Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Os camiños de Afganistán
Bamiyan sen os seus budas
No medio do mundo está Afganistán. Cando menos, ao longo dos séculos, este país estivo no centro da atención de moitos dos Imperios que gobernaron o mundo: gregos, persas, hindús, árabes, mongoles, chineses, británicos, rusos e agora norteamericanos. Todos eles disputáronse esta pedreira árida onde as árbores son rarezas e onde a sucesión abrupta de neves e canículas curte o coiro da xente. Qué podería haber aquí que interesara tanto á cobiza de reis e emperadores tan distantes? Nun continente como Asia, onde a civilización xurdíu en polos separados entre sí polas cordilleiras máis altas do mundo, e polos desertos máis inhóspitos, Afganistán é o seu patio central, a charneira que une Persia e o Oriente Medio con Asia Central, a India e a lonxana China, a chave que abre todas as súas portas.

Ata este territorio empoleirado nas montañas do Hindukush e rodeado de altos cumios, chégase dende Persia a través de Herat ou de Kandahar, camiño de Kabul. Por aquí entraron os conquistadores persas e os exércitos de Alexandre perseguindo ao fuxitivo Darío, o derradeiro Aqueménida. Dende Kabul, cara ó Leste, a través do val de Gandhara, e polo mítico paso do Khiber, chégase a Pesawar e ás vizosas ribeiras do Indo, as portas da India e os seus misterios. Polo Norte, a través do paso de Salang, esquivando as cristas do Pamir, chégase ao Val de Fergana, a rexión máis poboada de Asia Central, e á tamén mítica Samarkanda, no centro da ruta da seda. Dende aquí partían as rutas ata o Caspio polo Oeste mentres que polo leste chegábase a Khasgar, a entrada da China, onde os viaxeiros se aprestaban a cruzar do deserto de Takla Makán. A Khasgar tamén se podía chegar dende Kabul polo Nordés a través do Corredor de Wakhan, caneando as estarrecedoras alturas do Karakorum, a ruta que probablemente seguiu Marco Polo.

A Afganistán chegaban caravanas cargadas de sedas e porcelanas, especias e sucre, ouro e prata, xade e pedras preciosas, mentres que os afganos criaban as ovellas karakul, das que se aproveitaba a longa e espesa lá para facer alfombras e co coiro das cales se fabricaba o apreciado astracán. Pero o producto que máis lonxe chegaba, o máis extraordinario, era o lapislázuli, unha pedra semipreciosa dun azul profundo como unha noite estrelecida, tanto que lle deu nome a esta cor. Poucos saben que Giotto ou Fra Angelico fabricaban o azul ultramarino que cubría o ceo das súas anunciacións moendo lapislázuli arrincado das montañas afganas de Badahsan. De aquí saíu todo o lapislázuli consumido no mundo antigo, o que adorna coas súas incrustacións a máscara funeraria de Tutankhamon, ou o que inunda de azul as bóvedas da Sainte Chapelle de Paris. Traspasado de man en man, carregado polas caravanas a través do mundo enteiro, o lapislázuli emparellábase en valor co ouro.

E xunto cos viaxeiros que transportaban todos estes tesouros, chegaban tamén as ideas. Dende Persia viñeron as ensinanzas de Zaratustra, e máis tarde os gregos e o seu paganismo humanista, moitos séculos antes de que o fixera o Islam. Dende Gandhara chegaron o hinduísmo e as ensinanzas de Sidarta Gautama, o Buda. E coma nun crisol, en Afganistán xurdíu un curioso sincretismo de consecuencias incalculábeis. Cando os sucesores de Alexandre se independizaron nestas terras, fundando o reino grego de Bactria, adoptaron o budismo e aplicaron nel a súa peculiar maneira de entender a arte. O budismo era unha relixión sen iconos, e os budistas eran reacios a representar efixies do seu mestre, quen fixera grandes esforzos por liberar á sua ánima das servidumes do seu corpo material a través do ascetismo. Por iso, representábase a Buda con un trono baleiro, ou coa árbore baixo a que sentaba a meditar. Pero os gregos, afeitos a esculpir as súas divindades antropomorfas, comenzaron a facer retratos do Buda adaptando ás imaxes dos seus deuses ás características físicas do Iluminado, modelando o seu rostro con ese “realismo idealista” tan característico deles, cubrindo o seu corpo co himatión, a túnica de amplas dobras que cubre ambos os dous ombros, mentres que mans e pés adoptaban esa pose asimétrica denominada contraposto e que dota ás esculturas gregas dun moderado dinamismo. Esta imaxe de Buda floreceu no reino de Gandhara, onde acadou éxito, e dende Afganistán viaxou na época do Imperio Kushan ata a China e o Oriente, onde as imaxes de Buda fixéronse norma.

En Afganistán, os monxes budistas extenderon un modo de vida eremita, vivindo en pequenas covas escavadas nos cantiles, que adobiaban con imaxes esculpidas e pinturas murais. Pero durante o Imperio Kushan estes eremitas, xa organizados en mosteiros que salferían o país, construíron santuarios con imaxes de Buda colosais. Os máis coñecidos eran os de Bamiyán, pero hai outros dos que se ten noticia, aínda que se ignore con certeza a súa localización. Bamiyán era un icono cultural do Afganistán, Patrimonio da Humanidade, e quizais a mostra máis monumental do xenio das xentes que habitaron este desolado país. Os budas de Bamiyán foron bombardeados no 2001 nun acto de bárbara incultura por parte do réxime talibán, ese revirado subproduto da Guerra Fría. Non foron a única víctima do seu totalitarismo integrista: o museo Nacional de Kabul foi saqueado, e moitas pezas roubadas para abastecer o mercado ilegal de antigüidades, ou destruídas por simple estulticia. Unha barbarie calculada dentro dun programa sistemático de islamización da sociedade, no cal calquera vestixio ou reminiscencia dun pasado infiel podía e debía ser aniquilado.

Agora, anos despois da (parcial, momentánea) derrota dos talibans, e tras décadas de guerra, Afganistán segue a ser un país ao pairo, a mercede dos ventos cambiantes do mundo. As potencias occidentais manteñen medio país ocupado, mentres que a outra metade é territorio comanche. Non existen servizos de ningún tipo, sanitarios, educativos, asistenciais. A sociedade permanece desestruturada e dividida en ancestrais etnias e clans, e o Estado, inoperante e con síntomas alarmantes de corrupción, é incapaz de fornecer aos afganos o factor cohesivo que antes proporcionaba o integrismo islamista, aínda que fose pola brava. Mentres, as riquezas do país están de saldo. Unha compañía estatal chinesa acaba de facerse co control do maior depósito de mineral de cobre do país, a cambio dun moderado imposto. O goberno afgano mira niso unha fonte de recursos, arredor de 3.400.000.000 $, que son a maior inversión (non militar) feita no país, a cambio de 11’3 millóns de toneladas de mineral de cobre por valor de 50.000.000.000 $ en mineral de cobre. Un peso por tres pesetas. O dano colateral súfreo o antigo mosteiro budista de Aynak, no alto do outeiro no que se vai abrir esta mina, e que está a ser escavado por unha misión arqueolóxica francesa que xa leva atopadas máis de 7 estupas e 100 estatuas budistas. A longa ocupación do Mosteiro, entre os séculos II a.C ao IX d.C., ofrece un inestimabel panorama dos camiños da expansión do budismo dende a India cara a China por esta rexión, e a convivencia do budismo co Islam no século VII.

Os talibáns destruían o pasado por fanatismo. Os gobernadores afganos actuais, por cartos. O resultado é o mesmo. Mentres que moitos dos países do mundo constrúen as súas identidades lembrando, rescatando, mesmo imaxinando un pasado en común, Afganistán borrou nunhas décadas todos os recordos da súa fascinante historia. Unha historia de guerra e miseria, pero tamén de tolerancia e de intercambio. Quizais chegue un tempo no que os afganos atopen a calma suficiente para poder mirar outra vez cara atrás, para atoparse a sí mesmos, e acharán un baleiro. Un deserto de coñecementos criado por esta era, a nosa, dominada pola cobiza e a estupidez.
Comentarios (3) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-08-2010 13:29
# Ligazón permanente a este artigo
Condena do Archeocondono
Non ao archeocondono
Se houbera que situar nalgún lugar o berce do que se chama a Civilización Europea Occidental, case sen dúbida ese lugar sería Italia. Nesta península que pendura do sur do continente como unha bota arrandeando dende unha cadeira demasiado alta, déronse cita, dende tempos inmemoriais, etruscos, celtas, fenicios, gregos, romanos, ostrogodos, lombardos, bizantinos, sarracenos, normandos, catalano-aragoneses, casteláns, alemáns, franceses, e turcos berberiscos, por citar algúns exemplos. Algúns desenvolveron culturas propias e autóctonas, outros fundaron imperios de vocación universal que se espallaron por todo o mundo coñecido. Grazas a esta extensión, a arte e a cultura grecolatina convertíronse nun paradigma estético mundial, e a recurrencia a este paradigma no Renacemento, no Barroco, ou no Século das Luces, marcou a pauta e as normas da creación europea ao longo de toda a súa Historia. De Italia xurdiron talentos de extraordinaria influencia: Leonardo, Galileo, Torricelli, ou Fermi. En Italia inventáronse algunhas cousas estupendas, como a pasta, o piano, a radio, e as pilas (para a radio), e outras terribeis, como a mafia, o feixismo e o catenaccio, perversión táctica que permitiu aos italianos gañar catro títulos mundiais de calcio.

