rico, en vista de que as leis raciais promulgadas polo goberno de Vichy non consideraban moi franceses aos individuos con apelidos coma os del. A súa segunda viaxe a América tamén foi proveitosa. Alí coñeceu a Roman Jakobson, un lingüista da escola estructuralista de Praga, e co seu método acabará de organizar a arquitectura do seu pensamento científico. Do seu socialismo xuvenil, Lévi-Strauss conservará o materialismo como método de análise e interpretación histórica e social. Da súa afección pola psicoanálise freudiana o interese polos procesos mentais do pensamento humano. De Jakobson tomará a metodoloxía da lingüística comparativa, que el aplicará ao estudo das relacións familiares e sociais.

O estructuralismo, a escola (ou moda intelectual) que Lévi-Strauss encarnou coma ningún outro, defende a existencia de patróns culturais universais, de “estructuras” que organizan o pensamento humano e as súas relacións sociais. Unha estructura sería un modelo de coñecemento da realidade, que o home utiliza para comprendela e para orientar a súa conducta. Iso é, grosso modo, a “cultura”. Logo sucede que cada conducta, cada manifestación cultural, pode diferir notablemente entre un pobo e outro, entre unha cultura e outra, pero se o antropólogo é capaz de observar cada rasgo cultural non como un feito aillado, senón en función das súas relacións cos outros elementos, sempre, por lonxe que dous pobos se atopen no espazo (e no tempo), aparecerán os mesmos modelos, os mesmos patróns, as mesmas estructuras. Lévi-Strauss pretendeu atopar estas relacións estructurais básicas sobre todo nos seus estudos das relacións de parentesco, e no pensamento mítico. A partir dos anos 50, Lévi-Strauss tirou os froitos deste modo de pensar nunha inmensamente prolífica lista de libros e publicacións, entre as cales, “Tristes trópicos” un relato autobiográfico da súa aventura brasileira, lle deu sona universal. Unha sona que non lle librou de recibir por erro, cada certo tempo, un pedido por correo de pantalóns vaqueiros.

O estructuralismo xerou controversias e discusións infinitas. Pero para nós, arqueólogos que pretendemos achegarnos a sociedades remotas que a penas coñecemos máis que por un pequeno montón de morralla agrisallada polo pó dos séculos, o estructuralismo proporciona un axioma de valor incomparable, unha premisa básica para calquera estudo das sociedades prehistóricas. O grande achado, e o grande mérito, de Lévi-Strauss é, sobre todas as cousas, proclamar a universalidade do pensamento humano. Analizando cada artefacto, cada representación artística, cada técnica ou rastro dun comportamento, non como continxencias ailladas, senón como parte dun todo integrado nun sistema de relacións compartidas con outros grupos humanos, podemos achegarnos á comprensión da súa estructura, e reconstruila. Non é pouco: A base da etnografía como fonte do coñecemento histórico.

Claude Lévi-Strauss foi unha das derradeiras testemuñas dun mundo xa perdido. El puido ver tan só os restos daquelas tribos amazónicas en proceso de aculturación polos misioneiros salesianos que tentaban apartalos da barbarie, abrumados pola pobreza e a miseria do colonialismo, “a inmundicia que botamos no rostro da humanidade”. Él, que nunca contemplou a cultura como algo estático e inmutable, asistiu con melanconía á destrucción de culturas e paisaxes en flor nun mundo que cambiou demasiado rápido, máis rápido que a presa que el mesmo se deu en vivir. Convertido nunha lenda viva do pensamento contemporáneo, considerou que (como seu pai), nacera no século trabucado, e tivo todo un século para arrepentirse. Morreu o pasado 30 de Outubro, e de non ser por iso, hai dous días cumpliría 101 anos. Viviu tanto coma unha árbore amazónica, maxestuosa e rexa, deixando a súa sombra protectora sobre varias xeracións de antropólogos de todo o mundo.
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 30-11-2009 20:27
# Ligazón permanente a este artigo
Morreu o conto
Albert Barillé (foto Michal Mañas) e algúns dos seus personaxes
¿Qué é un azteca? É unha persoa da antigüedade que predice o futuro.
¿Qué é un escravo? Un home que traballa inutilmente para o rei.
¿E o Islam? A lingua dos marroquís.
¿E unha carabela? Como unha catedral, pero máis pequena.
¿E a Idade Media? Unha parte da vida.
¿E a arqueoloxía? Un conxunto de illas.