Todo este pouso histórico e cultural da pé a que Italia sexa, na súa totalidade, un inmenso campo arqueolóxico. De feito, aquí se inventou a arqueoloxía, primeiro como unha actividade de depredación de antigüedades, e máis tarde, como disciplina científica que permite o coñecemento do pasado. As poderosas familias que gobernaban as repúblicas italianas, os Medicis, os Farnesio, os Ludovisi, coleccionaron avaramente as estatuas escachadas e mutiladas que aparecían nas súas fincas e predios ao cavar os alicerces dos seus pazos. Pretendían así contaxiarse da gloria daquelas reliquias dun pasado de esplendor que eles pretendían resucitar, polo que o coleccionismo convertiuse nunha actividade nobre, que outorgaba ao propietario de obras de arte antigas un aura de erudición e de opulencia combinadas. Máis tarde, esas coleccións serviron a Winckelmann para sistematizar e escribir a primeira Historia da Arte da Antigüedade, a pedra angular da arqueoloxía moderna, e o diletantismo dos poderosos derivou nunha actividade científica útil.

O coleccionismo tivo a súa importancia histórica, e para a arqueoloxía o fenómeno tivo a bondade de que unhas elites económicas e intelectuais se preocupasen polo estudo do pasado. Emporiso, os efectos benéficos desta moda rematan aí. Desque os estados contemporáneos definen nas súas lexislacións o Patrimonio Cultural como un ben público, atesourar antigüedades en casa debera ser unha actividade pouco recomendable, xeralmente inaceptable, e moi frecuentemente punibel. Pódese alegar que quen teña cartos pódeos gastar no que lle pete, mesmo nunha obra de arte antiga, pero qué sentido ten, e cal é o beneficio de que exista unha actividade semellante?.

As obras de arte antigas son un conxunto de bens finito. Non pode haber máis das que se fixeron no seu tempo. Unha parte indeterminada delas está por descubrir, soterrada ou sumerxida, e pertence, por lei, en Italia e en case todo o mundo civilizado, ao Estado. A outra parte, a coñecida, pertence en parte a Museos e institucións públicas, e en parte permanece en mans privadas. Esta parte é a que se compra e vende, e permite que haxa tráfico e comercio con bens que son do patrimonio cultural. Dado que a materia obxecto deste comercio é sumamente escasa e teoricamente constante, mentres que a demanda é progresivamente máis alta, os prezos dos bens do patrimonio cultural, que son un conxunto finito, tenden ao infinito.

Consecuentemente, a sostenibilidade deste mercado esixe a adopción dunhas estratexias que son frecuentemente ilícitas, e que pasan por aumentar o tamaño do mercado. Isto faise mediante a introdución na circulación de obras que estaban fóra do tráfico ou "amortizadas", sustraéndoas de museos e institucións públicas, ou ás máis das veces a través de escavacións ou prospeccións arqueolóxicas ilegais. A outra opción é aumentar o número de antigüedades fabricándoas, ou mellor dito falsificándoas, o que tamén constitúe un delito de estafa.

Pero aínda que existise un mercado de antigüedades estrictamente legal, ese mercado é unha fonte de problemas, pois o seu carácter é puramente especulativo. As obras de arte antigas non teñen utilidade por si mesmas, nin producen beneficios máis que polo aumento constante do seu prezo. O único interese obxectivo do particular que compra unha obra de arte é agardar a que aumente o seu valor no mercado, o que sen dúbida sucederá. A situación ideal, dado o estado da lexislación, sería que o Estado ou os poderes públicos, foran paulatinamente absorbendo o mercado anticuario para socializalo e facelo de todos, pero canto máis se reduce o mercado anticuario, máis oneroso é para os fondos públicos facerse coas pezas en circulación.

Así que convén saber que, en calquera caso, cando un particular adquire unha obra de arte antiga está a sustraer á sociedade unha parte do ben público para un disfrute ou lucro privado. Non existe xustificación moral para iso. Podería ser que nos tempos de Ludovico Ludovisi atesourar estatuas gregas no xardín dun pazo romano fose unha actividade nobre e respeitabel, pero xa non. Mercar unha obra de arte antiga supón, no mellor dos casos, fortalecer a natureza especulativa do mercado anticuario, que vai en contra do interese público, e no peor a fomentar todo ese rosario de delitos que medran ao abeiro destes traficantes: o roubo, a estafa e o crime organizado. O tráfico ilegal de obras de arte é o terceiro en importancia mundial, despois do de armas e drogas, e en Italia, xacementos como Pompeia están a ser sistematicamente saqueados pola camorra. Gardar tesouros arqueolóxicos na casa é un acto de ostentación hortera, maleducada e antisocial, e debería non ser obxecto de admiración senón de escarnio público.

O goberno de Silvio Berlusconi propuxo nestes meses un proxecto de lei denominado popularmente como o “archeocondono” (ou “arqueoperdón”) polo cal se despenalizará a posesión de obxectos arqueolóxicos obtidos de maneira irregular, que poderán permanecer “en depósito” en mans privadas durante 30 anos (renovabeis) a cambio dunha pequena porcentaxe do seu valor, e co engadido da posibilidade de transmitilo a herdeiros. Asemade, tamén se abre a posibilidade de que os bens arqueolóxicos nacionais transferidos a rexións e provincias poidan ser privatizados para “sanear” as contas públicas. Os arqueólogos, académicos, estudosos e o público sensibilizado en xeral reaxíu con indignación, pois o “condono” perdoa, de facto, á acción ilícita pola cal un obxecto arqueolóxico acaba en mans privadas. Ademais, fomenta a depredación e o expolio inmediato dos xacementos arqueolóxicos italianos en aras a gozar deste futuro perdón. A reacción está a ter éxito, pois de momento o proxecto semella paralizado, e non será incluído nos próximos orzamentos, pero a batalla aínda non rematou. Italia, berce de civilizacións, pode estar en camiño de ser o exemplo da súa tumba.
Sinaturas contra o Archeocondono
A plataforma contra a lei do archeocondono en Facebook
Comentarios (1) - Categoría: Mundo - Publicado o 31-07-2010 14:09
# Ligazón permanente a este artigo
O derradeiro capítulo de Hasankeif
A ponte de Hasankeif (foto John Wreford)
Os primeiros habitantes de Hasankeif chegaron no noveno milenio a.C. cando os primeiros agricultores sedentarios se asentaron na foz do Tigris, en covas artificiais que escavaron na branda rocha dos cantís que bordeaban o río. Os arqueólogos atoparon restos deles que se conservan no museo de Mardin. Estas comunidades prosperaron ata convertirse nun enclave urbano, que tivo o seu papel durante o periodo babilónico. Hai quen pensa que foi aquí onde se erguía a lexendaria cidade de Ilansura, capital dun reino contemporáneo da idade dourada de Mari, no II milenio a.C., e que tamén foi obxecto do desexo dos reis hititas. Segundo a difusa ciencia filolóxica, Sura significa “A rocha, o penedo”, e foi na rocha onde estas xentes escavaron, literalmente, as súas casas. Disque hai, todo ao longo da cornixa pétrea que flanquea o Trigris, unhas 4000 covas. Toda unha xigantesca cidade soterrada.

Quizais o propio Alexandre, chamado o Grande, cruzou o Tigris por este punto no ano 331 a.C, cando veu dende Nisbis camiño da crucial batalla de Gaugamela, que lle abriu as portas de Oriente. O certo é que os gregos fixeron aquí unha fortaleza á que chamaron Kastron Rhis-Kephas, que en sirio ou arameo significa “castelo no cumio da rocha”. Máis tarde, os romanos tiveron aquí o seu bastión na cambiante fronteira co Imperio parto, latinizando o nome como Cepha. Gregos e romanos deixaron algúns restos epigráficos que foron desentullados en recentes escavacións. Tras a caída do Imperio romano de Occidente, Hasankeif pasou a formar parte do Imperio Bizantino. Os eremitas cristiáns gostaban das covas colgadas nas ribeiras do Tigris para os seus rezos e penitencias e axiña se organizaron, convertíndose nunha diócese que mandou ao seu propio bispo ao concilio de Calcedonia no ano 451. A comunidade de cristiáns siríacos, hoxe practicamente desaparecida, sobrevivíu aquí ata a I Guerra Mundial, deixando como lembranza unha pequena igrexa e varios oratorios troglodíticos onde aínda se poden ver as fornallas que acollían as iconas dos santos.

Os árabes omeias conquistaron Cepha no 640, e rebautizárona como Hisn Kaifa (Adiviñen: “O castelo na Rocha”), e que foi derivando, deturpadamente, no nome actual. Tamén eles deixaron a súa pegada: convertiron a igrexa bizantina nunha mesquita (A mesquita de Ulu). Un neto dun tío de Mahoma, o imán Abdullah, ten aquí o seu venerado mausoleo. Os árabes mesmo deixaron aquí a súa lingua: en Hasankeif fálase un dialecto do árabe clásico, mentres que na rexión sobrevive o kurdo, lingua á súa vez minorizada fronte ao turco oficial e poderoso. Os habitantes da cidade presumen de poder intercambiar facilmente o seu rexistro do árabe (semítico) ao kurdo (indoiranio) e ao turco (altaico) sen problemas. Xente sabia.