Estas son algunhas das respostas dadas por alumnos de 2º de E.S.O. ás preguntas dunha avaliación inicial, a comenzo deste mesmo curso. Os profesores adoitamos facer este tipo de exercicios para avaliar os coñecementos previos do alumnado, e desa maneira saber dende qué base podemos comenzar a traballar. Non as cito por rirse da ignorancia, son nenos e ninguén nace aprendido, aínda que algúns compañeiros fagan recopilacións destas respostas e as rulen entre o populacho para solazamento xeral. Estas respostas, tomadas fóra de contexto, serven logo para que os tertulianos radiofónicos e en xeral toda esa xente que vive de “formar” opinión rachen as súas túnicas desesperados ante o pozo da iniquidade no que se convertíu a instrucción pública, claman ao ceo, mesan cabelos e barbas, e acaban por afirmar rotundamente que calquera tempo pasado (en cuestións educativas), foi mellor. Acto seguido, volven facer os mesmos prantos sobre o malo que é Ibarretxe, e a louvar o bó que é Obama, e dan recetas para superar a crise ao ministro de economía.

Pode ser verdade que parte da culpa desta ignorancia naza do propio sistema educativo e da maneira en que se estructuran os contidos, algo do que xa falamos nesta mesma bitácora hai algún tempo. Cando lemos estas burradas (e non son casos illados), nos exámenes moitos dámonos a pensar que nós non eramos tan ignorantes á mesma idade que eses nenos, e que polo tanto, o sistema educativo ten mudado a peor. Emporiso, eu lembro estudar por libros de texto deplorables onde se decía por exemplo, sobre “el carácter de los gallegos”, que eramos “trabajadores y sufridos” (como a pana!), e ter profesores psicópatas e frustrados que parecían personaxes dunha canción de Pink Floyd. Pero a pesares diso, á idade que hoxe teñen os meus pupilos, case todos sabiamos quen era Cristóbal Colón e Marco Polo, Xulio César ou Napoleón.

E pode ser que algo teña que ver o feito que, máis ou menos cando tiña esa mesma idade, naquela televisión que só tiña dúas canles, emitían xoias como “Érase unha vez... o home”, e en canto soaba aquel minueto de Beethoven perpetrado por un candoroso coro de voces infantiles, corriamos a pegarnos á pantalla durante a media hora escasa que duraba cada episodio, para seguir as aventuras do “Maestro” e dos seus compañeiros ao longo dos séculos.

A serie tiña 26 capítulos, nos que se contaba a historia do planeta a través das andanzas duns personaxes recurrentes que representaban valores máis ou menos intemporais. O Maestro (así no orixinal, en italiano) era unha especie de Leonardo da Vinci eterno, sabio despistado e inventor serendipítico, que encarnaba a sabedoría e a innovación. Pedro e Gordo (Pierre e Le Gros no orixinal), e as súas respectivas parellas representaban os valores da tradición e a forza ao servizo do ben, respectivamente, mentres que os malvados Tiñoso e Tapón ("Canijo" en versión española), representaban a ambición e a mezquindade, tinguidos coa conveniente estulticia. Con estes personaxes, construíanse pequenas historietas enmarcadas nunha época histórica, o cal era un achádego: grazas á renovación xeracional, os personaxes podían sucederse uns a outros sen perder a súa identidade. Ademais, servían de contrapunto intrahistórico aos acontecementos “importantes”, amosando a vida cotiá das xentes correntes coas que todo o mundo se identifica. O contexto histórico narrábase cunha voz en off, mesturando coa animación imaxes reais de gravados e cadros, mentres que un simpático peluco con ollos marcaba a data nun recanto da pantalla. Así, sempre se sabía en qué ano estaba sucedendo a cousa.