A cidade foi logo gobernada pola dinastía turcómana dos Ortócidas, que a convertiron na súa capital en 1102, e os kurdos Aiúbidas, que conquistaron a cidade en 1232. Estes séculos foron a época dourada da cidade. A vella (suposta) pasarela coa que o río Tigris podía ser vadeado neste lugar foi sustituída en 1116 por unha espectacular ponte. A distancia entre os seus pilares centrais, salvada por un arco de madeira que permitía cortar o acceso aos enemigos, era de 40 metros, o que a convirte na ponte máis grande de toda a Idade Media. Por aquí cruzaban as longas caravanas cargadas con seda da China, e talvez fixera o mesmo Marco Polo cando foi xunto ao Grande Khan na súa famosa embaixada. Daquela ponte hoxe só fican os inmensos pilonos sobre os que se erguía, cos seus monumentais tallamares, pero a riqueza material destes tempos tamén se reflectiu na construción de numerosas e fermosas mesquitas, a cidadela, á que se accede por vertixenosas escadas escavadas no penedío, os restos do gran pazo dos Ortócidas, e o pequeno dos Aiúbidas, un niño de águias sobre o Tigris.

A cidade tampouco ficou exenta das ameazas: os mogoles saquearon a cidade en 1260, pero rexurdíu das súas cinzas baixo o poder dos Turcómanos das Ovellas Brancas, príncipes emparentados cos bizantinos e que fixeron aquí residencias de verán para os seus emires. Tamén esta xente deixou a súa pegada, como a tumba do bei Zeinel, e a súa característica cuberta abulbada e cuberta de ladrillos esmaltados en azul turquesa, versión reducida e doméstica dos grandes mausoleos de Samarcanda. Emporiso, Hasankeif, situada nunha fronteira disputada por persas, aiubíes e turcómanos, rematou por caír en poder de Solimán I, emperador otomano, en 1524.

Tras os Acadios, Babilonios, Asirios, Persas, Gregos, Partos, Romanos, Bizantinos, Árabes, Kurdos, Mongoles, Turcómanos e Otomanos, o goberno turco, empeñado no benestar dos seus cidadáns, decidiu poñer tamén o seu gran de area nesta continua sedimentación de cultura que é Hasankeif. Nos anos 70 proxectou a construcción dunha enorme central hidroeléctrica no Tigris, o encoro de Ilisu, que, se non se pon remedio, anegará todo o val no ano 2013. Case a un tempo, cinicamente, declaraba os monumentos protexidos por lei e mandaba desaloxar aos habitantes da cidadela e das súas covas milenarias para instalalos nun novo asentamento no val, a carón da vella ponte. O abandono contribuiu ao seu imparable deterioro, e a ameaza de asulagamento arredou a calquera inversor sensato de enterrar aquí os seus cartos. Pouco a pouco, a cidade esmoreceu, e os habitantes foron marchando aos centros industriais veciños. Os que ficaron, unhas 7000 ánimas, sobreviven da pesca fluvial, e dos turistas de fin de semana que se achegan a disfrutar da paisaxe e dos monumentos. Non adoitan quedar a durmir, pois non hai xa hoteis. A amabilidade dos paisanos é compensada ademais pola antipatía dos funcionarios de policía, que fan todo o posible por espantar a calquera turista estranxeiro que meta aquí o fuciño.

Os defensores do encoro de Ilisu afirman que suministrará o 10% da enerxía eléctrica de Turquía, axudará a irrigar esta árida rexión e creará 10.000 empregos, moitos deles vinculados ao “turismo náutico”, tan necesarios nunha rexión economicamente paupérrima. Din que os monumentos poden ser trasladados, algo absolutamente imposible dende o punto de vista practico. Os detractores do encoro alegan que o paro e a pobreza proveñen de 40 anos sen inversións. A experiencia doutros encoros turcos no Kurdistán demostrou que non houbo nada dos prometidos regadíos senón que provocaron desarraigo, marxinación e emigración masiva. Apostan polo seu patrimonio como factor de atracción dun turismo de calidade. Pero loitan contra xigantes. Non se di, pero o encoro de Ilisu tamén será unha billa que controlará o acceso á auga de Siria e o Iraque, e hoxe por hoxe, a auga vale alí máis que o petróleo, e máis que valerá aínda. Tampouco se di, pero hai quen pensa que estes proxectos de enxeñería son un paso máis na aniquilación do pobo kurdo, arrancándoo das súas raíces, obrigándoo a trasladarse ás cidades industriais onde o kurdo non se fala, e asulagando a súa memoria milenaria baixo as augas. Os actuais gobernantes turcos deberían reflexionar: Durante máis de dez milenios, todos os habitantes deste pequeno recuncho do mundo deixaron a súa lembranza do seu paso. Cómo nos lembrarán a nós?.
Campaña para a salvación de Hasankeif
Comentarios (4) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-03-2010 20:48
# Ligazón permanente a este artigo
Arqueoloxía en tempos de crise
Parte do tesouro de Staffordshire (foto da web oficial)O mes pasado unha nova arqueolóxica desas que soan espectaculares asaltaba as axencias: Apareceu un tesouro saxón en Inglaterra, enterrado nunha terra de labor. A arqueoloxía-espectáculo, para o consumo do gran público, sempre adorou os tesouros. O achado non era fortuito, mais sí afortunado. Un home chamado Terry Herbert rastrexaba os campos de Staffordshire co seu detector de metais, buscando ouro. Levaba dezaoito anos facéndoo sen demasiado éxito. Según o seu propio relato, todos os días comenzaba a súa pescuda cunha oración de reminiscencias paganas: “Espíritos de outrora, levádeme onde as moedas aparezan”, e agardaba que a prosaica pitada do trebello detector o conducise ao seu soñado tesouro. Aquela mañá, seica, trocou a súa plegaria: “Espíritos de outrora, levádeme ata onde o ouro apareza”. E apareceu: Cinco quilos de ouro e 1’3 quilos de prata repartidos en mil cincocentas pezas, sobre todo adobios militares de armaduras e puños de espada, decorados cunha exquisita habilidade.

As propias características deste tesouro, sen moito contexto, permiten facer algunhas hipóteses sobre o seu sentido. Non hai pezas de adobio femininas, senón que case todas pertencen ao enxoval dun guerreiro. Iso sí, guerreiros dun refinado gosto, que embelecían os seus cascos, armaduras e espadas con toda sorte de apliques de ouro e engastes de pedras semipreciosas, decorados con sofisticados diseños, como figuras de animais retortos que se enlazan e traban uns a outros nunha caligrafía de arabesco. Un estilo moi propio da nobreza saxona do século VII, semellante ao do tesouro de Sutton Hoo, o máis importante dos achados ata o momento, e que agora ficou pequeno. Moitos destes apliques decorativos foron deliberadamente arrancados do seu lugar de orixe para ser ocultados nesta leira. Cal pode ser a explicación? Podería relacionarse directamente este agachamento con algún dos reis do antigo reino de Mercia, no corazón do cal se atopaba Staffordshire? Tería lugar neste ferrado unha batalla e o tesouro sería o botín que os vencedores acumularon dos despoxos dos vencidos? Ou serían os trofeos coleccionados por un só guerreiro ao longo da súa carreira de armas? Cal é a razón pola que foron ocultados e esquecidos? Enterrou o seu antigo propietario as súas caras xoias ante a inminencia dun perigo que resultou fatal? Ou serían unha ofrenda a un deus pagán? O misterio é tan intrigante que podería ser inspirador dunha novela. De feito, hai quen mira neste tesouro ecos dos versos do Beowolf, o poema épico anglosaxón posiblemente contemporáneo do recén achado tesouro: “Houbo outras moitas reliquias amoreadas dentro da casa da Terra, porque hai moito tempo, cun deliberado coidado, algunha persoa esquecida depositara toda a súa rica herdanza dunha carreira de alta estirpe neste antigo escondedoiro. A morte chegara e levara a todos en tempos remotos, e a única testemuña do seu destino, o derradeiro veterán, só podería afrontar o mesmo destino para si mesmo. Adiviñou que a ledicia do seu tesouro sería breve”.

O achado pon de manifesto outra cuestión, que nesta terra nosa resulta exótica: a importancia que na Gran Bretaña acadaron nos últimos anos os arqueólogos “amateurs”, e o que é máis chamativo, a estreita colaboración entre os arqueólogos profesionais e académicos, e os afeccionados. Un proceso curioso no que teñen que ver o crecente interese popular pola antigüedade e a historia, por unha banda, e a crise económica pola outra.

A cousa é como segue. Nos últimos anos proliferan afeccionados á arqueoloxía (mesmo con formación superior) que pescudan os montes e veigas ingleses na procura de calquera artefacto enferruxado, ás veces axudados con detectores de metais. O seu costume de gardar toda a quincalla que atopan, esmeradamente embolsada e clasificada en fiambreiras e tuperguares, dalles o alcume de “grot pots”, ou “botes de porcalladas”. Cada vez son máis: algúns actúan por pasatempo, inspirados polo éxito televisivo de “Bonekickers”, (unha serie da BBC estilo CSI pero con arqueólogos), outros por verdadeiro interese científico. Os arqueólogos mirábanos con desconfianza: non deixaban de ser intrusos que fozaban nos campos a eito e esbandullaban os xacementos.