A serie foi unha creación do realizador francés Albert Barillé, quen xa acadara sona por outra serie de animación con marionetas: Colargol. En 1978, despois dun traballo de catro anos nos que el mesmo deseñou os personaxes e ata puxo a voz en off do narrador, emitiuse o primeiro episodio en Francia. Foi un éxito clamoroso, que chegou a emitirse en 120 países: gostaba tanto aos nenos como aos maiores, que podían tamén aprender sen sentirse incómodos, porque aquela serie tiña a xenial virtude de non tomar aos espectadores por parvos. Tamén tivo os seus detractores: hai quen a acusa de demasiado maniquea, (os bós moi bós e intelixentes, os malos moi malos e parvos), esquecéndose que se trata dunha serie infantil, na que aos personaxes non se lles pode pedir demasiada profundidade psicolóxica. Tampouco gustou a todo o mundo: a primeira emisión en TVE eludíu emitir o episodio do Século de Ouro español. Seica retrataba demasiado graficamente o que se coñece como “Lenda Negra”, esa visión de España como un país dominado polo clero e a Inquisición. Nin que non fora verdade. Tamén hai os que resaltan erros nas datas, nas ambientacións, nos enfoques demasiado canónicos e eurocéntricos, pero en xeral é unánime a opinión do alto valor didáctico destes modestos debuxos animados, tanto que mereceron o premio Soleil d’Or ao mellor programa para a mocidade.

Non era arqueólogo, nin historiador, pero Barillé despertou en moitos de nós o desexo de coñecer a historia e de aprendela. E non só a historia, pois a serie “Il était une fois...” tivo as súas secuelas sobre outros temas (o corpo humano, os descubrimentos, o espazo...) con máis ou menos calidade e fortuna, pero sempre cun interese didáctico. Quizais non o contabamos como un dos nosos mestres, pero moitos dos profesionais da historia da miña xeneración debémoslle, aínda que sexa, unha pouca da nosa vocación. Barillé deixou de vivir o día 11 deste mes, aos 88 anos. Decía que había que «dar aos nenos o desexo de saber, despertar a súa curiosidade, e tratalos como persoas con sentidiño, que entenden maís do que os adultos cren. Desa maneira faranse máis fortes e saberán agradecelo». Dende aquí, grazas.
Comentarios (5) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 28-02-2009 18:14
# Ligazón permanente a este artigo
A arte de escoller palabras
Cuevillas e Risco, sobre as murallas de San Cibrán de LásNos anos 10 do pasado século, Ourense era unha cidade esmagada pola seu clima insufrible, a consciencia do seu carácter provinciano e o conservadurismo pertinaz. Emporiso, as luces do século tentaban abrirse paso de maneira tímida naquela vila grande, que nunca tivo claros os límites entre o urbano e o rural, entre o badoque e as berzas. Era un ambiente que deixou un fondo rastro na novela galega contemporánea, A esmorga, Xente ao lonxe, Arredor de si, Ilustrísima… en todas se retrata este crisol onde, na Rúa do Progreso ou na Praza de San Martiño, se enfrontan o primitivo sindicalismo, a Igrexa, o caciquismo cerril e a indiferencia. Era tamén, loxicamente, un ambiente propicio para o friquismo e a extravagancia, así que non era de extrañar que na fauna ourensana houbera unha Igrexa Teosófica que ata publicaba unha revista: “La Centuria”.

Era o ano 1917. Os rusos tentaban mudar a Historia poñendo nas mans do proletariado o maior país do mundo. O resto do planeta matábase nas trincheiras de Verdun. En España había folgas xerais, ruído de sables, un parlamento de opereta, e moito mar de fondo. Un caldo de cultivo para os inadaptados. Pero aqueles homes intelixentes e ben educados, despois dunha viaxe arredor de si mesmos, abaixaron do seu pedestal escapista para abrazar unha causa terrenal: O Galeguismo. Os seus nomes: Vicente Risco, Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas...

Floro Cuevillas era de familia fidalga, un home refinado, intelectualmente inquedo. Tocaba o violín e frecuentaba tertulias literarias. Licenciárase en farmacia, e estudara filosofía e letras, pero rematara por exercer unha gris profesión: funcionario da Facenda Pública. Non por iso condenouse a unha existencia tamén gris: ingresou nas Irmandades da Fala e no Partido Galeguista, e desenvolveu a súa afición pola Prehistoria. Os domingos saía con Risco, Xaquin Lorenzo “Xocas”, Pedrayo e Ben-Cho-Shei a recorrer os monumentos de Ourense e provincia, sempre que a afición inveterada de Cuevillas ao fútbol o permitía. E froito desta afición, (polas pedras, non polo fútbol) comenzou a escribir os seus primeiros artículos sobre temas arqueolóxicos na Revista Nós. Naquel activismo galeguista xurde o Seminario de Estudos Galegos, ao que Cuevillas se incorpora cunha síntese da Idade do Ferro en Galicia. Acabará por ser o coordenador da área de Prehistoria.