Pero en 1996 promulgouse a Treasure Act, que establecía a obrigatoriedade de denunciar o achado de obxectos de ouro e prata, ou moedas de máis de 300 anos de antigüedade, e creouse conxuntamente un sensacional instrumento: o Portable Antiquities Scheme, unha enorme base de datos onde calquera que faga unha descuberta pode comunicala voluntariamente. O seu “tesouro” é tasado, e os museos teñen unha opción preferente de compra, co cal o descubridor leva o seu premio, e as diferentes institucións públicas poden optar por resgardar o Patrimonio histórico, que é de todos. A maioría dos achados en moedas son verdadeiramente miserables, auténtica chatarra para fiambreiras, pezas de cobre dobradas, marteladas, oxidadas e carentes de valor por si mesmas. Pero o seu valor científico resulta moito máis valioso que o do ouro, máis cando aparecen en lugares insospeitados, en cantidades significativas. Xurden, por exemplo, moedas romanas onde non se agardaba que estes asomaran o fuciño, e que amosan o grao e a intensidade do comercio romano naquel extremo occidental do Imperio. Cos anos, o PAS e os seus 400.000 rexistros de pezas está a trazar un novo mapa da antigüedade británica. O achado de Terry Herbert é unha mostra do bo funcionamento deste sistema.

O PAS ven suplir a crise da arqueoloxía de investigación na Gran Bretaña do colapso económico. Un 10% dos arqueólogos profesionais perderon o seu emprego, e a maioría dos equipos que traballan no campo ven perigar as súas fontes de financiamento polos recortes orzamentarios e a inminencia dos Xogos Olímpicos do 2012, que van levar os cartos todos. Os detectores de metais, pola súa parte, son un billete de lotería que pode conducir a un buscatesouros afortunado como Terry Herbert a unha vida sen preocupacións. O peso da arqueoloxía británica descansa cada vez máis no lombo dos “grot pots”, pero aínda así, ou grazas a iso mesmo, non se deixan de aprender cousas do pasado.

Non teño simpatía pola arqueoloxía “amateur”, (case tanta como pola arqueoloxía “de xestión”), pero algo se pode aprender destes ingleses. O PAS palía o problema fundamental desta para-arqueoloxía que é a inexistencia dun rexistro, porque é co rexistro, máis que coas pezas achadas, co que os arqueólogos traballamos. En Galicia, cunha lei quizais máis restrictiva e máis protectora do Patrimonio, os achados son sistematicamente ocultados, destruídos ou no mellor dos casos desviados ao mercado anticuario, e ademais non se evita que aquí tamén exista un verdadeiro exército de pseudoarqueólogos que furan os montes sen método nin xeito, armados cos seus detectores de metais. Non hai que defender tal cousa, pero polo menos, na Gran Bretaña foron capaces de crear un marco de colaboración entre os arqueólogos e a cidadanía, que está dando froitos. Aquí iso é un soño: Se un paisano vai á Dirección Xeral de Patrimonio contando que lle apareceu unha moeda romana sachando na viña, veredes o que pasa.
Páxina web do tesouro de Staffordshire
Páxina web do Portable Antiquities Scheme
Comentarios (7) - Categoría: Mundo - Publicado o 31-10-2009 20:37
# Ligazón permanente a este artigo
Varus foi á guerra, non sei cando virá
Monumento a Hermann en Teotoburgo (Foto de F J Mertens)
A principios do século I da nosa era, o Imperio Romano ambicionaba extender os seus dominios ao leste do Rin, ata o río Elba. Os xenerais Druso o Maior, o que foi pai do emperador Claudio, e Tiberio, que sería o segundo emperador de Roma despois de Augusto, mandaran victoriosamente as súas tropas ao interior deste terrible territorio, a Xermania Magna, unha terra, a decir de Tácito, “escurecida polos montes, e fea, e manchada polos pantanos”. Tras estas incursións os xermanos parecían un pobo sometido, e Augusto decidiu que era hora de mandar un administrador de man dura para acabar de pacificar a nova provincia. O elexido para esta empresa foi Publio Quintilio Varo. Non sabemos moitas cousas certas do seu carácter, pois as fontes son despiadadas con el, pero sí podemos supoñer algunhas cousas: cando foi gobernador de Siria, sofocou a revolta dos xudeos tras a morte de Herodes o Grande crucificando a 2000 sediciosos, un detrás de outro, e saqueou a provincia amasando unha fortuna considerable. Cabe deducir de todo isto que era un home avaricioso e cruel, xusto o que Augusto precisaba para someter aos xermanos díscolos e muxir os seus tesouros para aumentar os de Roma. Varo non defraudou as espectativas.

O gobernador contaba coa axuda dalgúns xermanos colaboracionistas, nomeadamente de dous: Falaban latín decentemente, e eran coñecidos entre os romanos como Arminio e Segimero. Arminio estivera en Roma, onde chegou a cabaleiro, e comandara na guerra anterior as tropas auxiliares dos xermanos que axudaban aos romanos. Comía na mesa de Varo, e portábase con docilidade canina, inducindolle a pensar que os demais xefes xermanos eran igual de mandadiños e serviles. Pero Arminio, en segredo, argallaba cos outros xefes xermanos fartos da cobiza e a prepotencia romana, o plan que levaría a Varo á perdición.

Arminio convenceu a Varo de enviar varios destacamentos a diferentes puntos da provincia, co fin de protexer ás caravanas de comerciantes dos bandidos. Con isto, Varo dividiu o seu exército. Despois, os xermanos do extremo oriental rebeláronse, asasinando aos funcionarios ronmanos. Era o outono do ano 9 e Varo decidiu acudir con todas as súas tropas para unha expedición punitiva, antes de regresar aos seus cuarteis de inverno. Arminio buscou pretextos para non acompañalo, mentres ordenaba masacrar aos destacamentos romanos sen o coñecemento de Varo.

Os romanos marcharon confiados na súa suposta superioridade. Pero os camiños eran estreitos, estaba atravesado por ríos que impedían o paso dos carros, e ían polo medio dun terreo fragoso cuberto de mestos bosques, empantanado pola chuvia incesante do outono alemán. Pouco a pouco, as súas liñas se estiraron nunha ringleira interminable de soldados empapados ata os osos. Tres lexións: 18.000 homes, máis un número indeterminado de auxiliares e de acompañantes civiles, mulleres, intendentes, comerciantes, prostitutas, a poeira que segue a marcha dos exércitos. Ao chegar ao bosque de Teotoburgo, nun estreito paso entre a aba dun monte e un pantano impenetrable, Arminio atacou ao fronte dos xermanos emboscados. Os soldados romanos, incapaces de agruparse, nin de manobrar naquela fraga mesta e enmarañada, non tiveron oportunidade. Acurralados polos bárbaros, foron caendo implacablemente baixo as lanzas e flechas propelidas dende a escuridade do bosque. Durante días, os xermanos mataron, mataron e mataron, e o medo e o caos foron os amos das lexións, lanzadas nunha desesperada carreira por fuxir da cilada, mentres eran cazadas polos homes de Arminio apostados nos parapetos que levantaran ao longo do camiño. Ao caer a noite, os soldados tentaban agruparse para resistir, tremendo de frío e de medo, mentres oían os berros de agonía dos prisioneiros capturados, torturados e sacrificados aos terribles deuses bárbaros. Varo, rodeado, suicidouse. Dos demais só se salvaron unhas poucas ducias.

A Batalla do bosque de Teotoburgo marcou un punto de inflexión nos plans de expansión de Roma no Norte de Europa. Augusto ordenou que os números das lexións (a XVII, a XVIII, e a XIX) non volveran a figurar na lista das unidades do exército. Aínda que máis tarde os romanos enviaron expedicións de castigo contra os xermanos, e mesmo conseguiron recuperar as aguias, (a insignia sagrada de cada lexión, a perda da cal significaba a maior das deshonras), xa nunca máis pensaron en asentarse definitivamente alén do Rin. Seis anos despois da derrota de Varo, os romanos regresaron ao lugar para descubrir as montañas de esqueletes branqueadas ao sol, e os cráneos dos seus compañeiros cravados nos troncos das árbores. O lugar da batalla esqueceuse despois, ata que un arqueólogo afeccionado, Anthony Clunn, atopou restos de armas e obxectos relacionados cunha batalla do século I en Kalkriese, perto de Osnabrück, a carón da fronteira con Holanda. As escavacións posteriores permitiron reconstruír con certo detalle a táctica e o desenvolvemento da batalla e o que sucedeu cos desgraciados romanos.

Nos últimos tempos, as investigacións arqueolóxicos romanos en Alemaña están deparando algunhas agradables sorpresas. A finais do ano pasado foi identificado en Northeim (Baixa Saxonia), outro xacemento no que apareceron restos dunhas 600 armas romanas e que os arqueólogos non dubidaron en identificar como o escenario dunha batalla ocurrida no século III d.C., o que proba que as incursións romanas en Xermania seguiron sendo frecuentes (e infructuosas). O achado e especialmente notable, porque non é doado reconstruír arqueolóxicamente un escenario bélico. Por outra parte, outra equipa de arqueólogos descubriu en Waldgirmes (Lanauh, Hessen), anacos dunha estatua ecuestre da época de Augusto, e concretamente a preciosa cabeza do cabalo que montaba, probablemente, o mesmísimo emperador. O feito de que a estatua fose destruída e arroxada a un pozo deita un pouco de luz sobre o destino do efímero poder de Roma na Xermania Magna. Sic transit gloria mundi.