Cuevillas reconstruíu a prehistoria galega dende un cientificismo riguroso, partindo practicamente de cero. Recorreu os montes catalogando calquera información, dende os achados casuais dos labregos ata as lendas de mouros e tesouros. Escavou por primeira vez con criterios estratigráficos modernos, e buscou paralelos por canta referencia erudita europea tiña á súa disposición para as cousas que aquí atopaba. E sobre todo, empregou a eito o galego nas súas publicacións, empregándoa como lingua científica e de cultura. Cuevillas era consciente de que a identidade colectiva de Galicia pasaba polo coñecemento das raíces máis fondas da historia do pobo galego, e por esa razón lánzouse ao estudo daqueles ámbitos da prehistoria onde coidaba atopar rasgos diferenciados, e por encima de todos eles, os castros. Hai quen considera que esta perspectiva nacionalista menoscaba o valor da súa obra, esquecendo que o nacionalismo historicista era tamén o motor da investigación española: mesmo nos manuais que hoxe seguen o currículo do bacharelato a Historia de España comenza en Altamira, como se os aqueles bisontes asaeteados reflexaran o primeiro e atávico impulso español de torturar bois con pinchos.

O impulso formidable daquel fato de intelectuais comprometidos coa súa terra rematou da peor maneira co golpe feixista de 1936. O S.E.G. foi clausurado e os seus membros perseguidos. A súa biblioteca foi saqueada, ata que os seus magros restos pasaron a formar os fondos do Instituto Padre Sarmiento, cunhas intencións fundacionais ben diferentes que as do Seminario. Cuevillas viuse en retiro forzoso, cun expediente por responsabilidades políticas, pero zafou do azoute de Atila grazas, cecais ao seu catolicismo fervoroso. Pasado o temporal puido seguir adicándose á investigación, sobre todo dende unha perspectiva sistematizadora e sintética.

En 1953 publicou La civilización céltica en Galicia, monumental traballo hoxe, cecais, minusvalorado por un título que algúns consideran disonante. Só tiña datos de media ducia de castros, pero foi capaz de trazar un panorama da chamada Cultura Castrexa veraz e útil, dende as perspectivas máis diversas: a arquitectura, a cultura material, ou a sociedade. No mesmo ano, celebrábase en Galicia o III Congreso Nacional de Arqueología, que tiña como obxectivo enterrar definitivamente o historicismo galeguista e o celtismo da literatura arqueolóxica galega. Hoxe en día os arqueólogos que se achegan a este libriño recoñecen o seu valor fundamental pero non poden deixar de criticar un título que lles parece desafortunado. O libreiro compostelano que o editou disculpou pouco despois ao autor, decindo que fora ocurrencia súa, que pensaba que así se vendería máis. Outros, como Xocas, di que foi pola propia terquedade de Floro, que lle puxera ese título moito tempo antes, e que como era moi teimudo, non cambiaba xamais nada do que escribía. Ao meu parecer, ese título, sempre me pareceu un manifesto. "Civilización", porque esta palabra confire á cultura castrexa unha aura de prestixio da que carecen outras expresións. Os castros formaron parte dunha civilización porque foron as primeiras cidades de Galicia. "Céltica", porque moitos dos elementos definidores desa civilización son emparentables, ou enténdense mellor, en paralelo co que convencionalmente se coñece como “celta” no mundo antigo, argumentos trapalleiro-patafísicos aparte. E “en” Galicia (e non “de”), porque ese paradigma do céltico non pertence a Galicia en exclusiva: Cuevillas definiu o “celta” a partir da comparación e da semellanza con outras áreas de Europa. A civilización céltica sería un estado cultural da Europa protohistórica que en Galicia se manifesta particular e peculiarmente nos castros. Demasiado ben pensado, este título de catro palabriñas, como para ser casualidade.

Cuevillas morreu un 30 de Xullo de 1958. Este ano facíase medio século do seu pasamento. Ninguén pareceu acordarse desta efeméride, nin sequera dende esta bitácora. Pero antes de que acabe o ano, fago un brindis polo Mestre.
Comentarios (8) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-12-2008 21:50
# Ligazón permanente a este artigo
A vida útil dun arqueólogo
retrato autografo de Gordon Childe (foto da Biblioteca Nacional de Australia)“Atopamos certos tipos de vestixios, recipientes, ferramentas, adobios, sepulcros, formas de vivendas, que aparecen xuntos constantemente. Chamaremos “grupo cultural” ou simplemente “cultura” a ese conxunto de rasgos asociados con regularidade. Supoñemos que ese complexo é a expresión material do que hoxe denominaríamos un “pobo”.