Alemaña celebra este outono o bimilenario da batalla de Teotoburgo, Clades Variana, Varusschlapht, ou a Hermannsschlacht, cunha exposición titulada “Imperium, konflikt, Mythos”, no lugar da batalla en Kalkriese, en Haltern am See, onde os romanos tiveron o seu maior asentamento ao leste do Rin, e en Detmold, onde hai unha xigantesta estatua de Hermann-Arminio. Porque a pesares de que Arminio (xermanizado como Hermann) fracasou no seu intento de unificar aos pobos xermanos baixo a súa monarquía e acabou morrendo asasinado pola súa propia xente, convertiuse nun mito perenne da independencia alemana. Por iso os prusianos, nada máis vencer aos franceses na guerra de 1870 e de proclamar a unificación de Alemaña, ergueron en Detmold ese monumento ao seu antigo devanceiro, personificación do valor superior do pobo xermano e a súa independencia fronte a latina Francia, no lugar onde erradamente, se pensaba daquela que tería sido a matanza, a uns 45 km do emplazamento arqueolóxico. É un aniversario redondo digno de conmemoralo, pois sen a batalla de Teotoburgo, quizais a historia de Alemaña, e de Europa, terían sido ben diferentes.
Páxina web da exposición sobre a derrota de Varus
Web oficial do Museo de Kalkriese e o lugar da batalla.
Comentarios (1) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-09-2009 00:29
# Ligazón permanente a este artigo
O rei indocumentado
A estela de Tel dan e Avraham Biran con ela.
Cando os sacerdotes levitas escribiron a Biblia, inspirados por Iahvé ou pola fe que lle tiñan, vivían nun mundo en descomposición. Non eran máis que os fanáticos descendentes dun pobo barrido pola historia, aqueles que regresaran a Canaán dende o cautiverio de Babilonia. Atrás quedara a gloria dos reis de Israel e de Xudá, desaparecida coa destrucción de Xerusalén por Nabucodonosor, o rei de Babilonia, no ano 586 a.n.e., e a deportación dos seus habitantes. Cando 50 anos despois, Ciro o persa conquistou Babilonia, permitiu aos hebreos regresar á súa vella cidade. Moitos quedaron, pois prosperaran en Mesopotamia, demostrando que o exilio distaba moito de ser un suplicio. Os que regresaran a aquel secarral que chamaban a Terra Prometida afanáronse por reconstruír o Templo, e por devolver aos israelitas o seu vello orgullo nacional. Reordenaron a súa historia, e colocaron ao seu deus malhumorado e vingativo no centro do mundo, e con el a eles mesmos. Adornaron os seus vellos mitos con outros aprendidos noutras terras, e recopilaron a historia dos seus xuices e reis tentando reivindicar así o seu dereito a vivir alí entre extraños. Porque en Palestina entón, como sempre, como agora, nunca estiveron sós.

A lectura da Biblia, unha lectura desapasionada, sincera e nada erudita, permite apreciar ata que punto era amarga a tinta coa que a escribiron. Os cronistas que a compuxeron arelaban un reino xudeo nunha Xerusalén chea de samaritanos, fenicios, persas e gregos, adoradores de Baal e de Astarté, de Apolo e de Ahura Mazda. As historias bíblicas tiñan para eles unha dobre finalidade: por unha banda devolver aos hebreos un pasado do que presumir, dándolle apariencia documental ás súas narracións lexendarias. Así, tentaron de ocultar a realidade miserable dun pobo de cabreiros comedores de cebolas co brillo das armas de Josué, ou o ouropel da corte de Salomón. Pero por outra, tamén había unha intención moralizante: aqueles (breves) episodios de gloria trocáranse en infortunio por culpa do pecado. Saul, David e Salomón foran reis gloriosos, pero non inocentes. A súa infidelidade co deus de Israel levou á partición en dous do reino, e os seus sucesores foron unha sarta de monarcas de medio pelo, que non puideron, ou non quixeron, eliminar a idolatría dos seus países. Contra eles Iahvé, o deus do templo, mandou profetas que falaban no seu nome, con escaso éxito, o que colocaba a Deus nun estado de permanente mal humor. Por estas e outras dexeneracións foi que Iahvé castiga aos hebreos mandando a Nabucodonosor a que os deporte a Babilonia, como os castigara outras veces, incluso ata co diluvio. Iahvé é un deus ciumento, cánsase a Biblia de decir. Conclusión: A Biblia invita aos xudeos, acostumbrados dende hai séculos a vivir nun ambiente relaxadamente politeista, a facer sacrificios no Templo de Xerusalén, completamente remozado, único lugar onde se pode adorar ao seu deus nacional. Calquera outra devoción non vale, porque Iahvé (e os seus sacerdotes) teñen o monopolio de estar a ben coa esfera divina. Por algo sodes o pobo elexido, por algo vos prometeu Iahvé este pedregal.

Como toda propaganda, a Biblia é fascinante, instructiva, influínte e mentirosa. Por iso a súa lectura como documento histórico debe ser coidadosa, e dende logo non parecer que se fai sen considerar o seu hipnótico embruxo. Porque a pesar da aura que a Biblia ten como libro histórico, non hai absolutamente ningún episodio anterior ao cautiverio de Babilonia que se certificara con certeza a través doutra fonte. Emporiso, hai unha lexión de eruditos historiadores dispostos a demostrar a veracidade dos seus versículos, interpretándoos con máis ou menos flexibilidade segundo o seu grao de compromiso relixioso. E entre eles, unha curiosa ponla do saber arqueolóxico: a chamada arqueoloxía bíblica.

En 1966, un destes arqueólogos, Avraham Biran, acudiu a evitar a destrucción dun xacemento por parte do exército israelí, que facía trincheiras nun monte chamado Tel Dan, na fronteira con Siria, nas vísperas da guerra dos seis días. Xa non deixou de escavar alí. No ano 1993, 27 anos despois, atopou dous anacos de basalto cunha inscripción en antigo cananeo. Polo contexto no que apareceu, parecía datar do século IX ou VIII a.n.e. Nela só se podían ler unhas poucas liñas, incompletas, nun monumento que parecía conmemorar unha victoria militar dos arameos sobre os hebreos. Entre as palabras lexibles había seis letras. BYTDWD. Bet David. A casa de David.

Avraham Biran era un ancián e prestixioso arqueólogo bíblico. Nacido na Palestina otomana de 1909, formárase como arqueólogo baixo as alas de William F. Albright, o pai da arqueoloxía bíblica, fondamente enchoupado do metodismo relixioso norteamericano, e firmemente convencido da autenticidade do texto bíblico. Despois de colaborar coa administración do mandato británico, e coa do recén fundado Estado de Israel, en 1961 retomou a arqueoloxía consciente da importancia deste oficio para rescatar os vínculos do seu pobo coa mesma terra que os agacha. Afirmaba que cada descubrimento arqueolóxico en Israel tiña importancia para a comprensión da Biblia, unha premisa que o impulsaba a interpretar cada achado baixo unha óptica nada inocente. Así que, cando xa octoxenario, Biran leu as seis letras que parecían indicar que un rei de nome descoñecido, posiblemente derrotado non se sabe cando por outro anónimo rei arameo, decía pertencer a “casa de David” co que quizais fose familiar ou descendente dalguén chamado David (ou similar) que hipotéticamente poderíase relacionar co rei David, o lexendario pastor de ovellas que gañaba batallas a pedradas, debeu pensar que a súa longa vida tiña algún sentido.

Ata o momento a Estela de Tel Dan é (e só quizais) o único e feble documento que fala da existencia do rei David, fóra da Biblia. Non é pouca cousa. Biran atopou o achado da súa vida. Pero o que en calquera outra terra serían achados inconsistentes e anodinos, aquí se convirten en argumentos políticos e relixiosos para reclamar a lexitimidade da ocupación dun país en constante disputa por pobos que o consideran a súa terra sagrada e irrenunciable. Para algúns, os mesmos que en 1996 celebraron con fanfarrias o trimilenario da conquista de Xerusalen polo mesmo rei David, a estela de Tel Dan é a proba da lexitimidade da ocupación israelí. Pero tal e como Biran comprobou, Tel Dan, como moitos dos Tell do Oriente Próximo, é unha montaña formada polo asentamento ao longo dos milenios, de ducias de pobos diferentes, con diferentes linguas, con distintos deuses. O propio monte demostra que David foi un máis nunha terra que pertenceu, que pertence, a todos.

Avraham Biran morreu o 16 de setembro en Israel. Hai uns días tería cumplido a patriarcal idade de 99 anos. Descanse en Paz.
Comentarios (9) - Categoría: Mundo - Publicado o 31-10-2008 16:57
# Ligazón permanente a este artigo
Os ollos que miran ao ceo
A táboa rongo-rongo chamada Aruku-kurenga, conservada na Congregación do Sagrado Corazón, en Roma.
Cando o almirante holandés Roggeween arribou á illa de Rapa Nui, no medio do máis profundo Pacífico, o 5 de Abril de 1722, bautizouna na súa carta co nome da festa do día, Pascua de Resurreción. Estilábase entre os navegantes este costume, apropiado para nenos expósitos nas inclusas e para pais sen imaxinación. Porén, os nativos da illa tíñanlle outros nomes, algúns ben prosaicos (Rapa Nui, a gran rocha), pero outros cheos de poesía: Te Pito o te Henua, “O embigo do mundo”, moi acaído para a única terra emerxida habitada en 2000 quilómetros á redonda, a xente máis aillada do planeta. Ou tamén Mata ki te Rangi, “os ollos que miran ao ceo”. Rodeados dun océano de soidade, para aquelas xentes as estrelas do hemisferio Sur debía ser tan cercanas coma calquera outra parte do mundo.

Os pascuenses chegaron a aquela terra probablemente dende a Polinesia, quizais en varias vagas entre o século IV e o XIII. Eran o derradeiro elo dunha longuísima epopeia de navegantes ignorados pola historia, que dende o Suroeste daquel vasto mar foron, século a século, chimpo a chimpo, colonizando todas e cada unha das illas da Oceanía. Eran viaxes a cegas,a mercede dos ventos e as correntes, en fráxiles canoas cargadas ata arriba de todo o necesario para a vida, pequenas arcas de Noé ateigadas de prantas, animais, homes, mulleres, ferramentas e saberes. Rapa Nui, a 2000 quilómetros de Pitcairn, o pequeño illote dos amotinados da Bounty, e a 3700 das costas de Chile, era coma un pequeno planeta verde flotando na inmensidade do espazo sideral. Dar con ella foi para os seus primeiros colonos coma sentar nun palleiro e dar coa agulla. É difícil calcular a desesperación daqueles piragüistas tras recorrer sen rumbo milleiros de quilómetros de mar baleiro, e a ledicia inmensa que deberon sentir ao ver asomar no horizonte os cumios romos dos volcáns de Pascua.

Aquelas xentes formidables tiñan, por forza, que facer algo formidable. Desenvolveron, nun anaco de terra non máis grande que o Morrazo, todas e cada unha das características do que consideramos unha civilización avanzada. Para o bo e para o malo. Cultivaron a terra e fixéronse hábiles pescadores, galopando sobre as ondas en feixes de canas atadas. Organizáronse politicamente en clans familiares,e axiña xurdiron diferencias sociais entre unha clase dominante (os Hanau-eepe, ou “orellas longas”) e outra dominada (os hanau-iti, ou “orellas pequenas”), distinguidas polos brincos cos que adobiaban os seus lóbulos. Inventaron, finalmente, unha mitoloxía rexida por deuses poderosos, e xunto a isto, ritos para manter a orde do cosmos, dirixidos por unha caste sacerdotal de homes sabios e vestais virxinais.

Mais logo, os clans poderosos, para facer evidente a súa posición predominante, fixeron construir enormes altares, ahus, e sobre eles estatuas de pedra para honrar aos seus devanceiros. Sen coñecer os metais, tan só batendo pedra contra pedra, tallaron os famosos moais, bustos xigantescos de rostros impasibles, tocados con rolos de pedra vermella, e con ollos incrustados que miraban ao ceo. A presunción, a fachenda, convertiu aos moais nunha industria devoradora. O seu número creceu, tallábanse ducias ao tempo nas canteiras do volcán Rano Raraku, e logo agardaban, postos de pe nas faldas do monte, o seu traslado aos ahus da costa. Para o seu transporte, e para erguelos nos seus altares, así como pola presión dunha poboación en constante aumento, taláronse as fragas que cubrían a illa, e esta pasou de ser un paraíso boscoso a un páramo áspero de herbas peiteadas polo vento. Ante esta situación os pascuenses reaccionaron da forma máis violenta: unha guerra civil exterminadora que rematou coa caste dominante e derrubou ominosamente aos orgullosos moais dos seus altares.

Cando chegaron os europeos, xa esta civilización estaba no seu solpor, autoaniquilada por desbordar as posibilidades do seu pequeño mundo. Logo viñeron os escravistas peruanos e deportaron aos homes para traballar nas súas minas de guano. Os que sobreviviron regresaron á súa illa natal doentes de varíola, contaxiando fatalmente aos seus paisanos. A principios do século XX os rapanuis non chegaban a douscentos, náufragos dun pobo que a penas lembraba nada das súas antigas glorias.

O pouco que sabemos da historia de Rapa Nui débese á arqueoloxía e ao labor dalgúns estudosos e misioneiros que anotaron para a posteridade os restos das súas lendas e tradicións. Pero non todo está perdido, pois os pascuenses fixeron unha última invención extraordinaria, aquela que saca aos pobos da escuridade e os alumea coa luz da historia: a escritura. Con puntas de obsidiana e dentes de tiburón os sacerdotes rapanuis gravaron en táboas de madeira centos de curiosos signos cos que lembrar os seus saberes: homes, paxaros, peixes, soles, estrelas... Mágoa que as Kohau Rongo-rongo, ou táboas falantes, sufriron unha sorte semellante á dos seus autores. Dos milleiros que se supón que existiron só restan unhas vintecinco que se dean como auténticas, e todas as tentativas por descifralas remataron en fracaso. Ás dificultades naturais desta empresa engádese o descoñecemento que hai da antiga lingua Rapanui, hoxe moi acastrapada pola influenza do haitiano e do castelán, e só falada por 2000 persoas no mundo. Os lingüistas non se poñen dacordo. Hai quen pensa que o Rongo-rongo non é máis que un artificio memotécnico para lembrar a orde precisa das palabras nos longos cantos e letanías ceremoniais. Outros pensan que se trata dunha escritura ideográfica, ao estilo do primitivo chinés. Outros consideran que combina ideogramas e fonogramas,coma o antigo exipcio, e hai incluso quen supón que pode funcionar coma un silabario, coma o hiragana xaponés. Houbo intentos de traducción parciais moi suxerentes; algúns len entre esas sinuosas figuriñas xenealoxías de reis, calendarios lunares e cantos mitolóxicos de deuses procreadores. Ningunha destas lecturas conseguiu máis que hipotéticos éxitos parciais, pero todo son avances. O corpus rongo-rongo e as súas posibles lecturas pódese atopar na rede, e lanzarse ao seu desciframento pode ser un fermoso pasatempo ao alcance de calquera afeccionado ao que lle queden pequenos os encrucillados e os sudokus.

Este ano 2008 foi declarado Ano Internacional dos Idiomas, e qué mellor xeito de empezalo nesta bitácora que falando desta linguaxe adormecida nas súas táboas de madeira. E neste milenio recén estrenado, cargado de presaxios funestos, de cambios climáticos e de crecemento insostible, convén unha reflexión sobre esta metáfora do mundo que é Rapa Nui, onde a nosa especie foi capaz de facer florecer o seu xenio para despois esmagalo baixo a súa imprevisión. Un mundo este único e aillado, do que só poderíamos escapar lanzándonos a cegas ao baleiro.
Comentarios (9) - Categoría: Mundo - Publicado o 30-01-2008 22:04
# Ligazón permanente a este artigo
Cada cousa no seu sitio.
A Acrópole no seu esplendor, segundo a visión romántica de Leo von Klenze (1846)
Darío I, Rei de reis, rezaba cada día ao Sabio Señor: “Dame ocasión de vingarme dos atenienses”. Éstes axudaran aos rebeldes gregos da Xonia, que no 499 a.n.e. queimaran ata os alicerces a cidade de Sardis, a capital de Lidia, unha das máis ricas posesións do Imperio persa. Ormuz Ahura-Mazda, o Sabio Señor, escoitou os seus rezos. O seu fillo Xerxes, a pesares dos atrancos, reduciu Atenas a borralla no 480 a.n.e. Os refuxiados gregos contemplaron o incendio da Acrópole dende a illa de Salamina, antes de derrotar aos persas na batalla do mesmo nome. Aínda ardería Atenas outra vez, ao ano seguinte. A pesares destas victorias, os persas foron vencidos en Platea. Un fulano chamado Heródoto relataría estas guerras nas súas “Historias”, aínda que esquecendo oprobiosamente as desgrazas e dando excesivo lustre ás victorias, cun chauvinismo absolutamente obsceno. Convertiuse así no Pai da historia escrita polos vencedores.

Despois da guerra, os atenienses regresaron a unha cidade carbonizada, dispostos a reconstruíla e a non permitir outra vez a súa destrucción. Aliáronse coas outras poleis da Ática na Liga de Delos, cun argumento algo mafioso: protección a cambio de cartos. Logo, Pericles arramplou co tesouro e adicouno a financiar a reconstrucción da Acrópole cos máis fermosos edificios que os gregos construíran xamais. E de entre todos, o templo de Atenea Virxe, o Partenón. Como supervisor artístico, contaba con Fidias, que anos antes acadara sona por esculpir a Atenea Lemnia, unha fermosa imaxe de Atenea por encargo dos colonos que partían á illa de Lemnos. Fidias non escatimou en cartos, nin esforzo, nin talento. Labrou nos frontóns o nacemento de Atenea e a loita da deusa con Poseidón polo patrocinio da cidade. Nas metopas, un pouco máis abaixo, deuses e heroes enfróntanse con monstros e seres quiméricos: centauros, amazonas, xigantes, e escenas da guerra de Troia. E máis abaixo aínda, nun friso que rodea a cella, esculpiu en baixorelevo aos fervorosos atenienses dirixíndose ao templo a adorar á súa patroa: é a sonada procesión das panateneas. Na cella colocou a súa obra máis senlleira, a Atenea Crisoelefantina, unha colosal estadua de ouro e marfín, unha das marabillas do mundo antigo.

A Atenea Crisoelefantina non puido resistir moito tempo a cobiza dos sucesivos conquistadores de Atenas, pero o Partenón tivo algo máis de fortuna. Foi convertido en Igrexa polos talibáns cristiáns, e logo en mesquita polos turcos, sen perder demasiado o seu esplendor, ata que en 1687 os venecianos que asediaban Atenas, ao mando de Francesco Morossini, bombardearon a Acrópole a sabendas que os sitiados fixeran do Partenón o seu polvorín. Así ficou dende entón, todo esnaquizado.