Esta definición de Cultura, en termos arqueolóxicos, e que todos os arqueólogos mamamos na facultade, débese a Vere Gordon Childe, arqueólogo e antropólogo australiano, nado en Monte Victoria (Nova Gales do Sur), e finado en Govetts Leap (tamén Nova Gales) en 1957. Non é unha definición orixinal, Childe non fixo máis que formular unha noción coa que, implicitamente, os arqueólogos levaban traballando moito tempo. Pero amosa ben as claras algunhas das características do seu pensamento. En primeiro lugar, porque dá preeminencia, como bo marxista, á cultura material, aos artefactos, a tecnoloxía, como elementos definidores dunha cultura. En segundo lugar, (aínda que hoxe poidamos cuestionar unha relación tan directa entre “cultura (material)” e o pobo autor da mesma), esta suposición amosa a inferencia, tan valiosa na obra de Childe, de que duns restos materiais é posible ir alén, que é lícito tentar caracterizar un complexo cultural completo, as súas estruturas familiares, sociais, as ideoloxías as crenzas, a partir dos restos materiais. En terceiro lugar, porque a pesares desta valentía ao arrostrar o descoñecido, Childe só supón. Amósase sempre consciente do esbaradizo que é o terreo das hipóteses. E esta humildade confírelle ás súas suposicións o valor da honradez.

Gordon Childe naceu en 1892 no seo dunha familia londinense emigrada a Australia. O seu pai, reverendo anglicano, educouno nunha estricta moralidade victoriana da que renegou cedo. O seu expediente académico, impecable, permitiulle viaxar a Londres para completar os seus estudos, cando Europa se mergullaba no inferno da Grande Guerra. Isto o convertiu nun relativista, naquela época na que as bombas non só arruinaban os países, senón as ideoloxías. Volveu a Australia en 1917 para evitar o seu reclutamento, non por medo, senón por un pacifismo militante. Alí Childe integrouse na Unión australiana de Control Democrático, e dende alí loitou contra o alistamento e contra o recorte de liberdades imposto polo goberno australiano, nefasto efecto colateral de todos os reximes que se involucran nunha guerra estúpida. Evidentemente, pagounas: como activista sospeitoso, mantívoselle baixo vixianza, e en 1918 foi expulsado da Universidade de Sydney: a súa militancia facía del un individuo “indesexable”.

Despois da Guerra, en 1927 e tras vicisitudes varias, Gordon Childe acabou de profesor de arqueoloxía na Universidade de Edimburgo ata que no ano 1946 foi nomeado director do Instituto de Arqueoloxía da Universidade de Londres, unha das instituciós arqueolóxicas máis prestixiosas do mundo. Dende a Universidade, Childe acometeu traballos de campo, como a escavación de Skara Brae, un espectacularmente ben conservado xacemento neolítico de Escocia. Pero non foi como escavador que Gordon Childe destacou. O seu labor máis meritorio, e o que lle deu a súa sona e renome, son os seus traballos de síntese. Childe logrou dar á arqueoloxía o sentido narrativo do que carecía naquelas obras áridas dos seus coetáneos, taxonomías cos seus listados interminables de artefactos enferruxados, esnaquizados, descoloridos... Sen ser un especialista nunha área ou rexión concreta, Childe abordou o tema da orixe da civilización e do seu cambio e evolución en numerosas obras rezumantes de materialismo histórico (marxismo para os amigos) e de pulcritude interpretativa. O marxismo tamén contaxiou a súa linguaxe: acuñou termos coma “Revolución Neolítica” e “Revolución Urbana” que aínda hoxe usamos como expresión dos profundos cambios vividos no Mundo Antigo coa aparición da agricultura. Cambios que, para el, foron determinados polo entorno ambiental e a tecnoloxía.

Con posterioridade á súa morte, a obra de Childe sufriu golpes severos. Tivo mala sorte niso: A invención da datación radiocarbónica por W. F. Libby colleuno tarde, e a aplicación deste método de datación absoluta correxiu moitas das conxeturas cronolóxicas que Childe tecera en décadas de traballo. Tamén pasou de moda o seu marxismo: A guerra fría e o stalinismo contribuiron ao descreto dunha filosofía que non merecía tales usos. Pero iso non desmerece o tamaño monumental da súa obra e da súa influenza. Childe foi un enorme divulgador e un intérprete imaxinativo, quizais a persoa que, na súa época, máis se aplicou por atopar as verdadeiras causas da evolución cultural, e de elaborar marcos interpretativos impecablemente coherentes. Por iso aínda podemos seguir lendo a maioría das súas obras sen que perdesen case nada da súa primitiva frescura.

En 1957, Childe, de regreso en Australia, fixo unha viaxe a Govetts Leap, nas Montañas Azuis, perto de Sydney. Un mal paso fíxolle cair dende o alto dun barranco e deixou de existir. A investigación declinouse pola hipótese dun accidente, outros pensan que Childe decidiu non prolongar máis a súa vida. Cecais fora consciente de que o edifico argumental que construira ao longo de toda a súa vida estaba a piques de derrubarse arrolado polos novos tempos. Ou cecais non aturase convertirse nun xubilado pensionista, el, que era un home que tiña un elevado sentido utilitario da existencia. Con seguridade, desa vez, trabucárase. Foi un 19 de Outubro de 1957, hai exactamente 50 anos.
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 19-10-2007 15:34
# Ligazón permanente a este artigo
130 cumpleanos da arqueoloxía galaica.
Retrato de Francisco Martins Sarmento (Foto Sociedade Martins Sarmento de Guimarâes)Francisco Martins de Gouveia Morais Sarmento tiña tanta cantidade de apelidos como é posible nun portugués, e máis sendo rico. Nado en 1833 nunha familia farturenta de Guimarâes, o máis coñecido como Martins Sarmento fixo todo o que se pode esperar dun mozo consentido: estudou en Coimbra, onde non pasou de ser un alumno mediocre, á par dun notable esmorgante. Sacou o Bacharel en dereito aos 20 anos, título que xamais exerceu. Publicou un libro de poesías románticas de temática tráxico-amorosa tan arrepiante que anos máis tarde o seu afán por retiralo o converteu nun tesouro bibliográfico. E logo, sen máis que facer na vida, voltou ao seu Guimarâes natal, a cazar perdices e vivir das folgadas rendas da fortuna familiar.

Mentres paseaba a escopeta polos montes dos arredores do Solar da Ponte, a fermosa quinta que posuía na aldea de Briteiros, na procura das felices perdices que celebraban á distancia a súa nula puntería, Martins Sarmento oíu falar dunha moura enfeitizada que gardaba tesouros incontables mentres fiaba no alto do Coto de San Româo. Alí houbo en tempos unha cidade, a Citánia, da que era posible ver aínda os restos dos seus muros asomando da terra aquí e alá. Unha inmensa lousa chea de gravuras fora atopada e traída polos labregos ata a igrexa de Briteiros dende o alto do monte, para dar testemuña do misterio. Tan labrada e ben feita estaba que os paisanos bautizárona como “a Pedra Formosa”.

Así foi como Martíns Sarmento, atrapado polo engado da moura, atopou algo merecedor da súa atención e da súa fortuna. Acometeu co ímpetu que carecera de estudante a lectura de canto libro puido atopar, sobre todo de antigüedades e arqueoloxía, de etnografía, e os clásicos gregos e latinos. Nada, emporiso, escapou ao seu interese. Aprendeu todas as linguas que lle permitisen abranguer máis coñecementos, e a súa impresionante biblioteca é unha proba disto: libros orixinais de Evans, de Schliemann, de Cartailhac, de Layard, de Darwin... Acadou unha merecida sona de erudito, frecuentou os circulos da intelectualidade portuguesa, trabou amizade co escritor Castelo Branco, e tamén con arqueólogos europeos como Cartailhac ou Hübner.

E así, en 1875, acometeu as primeiras escavacións arqueolóxicas no alto da Citânia de Briteiros. Despois de séculos de bretemosa escuridade, vían á luz os restos dunha civilización descoñecida. Durante dous anos desenterrou pacientemente muros e máis muros, apañou pedras labradas, cerámicas, ferramentas… utilizou a máis moderna tecnoloxía para rexistrar os seus achados, sendo un pioneiro da fotografía científica, cando esta aínda se facía sobre placas de vidro. Reconstruíu dous dos edificios que atopou, hipotetizando sobre o seu aspecto orixinal. E por fin, despois de dous anos de escavacións, presentou ao mundo o seu traballo.