Nesas, en 1799, un home chamado Thomas Bruce, Conde de Elgin e embaixador británico ante o Imperio da Sublime Porta, reuníu un equipo de artistas e escultores para facer copias e moldes das estatuas atenienses. Pero unha vez alí, cambiou de idea ¿Para qué contentarse con debuxos e copias de escaiola se podía levarse os orixinais? Sobornou a quen correspondía e obtivo un permiso para arramblar con todo o que quixera. Dende 1801 e ata 1817, Lord Elgin entregouse a unha voraz labor de saqueo, cargando un barco tras outro co froito do seu expolio. Non tivo moitos escrúpulos, algunhas metopas escacharon en anacos baixo o peso da maquinaria que empregou. Outras aserrounas para poder facilitar o seu transporte. “Tiven que portarme un pouco coma un bárbaro”, díxolle un colaborador a Elgin para explicarlle o seu traballo. Chegadas a Londres, (non sen que algún barco naufragara), permaneceron anos amoreadas sen coidado ao ar libre, expostas ao clima londinense coas súas chuvas e o seu smog. Finalmente, Elgin conseguiu facer fortuna vendendo ao Museu Británico as malpocadas estatuas en 1816. Non acabaron aí as súas penalidades, pois nos anos 30 sufriron unha “restauración” terrorífica, a base dun enérxico escobado con brus de púas de cobre. Desapareceu así o derradeiro resto do seu primitivo policromado, todo por dar lustre á brancura do mármore pentélico.

Os gregos contemplaron con mágoa o saqueo de Elgin. Nos muros de Atenas apareceron grafitis: Quod non fecerunt gothi, hoc fecerunt scoti, (o que non fixeron os godos, o fixeron os escoceses), poñían, emulando o célebre pasquínquod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini” de cando o Papa Urbano VIII Barberini fundiu os bronces do Panteón de Roma para que Bernini fixera o seu Baldaquino de San Pedro. Grecia aínda non obtivera a súa independencia, pero unha vez dona de si mesma, sacudidos do dominio turco, reclamaron unha e outra vez a devolución das súas estatuas. Tamén, todo hai que decilo, moitos ingleses. Lord Byron, que combatiu e morreu xunto aos independentistas gregos, choraba: Cegos están os ollos que non verquen bágoas mentres ven, ou, amada Grecia, os teus sagrados obxectos saqueados por profanas mans inglesas…

A resposta inglesa sempre foi negativa. De nada vale que unha boa parte da opinión pública británica se amose favorable á devolución do seu tesouro, ao igual que moitos dos seus políticos, que se esquecen das súas boas intencións en canto poden tomar esta decisión. O Museu Británico non ten intención de ceibar a súa presa, pois é o principal atractivo dos seus millóns de visitantes ao ano. Os argumentos son peregrinos: din que o obxecto do Museu é universal, e isto os lexitima para expoñer o mellor das culturas do mundo. Cando non, a súa resposta é raiana no desprezo: Grecia non ía coidar os mármores mellor ca eles. Fronte a isto, o goberno grego tentou todas as fórmulas de concordia, sen éxito. A máis facible: a cesión a Grecia das estatuas sen renunciar os británicos á propiedade, a cambio de préstamos temporais de pezas gregas ao British.

Un dos atrancos desta proposta, a existencia dun museo axeitado en Atenas para a exposición dos mármores de Elgin, acaba de solucionarse coa apertura do novo Museu da Acrópole, que foi noticia estes días polo espectacular traslado das estatuas orixinais que aínda restaban na Acrópole. Agora a pelota está no tellado británico. Ben estaría que desen dunha vez o seu brazo a torcer. Non pode ser que o maior museo de Gran Bretaña teña como principal atractivo un tesouro roubado, nin que as obras máis senlleiras dos artistas da Grecia clásica, aquelas coas que os antigos atenienses berraron ao mundo a súa independencia, o seu poder e o seu xenio, non poidan admirarse baixo a luz que as mirou nacer.
Páxina web con todo sobre os mármores de Elgin
Comentarios (8) - Categoría: Mundo - Publicado o 23-10-2007 13:08
# Ligazón permanente a este artigo
O sorriso exipcio
A momia de Hatshepsut e a súa radiografía (foto das web de Z.Hawass e da Cadena Ser)
No século XV a.n.e. (ou no XII, segundo a nova cronoloxía do Mundo Antigo, que para todo hai opinións), cando a morte alcanzou ao poderoso faraón Tutmosis I, non había un herdeiro varón que puidese sentar no trono de Exipto. Tan só sobrevivira ao rei unha filla, Hatshepsut, a quen lle correspondía levar a dobre coroa, pero mal situada nas relacións pacegas, os cortesáns apoiaron a Tutmosis II, fillo bastardo do faraón finado. A princesa viuse abocada a casar co seu medio irmán para convertirse na raíña consorte, pero aprendeu a lección. Rodeouse de amigos poderosos e influíntes, e cando ao pouco Tutmosis II morreu novo, deixando só un cativo, fillo dunha concubina, Hatshepsut, co apoio dunha poderosa facción de cortesáns e do clero amonita de Tebas, asumiu a rexencia do rapaciño e cinguiu a dobre coroa branca e vermella de Exipto.

Iniciou así un reinado esplendoroso, no que Exipto floreceu aínda máis. Dirixiu campañas militares contra os nubios e os asiáticos, mandou unha expedición comercial á mítica terra de Punt, que regresou cargada de tesouros do máis profundo de África, e levantou na grandiosa Tebas, a Cidade das Cen Portas, obeliscos e templos, dos que o máis sonado é o espléndido templo funerario de Deir el-Bahari. Para lexitimarse no poder, proclamouse filla de Amón, co apoio do seu principal valido Hapuseneb, visir e sumo sacerdote deste deus, e ela, a cambio, concedeu tantos favores e regalías ao clero amonita que se convertiría no grupo de poder máis determinante da política exipcia, contra o que o poder dos faraóns como Amenofis IV xa pouco puideron facer.

Cando faltaron os seus apoios, principalmente o visir Hapuseneb e o seu arquitecto e posible amante Senenmut, a estrela de Hatshepsut apagouse a medida que ascendía a do seu fillastro Tutmosis III. Cando a raíña morreu, soa e esquecida, éste adicou considerables esforzos a aplicar unha severa damnatio memoriae sobre todo aquilo que lembrase á súa correxente. O seu nome foi borrado de cartelas e monumentos, como se nunca existira, a maior afrenta que se podía facer a un exipcio. Pero a súa memoria non morreu. Hoxe en día, Hatshepsut é para moitos arqueólogos ou simples afeccionados á exiptoloxía, un personaxe controvertido. Para uns é unha muller fermosa e intelixente que conseguiu gobernar o seu país de xeito brillante nun mundo de homes, para outros foi unha raíña intrigante e taimada que soubo sacar o maior partido dos seus ministros-amantes; outros pensan que era unha marimacho ambiciosa e usurpadora, que gostaba de retratarse con barba e atributos masculinos. En calquera caso, unha muller fascinante.

É por iso que, cando hai uns días se anunciou que a momia de Hatshepsut acababa de ser identificada no Museu do Cairo, a nova acadou unha repercusión mundial. Nos titulares podíase ler que “é o descubrimento máis importante dende que Carter achou a tumba de Tutankhamon”, algo de todo esaxerado. Dende hai moitos anos, sempre aparece algo que é o máis importante dende o descubrimento de Carter, un curioso baremo da importancia das cousas.

O conto é que a momia de Hatshepsut, no Val dos Reis, era coñecida precisamente dende os tempos de Howard Carter, que escavou en 1903 un acobillo no Val dos Reis, a KV60, con dúas momias, unha identificada como unha ama de leite de Hatshepsut, e outra dunha muller bastante oronda, co brazo dereito cruzado no peito, o que parecía indicar que pertencía á realeza. Esta non era a sepultura verdadeira, pois a orixinal estaba xusto diante, a KV20. Ante o saqueo sistemático das tumnbas, incluso ao pouco do enterro, os sacerdotes apañaban os restos que podían e os volvían a enterrar noutros hipoxeos, o que supostamente facía moito ben polas súas ánimas, pero dificulta notablemente os traballos de identificación dos arqueólogos. Ademais destas dúas momias, outras dúas mulleres momificadas, de idade avanzada, foran atopadas no século XIX nun importante acobillo en Deir el-Bahri (DB320), xunto cunha caixa de madeira que, a xulgar polo que levaba escrito, contiña o fígado confitado de Hatshepsut.

As catro momias foron sometidas a sesudas análises de TC (tomografía computerizada) e MRI (imaxe de resonancia magnética), pero cando, co ánimo de ser exhaustivos, analizaron do mesmo xeito a confitura de fígado faraónico, atoparon na caixa un dente perdido. Pensando con lóxica que, no proceso de momificación, aos charcuteiros reais se lles caeu un dente frouxo da faraona, e que o gardaron a correr na caixa onde estaban metendo as reais vísceras, para que non se perdera, deron por certo que o dente era de Hatshepsut. Logo, coma se fora o zapato da Borrallenta, cotexaron o dente co dentamio das catro momias a ver cal carecía do piño revelador, resultando gañadora a señora gorda (e de fanado sorriso ) da tumba do Val dos Reis.