En 1877, invitou ao máis selecto da intelectualidade portuguesa e extranxeira a visitar a Citânia de Briteiros. Acodiron historiadores e arqueólogos como Possidonio da Silva, Sousa Holstein, Augusto Soromenho, homes de ciencia como Teixeira de Aragâo, Filipe Simôes, ou Luciano Cordeiro, o Visconde da Torre das Donas e Câmara Leme, escavadores do Monte de Santa Luzia, diplomáticos, persoeiros e xornalistas, xentes vidas dende todos os puntos de Portugal.. Foron recibidos polos paisanos de Briteiros con foguetes e flores, subiron ao monte e visitaron as ruínas, paparon unha suculenta merenda servida alí mesmo, e logo foron ao principesco baile que ofreceu o anfitrión do evento no seu pazo. Pero non todo foi francachela. Ao día seguinte Martins Sarmento plantexou aos invitados un minucioso cuestionario que os presentes debían axudar a aclarar. Basicamente, tratábase de saber quen habitou a Citânia e cando. Algo ao que moi poucos podían ser capaces de responder.

Despois desta lúdica reunión, que certificou para sempre o enlace insoluble entre os arqueólogos galaicos e a papadela, houbo aínda outras, máis fructíferas, pero esta foi a primeira de todas. Martins Sarmento continuou a súa obra o resto da súa vida. Publicou unha chea de libros sobre historia antiga e arqueoloxía. Tentou definir os periodos e culturas da prehistoria e a antigüedade portuguesas entre o Douro e o Miño, inxente tarefa que non puido abranguer, mais da que puxo sólidos alicerces. Pescudou en todas as fontes, o mesmo nas obras de investigadores lonxanos como na etnoloxía e o folclore dos seus veciños. Tentou así explicarse os seus achados dende o seu parentesco co resto do mundo, pero recoñecendo a súa singularidade. Talvez entendeu a cultura daquelas xentes como iso que outros chamaron “célula de universalidade”. Martíns Sarmento, o intelectual romántico que soñaba coas recentes descubertas de Schliemann, de Petrie ou de Botha, xa atopara a súa particular Micenas nas portas da súa casa.

O Simposio de Briteiros cecais non foi un éxito científico, pois as preguntas que Martins Sarmento formulou incisivamente no seu cuestionario continuaron a ser obxecto de discusión durante case un século. Aínda así, consagrouno como unha eminencia da arqueoloxía, recoñecido en toda Europa, e deu a coñecer ao mundo ás ruínas da Citânia, e por extensión, dos castros galaicos. E como foi o primeiro investigador da prehistoria galega (as fronteiras viñeron moito despois dos castros), os arqueólogos deste lado do Miño estamos en débeda con este home singular. Aquel evento foi o primeiro Congreso Arqueolóxico que houbo en Portugal e tamén na antiga Gallaecia. Se hai un fito fundacional da arqueoloxía galaica, é éste. Foi o 9 e 10 de Xuño de 1877. Cúmplense hoxe 130 anos
Casa de Sarmento (Centro de Estudos do Patrimonio)
Comentarios (4) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 10-06-2007 00:33
# Ligazón permanente a este artigo
Blanco Freijeiro, profeta na súa terra.
Cartaz das VI Xornadas Blanco Freijeiro
Dende o próximo 12 de Marzo, e ata o día 17, vanse celebrar na Biblioteca Municipal de Marín as VI Xornadas “Blanco Freijeiro” de Arqueoloxía, Arte e Historia. Este ano tratarán do tema “A Arte Medieval”, e contarán coa presenza de conferenciantes como Chao Castro, Bango Torviso, Carmen Manso Porto, Carlos Valle, ou Fontoira Surís, quen farán un repaso a arquitectura medieval galega dende o prerrománico ata o Gótico.

Dende hai sete anos, un pequeno e esforzado grupo de persoas veñen facendo todo o posible por celebrar estes ciclos de conferencias cun dobre obxectivo. Por unha banda fomentar o coñecemento do Patrimonio histórico e arqueolóxico nun Concello no que a riqueza senlleira do mesmo é directamente proporcional ao desinterese crónico pola súa conservación. Pola outra, reivindicar a figura do Profesor Antonio Blanco Freijeiro na vila que o víu nacer e finar.