Eis o descubrimento máis importante dende a tumba de Tutankhamon. O feito non deixa de ser interesante, as cousas como son, pero tamén hai que comentar a desmesura da noticia. O anunciante-descubridor da momia é o eminente exiptólogo Zahi Hawass, que exerce de Secretario Xeral do Consello Superior de Antigüedades de Exipto. Un personaxe que, como Hatshepsut, resulta controvertido. Para uns é un científico de renome, que debe a súa notoriedade pública ao feito de aparecer sistemáticamente en documentais sobre Exipto onde ataca sin piedade a ufólogos e milenaristas. Para outros é un vaidoso cun inmenso afán de protagonismo do que calquera pode calibrar o tamaño do seu ego pola cantidade de veces que aparece a palabra eu na súa páxina web. Algúns destes xuizos negativos proveñen de ser un personaxe incómodo, pois dende hai anos abandeira unha campaña de devolución das antigüedades exipcias ao seu país de orixe. No 2003 reclamou a Pedra de Rosetta ao Museo Británico (sen éxito), e recentemente esixiu ao Museu Exipcio de Berlín o préstamo do busto de Nefertiti con maneiras non demasiado amistosas (tamén sen éxito). Incuestionablemente Hawass é un político astuto: usa da fascinación que a antiga faraona exerce na opinión occidental para vender a súa propia imaxe e o que conleva, e para publicitar unha investigación que enmascara a precariedade material na que navega o Museu Exipcio d'O Cairo, un precioso edificio pero un indecente e decimonónico almacén de antigüedades, pendente do seu traslado no 2010 a unha nova sé na meseta de Guiza.
Comentarios (3) - Categoría: Mundo - Publicado o 07-07-2007 20:30
# Ligazón permanente a este artigo
En busca do tempo perdido (Catro anos do saco de Bagdad).
Tanque americano pasando pola porta dun pazo asirio (foto voltairenet.com)
"Era costume nos antigos Persas pasar cinco días en anarquía despois do pasamento do seu Rei, a fin de que a experiencia dos asasinatos, roubos e outras desgracias lles obrigase a ser máis fieis ao seu sucesor".

Non parece que haxa outra explicación que a deste ominoso fragmento do chamado “Manifesto dos Persas”, para entender o que aconteceu en Bagdad hai agora mesmo catro anos. Daquela, cautivo e desarmado de armas de destrucción masiva o exército de Sadam Hussein, comenzou no Iraque unha anarquía que, pola pasividade demostrada polas tropas invasoras, semellaba decretada ao igual que a dos antigos Reis de Reis. O mundo fitou abraiado nas súas televisións cómo centos de pillabáns arramblaban con canto de valor atopaban nos edificios oficiais, dende ordenadores ata saneamentos, e os arrastraban polas rúas en carriños improvisados. Era doado sacar conclusións: aquelas xentes oprimidas vingábanse da súa miseria saqueando os opulentos pazos do dictador e os centros de poder dun réxime terrorífico. Satisfeitos (e incívicos, o que tamén ten o seu punto propagandístico), os iraquíes danzaban arredor de improvisadas fogatas nas que ardían os papeis dunha odiada burocracia, mentres marines armados ata os dentes sorrían indolentes, sen máis. O traballo estaba feito.

Pero entre os edificios saqueados, axiña nos enteramos que estaba o Museu Arqueolóxico de Bagdad. Chegaron imaxes das súas salas baleiras, vitrinas escachadas, estatuas e obxectos esnaquizados. Alí estaban pezas senlleiras da historia da humanidade: o Vaso e a Dama de Uruk, a máscara de Sargón, as taboíñas do Enuma Elish, kudurrus, lamasus, selos, tesouros, arquivos enteiros de pazos, cidades, civilizacións… Non era o único: Outros museus, Mosul, Tikrit… foran bombardeados. E na terra onde se inventou a escritura, a Biblioteca Nacional Iraquí foi queimada por enteiro. Arderon un millón de libros, entre eles os primeiros exemplares de obras de Avicena, ou de Averroes, ou dos Contos das 1001 noites. Como ardeu a Biblioteca dos Coráns de Bagdad, ou a de Kirkuk, ou a da Universidade de Basora, ou a do Museu de Mosul… “Esas cousas pasan”, dixo Donald Rumsfeld, cando comparou o sucedido coas consecuencias dunha partida de fútbol, e declarou: “A xente libre posúe a liberdade para trabucarse e cometer crimes". Confundía, sen dúbida, liberdade con libertinaxe. Non leu a Kant.

A situación do Patrimonio iraquí non era entón tampouco demasiado boa. No ano 1991, cando a I Guerra do Golfo, foron saqueados parcial ou completamente os museus de Basora, Maysan, Kufa, Kirkuk, Qadisiya, Dohuk e Suleimainiya. Tamén desapareceron as súas bibliotecas, e foron asaltados e danados moitos monumentos e xacementos arqueolóxicos. Estas pezas foron colocadas no mercado internacional. Algunhas apareceron anos despois nas coleccións de museus occidentais como o Metropolitan, o British, ou o Museu dos Países da Biblia de Xerusalem. Co bloqueo imposto polos vencedores, e sobre todo nas zonas de exclusión ao Norde e o Sur, bandas organizadas de ladróns armados asaltaban os xacementos e os museus, incluso asasinando aos seus gardas. Cun mercado de antigüedades cada vez máis goloso, (o tráfico ilegal de antigüedades é o terceiro máis importante do mundo, despois do de drogas e o de armas), e cunha poboación cada vez máis miserable, a destrucción do Patrimonio convertíuse nunha industria.

Así que, nas vísperas da Guerra do Iraque, era ben previsible o que ía suceder. Os marines protexeron de xeito impecablemente eficiente o Ministerio do Petróleo, onde non se rompeu unha xanela, e deixaron á súa sorte unha inmensa parte da memoria da Humanidade. A “liberdade” decretada por Rumsfeld, incumplindo todos e cada un dos artigos da Convención de La Haya, non debía de ser de todo desinteresada: Mentres isto sucedía, un poderoso lobby de anticuarios formado en Outubro do 2002, o American Council for Cultural Policy, (ACCP) presionaba ao goberno americano para suavizar as leis de importación de antigüedades (Cultural Property Act), e facía consideracións sobre a necesidade de que o goberno iraquí resultante da invasión liberalizase a exportación dos seus tesouros artísticos cara as “xentes e institucións que máis os aprecian e que, polo tanto, hanos coidar mellor” (sic).

Nun primeiro momento, ante a falla de información contrastada, as cifras do saco foron esaxeradas. Moitas das pezas foran previamente resgardadas, (coma os tesouros de Nimrud, agachados nas criptas do Banco Nacional, tamén bombardeado). Houbo un lento pingue de obxectos reaparecidos. O director das coleccións orientais do British Museum, John Curtis, declarou entón que só desapareceran unhas 40 pezas, información que axiña os medios máis conservadores se encargaron de airear. Un ano despois da invasión, o mesmo Curtis informaba que 15000 obxectos foran roubados das vitrinas, dos que só se recuperaron 7000. Desapareceran ademais toda a colección de selos (5.800), e a de taboíñas cuneiformes. O tempo non mellorou as cousas. Andrew Burnnet, vicedirector do Museu Británico acaba de afirmar este mes, co gallo da exposición “Tesoros Asirios do British Museum” no Museu Arqueolóxico de Alacante (MARQ), que as 8000 pezas que faltan das vitrinas seguen sen aparecer.

É só unha mostra da situación do patrimonio iraquí. Na actualidade o Museu de Bagdad ten os accesos tapiados, e as coleccións que conserva foron trasladadas. Moitos dos museus iraquís están na mesma situación. Os gardas non cobran o seu soldo. Os investigadores rarean, non hai estudos de postgrao na universidade pois os profesores que non foron asasinados están no exilio. Fóra da “zona verde” non hai autoridade. Onde está o exército americano, a cousa non pinta mellor: As ruínas de Babilonia, a capital do mundo, son usadas como depósito militar, e o empedrado da antiga vía das procesións está esnaquizado polo paso dos vehículos. O balbordo destes e dos helicópteros causaron o derrubo do templo de Nabu, o de Ninmah e o pazo de Nabucodonosor II. O teatro helenístico é un aparcadoiro de blindados. Mirádeo en Google Earth (32º32'36"N – 44º25'20"E). E en Ur, a patria pequena de Abraham, (30º57'45"N –46º06'11"E) construíron unha base aérea, con dúas pistas de catro quilómetros, removendo milleiros de camións de terra, cubrindo 32000 m2 de hangares e arruinando o entorno do xacemento para sempre. No zigurat, os marines pintan grafitis, e levan os tixolos de souvenir. Poida que estean a destruír o que queda dunha civilización de hai 6000 anos, pero eles traen outra: na base construiron un Burguer King e un Pizza Hut.

En setembro, Donny George Youkhanna, presidente do Consello Estatal de Antigüedades e Patrimonio, antigo director do Museu Nacional de Bagdad e arqueólogo en Iraq durante tres décadas, anunciou a súa dimisión e o seu exilio en Siria, tras recibir ameazas de morte dirixidas á súa familia, pero tamén farto da inxerencia, a corrupción e a intransixencia dos novos gobernantes. O mesmo George Youkhanna ven de protagonizar coa SAFE (Saving Antiquities for Everyone) unha campaña contra a pillaxe da herdanza cultural da humanidade. Celebrouse os pasados días 10, 11 e 12 de Abril, con vixilias e candeas acesas, en cidades e vilas de todo o globo, coincidindo coas datas do expolio da memoria dos iraquies, que é o mesmo que a nosa, que a do mundo enteiro. Aquí mesmo acendo eu a miña candeíña.
Páxina da SAFE
Mira o vídeo da campaña de SAFE
Comentarios (2) - Categoría: Mundo - Publicado o 16-04-2007 00:09
# Ligazón permanente a este artigo
1 [2]
© by Abertal