Resulta imposible esbozar nun párrafo a talla intelectual de Blanco Freijeiro. Se a arqueoloxía española adoeceu historicamente dun alto grao de onfalismo, de illamento e de (por qué non decilo), mediocridade, moito máis acentuada nos duros anos da postguerra, Blanco Freijeiro escapa desta clasificación. Tras acadar unha formación envidiable como filólogo e como arqueólogo, Blanco conecta a arqueoloxía ibérica con Europa, aborda unha inxente cantidade de temas con gran perspicacia, e deixa unha enorme obra aínda, en moitos sentidos, vixente. O seu Cursus Honorum impresiona: Cunha formación académica alonxada da grisallenta universidade española dos anos 40, e animado polo seu mentor, García y Bellido, estuda coas mellores mentes de Europa: en Oxford con Beazley e P. Jacobsthal, en Heidelberg co etruscólogo Herbig, en Bonn con Ernst Langlotz… Foi Director da Academia Española de Roma, Conservador do Museu do Prado, Catedrático de Arqueoloxía da Universidade de Sevilla (1959-1973) e da Complutense de Madrid, (1973-1988) sustituíndo a García y Bellido, Membro do Instituto Arqueolóxico Alemán e da Real Academia da Historia…

Pero impresiona máis o alcance da súa obra: revisou a cronoloxía da escultura ibérica, dándolle o seu verdadeiro contexto e establecendo as súas filiacións estilísticas; revolucionou os estudos sobre a cultura de Tartessos, confirmando o seu carácter autóctono e definindo as características da súa arte e estilo orientalizante, e analizou de maneira precursora a musivaria romana en relación coa pintura e co relevo histórico, entre outros múltiples descubrimentos. Aínda que a maioría da súa vida activa desempregouna lonxe de Galicia, non deixou de adicarlle atención a temas da súa terra natal, sendo os seus estudos sobre ourivería prerromana dos máis trascendentes e de referencia obrigada. Pero ademais deixou unha pegada imborrable en moitas xeracións de arqueólogos que o tiveron como docente. Non hai no Estado un só estudante de arte antiga que non tivese que estudar por algún dos seus manuais. Foi cecais o mellor divulgador do seu século. Mesmo os que non o coñecimos como profesor temos que agradecer a amenidade da súa pluma e a súa prosa depurada de latinista.

Todas estas son razóns que merecerían a lembranza e a homenaxe públicas, máis aínda en Marín, a vila onde mirou a luz primeira en 1923, e onde finou supetamente o día de Reis de 1991. Por esta razón se organizan aquí estas conferencias. Non son un simple acto testemuñal: por elas pasaron grandes figuras da universidade española, moitas delas vinculadas ao propio Blanco, como José María Blázquez, Luzón Nogué, Pilar León,… e outros moitos nomes imprescindibles na arqueoloxía e na historiografía galega: Vázquez Varela, Acuña Castroviejo, De la Peña Santos, Ramón Fábregas, Rodríguez Colmenero, Raquel Casal, Begoña Bas, Caamaño Gesto… E con un reconfortante éxito de público.

Así que os dous obxectivos de dar a coñecer a figura de Blanco na que foi a súa patria pequena, facendo o que mellor soubo facer, divulgar o coñecemento sobre o Patrimonio, seica se cumplen un ano tras outro. Pero non nos abonda. Se Blanco nacera noutro lugar teríanlle posto unha placa a unha rúa co seu nome (como a ten en Córdoba) ou a un centro de ensino (como a Aula Didáctica “Blanco Freijeiro da UAM). Pero en Marín o Instituto de Ensino Secundario de máis afinco prefire levar o nome dun almirante golpista que asasinou sen xuizo á tripulación de dous dos seus buques. Iso chámase “educar para a paz”.

E tampouco nos conformamos coa divulgación. Ano tras ano quen estamos detrás das Xornadas (eu moi modestamente) queremos ir alén do seu formato de ciclo de conferencias para convertilas nunha plataforma de debate científico e un punto de referencia para toda Galicia. Como o Celta, sempre andamos decindo pro ano que ven. Pero non nos falla a ilusión e a arela de que tal vez, se traballamos aínda máis e se o conseguimos, poidamos poñer a Marín no mapa, xa que non a Blanco no seu rueiro.
Teléfonos de información na Biblioteca e Museo de Marín
Comentarios (2) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 04-03-2007 17:11
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal