Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Tempo de pasquíns.
O Pasquino, o pasado mes de Abril.En 1501, recén comenzado o século XVI, os obreiros que traballaban na remodelación do pazo Orsini, en Roma (hoxe coñecido como Palazzo Braschi, sé do Museo de Roma), atoparon unha estatua mutilada de mans e pés e co rostro desfigurado polo tempo. Nunha cidade onde a poco que se afundía o sacho aparecían preciosas obras de arte, aquela figura non parecía ter ningún valor. Ao parecer, representaba un guerreiro grego, e formaría parte dun grupo escultórico maior que representaba algún episodio da guerra de Troia. Dende Grecia, sería trasladada a Roma para acabar adornando o Circo de Domiciano, onde hoxe está a Piazza Navona. Pero desa vella gloria só restaba uns troncos informes e desfigurados. Emporiso, o patrocinador da escavación, o cardenal Oliviero Carafa, home preocupado pola moral dos artistas, sentiu compaixon daquela pedra labrada e mandou que a colocasen nun pedestal, nun canto da praza. E por rendirlle homenaxe, houbo unha inauguración, na que lle colgaron o blasón da súa familia, e un cartaz con epigramas latinos.

Aquí a lenda envolve a estatua dun novo misterio. Seica uns estudantes de gramática latina, que recibían clase dun tal Pasquino, moi perto da praciña onde se erguía a estatua, atoparon algunha semellanza entre a figura e o seu profesor, e comenzaron a usala para pendurar no pescozo, e pegadas no pedestal, versos satíricos por facer chanza. Outros din que o Mestre Pasquino non era gramático, senón xastre, taberneiro, ou zapateiro veciño do lugar, coñecido polo seu humor sardónico e mordaz, e que sería o autor dos cartaces que de cando en vez aparecían alí colgados. O caso é que a estatua comenzou a ser coñecida como Il Pasquino, e a ser usada por anónimos cidadáns romanos para dar expresión co seu enxeño, do seu descontento, e do seu humor contra a política da cidade.

Durante moitos anos, todos os poderes de Roma temeron as diatribas de Pasquino. Os papas, os cardenais, os seus xenros, os seus parentes... ninguén se libraba da sátira dos seus ripios. Os versificadores maliciosos arrastrábanse ata alí, ao amparo das sombras nocturnas, e Pasquino amencía retranqueiro, para diversión da plebe e escándalo dos próceres, que mandaban alí á súa policía todas as mañás a facer limpeza. Pero tamén os poderosos usaron de Pasquino: houbo quen se servíu da súa anónima insolencia para ridiculizar aos seus adversarios políticos, pagando a poetas mercenarios que puñan a pluma ao seu servizo. Así pasou con Giambattista Marino, o precursor da poesía culterana, ou co célebre e procaz Pietro Aretino, "o secretario do mundo", mortal inimigo do papa Adriano VI, e do que o seu amigo Tiziano deixou varios retratos. Daquela Pasquino participou activamente na elección e na caída dos papas, e en tantas aventuras se mirou implicado, que máis dun pontífice pensou seriamente en guindalo ao Tíber e desfacerse del para sempre.

Pero para entón, Pasquino xa non era a única “statua parlante”. Toda unha rede de estatuas en Roma adoptaron este oficio de escarniadores, con diferentes nomes populares: o Marforio, o Babbuino, o Facchino, Madama Lucrecia, o Abate Luigi. Mantiñan incluso diálogos entre elas, formando unha curiosa irmandade, a Congrega degli Arguti, ou a "Banda dos Argalleiros". Así que a represión deixou de perseguir ás estatuas para meterlle o dente aos difamadores, que por un edicto de Bieito XIII se expuxeron a penas de morte e confiscación. Algún acabou na forca, condenado por aqueles papas tan cristiáns, pero as estatuas seguiron afeccionadas a latricar mediante os seus libelos, ata os nosos días.

Os papeis satíricos colgados das estatuas recibiron por este motivo o nome de pasquíns, palabra que en diversas linguas, entre elas o galego-portugués, sirve para designar ao escrito satírico afixado nun lugar público, contra a autoridade ou o goberno. E de aí, por extensión tamén chamamos pasquín a calquera cartaz de contido político, aínda que careza daquel espírito mordaz.

Estamos en tempo de pasquíns, pois dende o día 10, e ata o 25 de Maio andamos mergullados na campaña das eleccións municipais. Por iso chega tamén Pasquino a esta bitácora, el, que foi acaso o primeiro blogue da historia. Pero tamén por outras razóns: Pasquino é un símbolo de intelixencia e enxeño que debería servir de exemplo a unha política cada vez máis baleira de formas e de fondo. Tamén, representa ao bo humor, a chanza, a ledicia e o ridiculismo, algo do que o ambiente político no que vivimos carece por completo. E sobre todo, porque Pasquino lembra aos poderosos cales son as preocupacións da xente á que gobernan, cando eles están empolados na súa retórica viciada ata a paranoia. Acendede unha radio, sintonizade o parte nunha emisora calquera, e intentade calcular a distancia que hai entre as mensaxes dos nosos altos dirixentes e os verdadeiros problemas que padecemos nas nosas cidades e vilas, que é do que hai que falar. E miraredes que dan gañas de ir de noite a encher todas as estatuas das rotondas de pasquíns.
Comentarios (6) - Categoría: Pezas - Publicado o 17-05-2007 19:55
# Ligazón permanente a este artigo
Cristo versus California
San Bartolomeu, nun dos esmaltes de Limoges da Catedral de Ourense (foto MUGA)Entre códices miniados, figuras de santos, custodias e outros obxectos de culto, o visitante do Museu Catedralicio de Ourense pode contemplar unha fermosa obra de ourivería románica, un conxunto de placas de cobre esmaltadas con figuracións de santos e apóstolos, rodeados de arquiños e columnas, que son os restos dunha peza misteriosa e desgraciada. Non se sabe con seguridade se eran parte da decoración dunha arqueta ou un relicario, pero o máis probable e que adobiaran o antependium, o frontal do altar maior da catedral ourensá. Unha das figuras representa axeonllado a un bispo chamado Alfonso, quen gobernou a diócese auriense entre 1174 e 1213, o que proporciona unha data aproximada para a súa fabricación. Non se sabe máis. Nalgún momento, ben porque o paso dos séculos deteriorou o altar ata arruinalo, ben porque as hieráticas figuras románicas non resistiron os cambios da moda, o altar foi desmontado e as pezas foron gardadas e esquecidas. Ata que foron voltas a atopar a mediados do século XIX, e resgardadas na sancristía, para pasar logo ao Museu da propia catedral.

Para entón o suposto altar estaba incompleto. Restaban 53 pezas desordeadas, santos, apóstolos, anacos das arquitecturas que os enmarcaban, pero só se podía presumir cómo era o conxunto. Había distintas representacións de santos, como San Martiño de Tours, San Marcial de Limoges, ou Santiago Apóstolo, que eran adorados por milleiros de pelegríns nos seus santuarios, o que vinculaba a Ourense coas grandes rutas de pelegrinación europeas. San Martiño era ademais o patrono da catedral de Ourense, e San Marcial o dos ourives lemosíns que fixeron o precioso altar. Pero había outras figuras moi destacadas: estaban os doce apóstolos, a Virxe con San Xoán (os protagonistas da deesis), os tetramorfos, ou símbolos dos evanxelistas... todas indican unha iconografía ben concreta: rodearían a unha representación da Maiestas Domini, a Cristo en Maxestade, bendecindo ao mundo cunha man, mentres que coa outra lle amosa os Evanxeos que conteñen a súa palabra. O único problema é que a peza central, arredor da que xiraban todas as demais, faltaba. O Cristo andaba perdido.

Pois ben, gracias ao ollo vixiante da rede, enterámonos de que o noso Cristo acaba de resucitar. Seica estaba en poder dun coleccionista español que acaba de desfacerse del para venderllo ao Museu Paul Getty de Los Ángeles. Así o declara a propia institución, nunha nota de prensa na que da conta das súas novas adquisicións, e da que seica ningún xornal galego nin español fixo eco.

Trátase dunha placa de cobre, dourada ao mercurio, que contén repuxada unha figura de Xesucristo coroado, bendecindo con esa solemne gravidade románica que teñen as súas compañeiras ourensás. Os seus ollos, os bordes da túnica, o evanxeliario que sostén coa man esquerda, están adobiados con cabochóns de cristais de cores, e os seus rasgos, barbas e cabelos, están minuciosamente burilados. Ao arredor, cun fondo de esmalte azul, medran follas de viña, con pequenos e delicados detalles en verde, branco, turquesa, vermello e azul escuro. Unha obra mestra dos obradoiros de metal esmaltado de Limoges, que desenvolveron a técnica do champlevé, moito máis simple e menos traballosa que a do cloisonné ou tabicado bizantino, popularizando e abaratando os traballos de ourivería, e inundando a Europa occidental coas súas obras a través das rutas dos pelegríns.

O Paul Getty, que quere expoñer o Cristo de Ourense como peza central nunha das súas salas adicada aos tesouros catedralicios a partir do 2008, é un deses museus estadounidenses formados a golpe de talonario, non sempre seguindo camiños virtuosos. O ano pasado desenvolveuse un longo proceso xudicial en Italia contra a súa ex-conservadora, Marion True, acusada de contrabando de obras de arte e de saqueo arqueolóxico porque durante anos adicouse a mercar obras de arte antigas por valor de 20 millóns de dólares para levalas aos EE.UU. a sabendas de que procedían de escavacións ilegais. Antes do proceso o museu apresurouse a devolver a Italia tres pezas, pero unha auditoría interna demostrou asemade que 350 obras gregas, romanas e etruscas da colección Getty foran mercadas a marchantes sospeitosos de tráfico de obras roubadas, cun valor de 100 millóns de dólares. A pesares da condena, e da censura expresa do International Council of Museums (ICOM), o director do Getty Michael Brand só accedeu en Decembro pasado a devolver 26 de 52 das pezas que nese intre Italia reclamaba como probadamente roubadas. Resulta lóxico, pois o Museo non vai prescindir das mellores obras da súa exposición inmediatamente despois de abrir as súas portas en xaneiro do 2006, tras 9 anos de reformas, e 275 millóns de dólares de inversión.

Poida que desta vez, co noso Cristo, o Museu Getty xogara limpo, pero parece difícil. ¿Cómo chegou a peza a mans do anónimo coleccionista que a vendeu?¿constaba nalgún inventario?¿se non fora así, por qué non?¿foi informada a administración da venda da peza, como é preceptivo na Lei de Patrimonio?¿e se foi así, por qué non exerceu a administración o seu dereito de tanteo (art.27) mercando a peza?¿e por qué, unha vez consumada a venda, non intenta exercer o seu dereito de retracto?¿Para qué vale dotarnos de instrumentos legais para blindar o patrimonio histórico e artístico do noso país se logo se actúa con tanta indolencia, ou non se actúa?¿Por qué hai que enterarse pola prensa foránea, mentres a autóctona garda silencio? ¿Non dá vergoña perder o tempo en disputas localistas como o affaire do ungüentario de Vigo, mentres o noso patrimonio emigra?

Non se trata dunha simple chapa de cobre esmaltado, é unha peza que lle da sentido a unha obra senlleira dun museu galego. Sen ela, mirar o frontal do altar de Ourense é algo así como contemplar as Meninas sen a infanta Margarita. Non parece factible unha acción legal efectiva, cando nin o ministro de cultura italiano Francesco Rutelli, é capaz de poñer firmes a estes trapeiros e peristas ameazando con non volver a emprestar unha obra de arte italiana a un museu americano. Así que se se quere ver ao Cristo do frontal de Ourense, haberá que ir a Malibú. Alí agarda, cos brazos abertos.
Catálogo da exposición de esmaltes medievais De Limoges a Silos
Comentarios (10) - Categoría: Pezas - Publicado o 06-05-2007 18:40
# Ligazón permanente a este artigo
Morte e sepelio dun petroglifo.
O petroglifo antes e durante a súa remoción.
A Devesa do Rei, no Concello de Moaña, era unha interesantísima estación rupestre de entre as moitas e tamén interesantísimas que se podían atopar nos montes do Morrazo. Nunha gran laxe, de máis de 11 metros de longo e uns 8 de largo, algún home da Idade do Bronce gastou o tempo en trazar parsimoniosamente, mediante sulcos na pedra, un complicado deseño reticulado de case dous metros por un, e poida que tamén ese mesmo home riscase algúns outros deseños circulares arredor. A pedra foi descrita por Antonio de la Peña na súa tese de licenciatura, e publicada no seu inventario Grabados Rupestres de la Provincia de Pontevedra. Dende entón, era coñecida entre os arqueólogos, os aficionados ás cousas antigas e os curiosos.

Como case todos os petroglifos, descoñecemos moitas cousas sobre quén o fixo, con qué intención, en qué época. Emporiso, eses sulcos son o debuxo dun mapa, rudimentario e paciente, que un home antigo nos deixou do seu pensamento. Atravesando as idades, o mapa chegou ata nós, incapaces de comprendelo, pero conscientes de que aqueles simples riscadelos gardaban un inalcanzable saber arcano.

Pero eis que o enxeñeiro que trazou o mastodóntico Corredor do Morrazo decidíu que a tan ansiada vía rodada que ía permitir aos vigueses chegar en 20 minutos ás praias de Cangas, aos constructores especular convertindo o monte en patrimonio inmobiliario con vistas ás rías e a milleiros de madrileños “invertir” en adosados e segundas residencias n’O Hío ou Aldán, debía pasar xusto por riba da nosa pedriña que durmía tranquila entre a broza dende había milenios. Seica foi esa broza a que impedíu aos avispados autores do Estudo de Impacto Arqueolóxico incluila nas súas previsións, a pesar de levar publicada máis de 20 anos nunha obra de obrigada referencia.

Con todo, plantexouse unha “medida correctora”: Unha escavación do contorno, e despois a remoción da pedra do sitio para poder levala a un lugar onde estorbase menos. Alí sería “posta en valor” pretendendo “devolverlle algo do contexto paisaxístico a estes elementos patrimoniais”. Xunto á Devesa do Rei, outras dúas estacións máis, O Viveiro (Moaña) e Gondarán (Cangas), correrían a mesma sorte. Segundo a memoria publicada destes traballos, coordenados por Felipe Criado e Elena Cabrejas, “A cartelería que acompañará ós petroglifos reubicados terá unha información sobre o propio petroglifo e a sociedade na que se creou, co que se lle dará un contexto histórico que explique a súa función social” (sic) .

Os asistentes ás IV Xornadas "Blanco Freijeiro" de arqueoloxía celebradas en Marín hai dous anos puidemos asistir, dentro dun coloquio sobre a situación do patrimonio arqueolóxico, a unha descripción moi gráfica, por parte dun membro do Colectivo en Defensa do Patrimonio do Morrazo, dos métodos empregados para extraer as pedras do seu leito, ante a indignada protesta dunha (así se presentou) membro do equipo que alí traballaba. Por empregar un eufemismo, aquilo non se parecía moito ao traslado de Abu Simbel.

A pedra de Gondarán, relativamente incólume, foi trasladada a unha escola de canteiros en Cangas. Seica os alumnos, desinformados, fan prácticas co mazo sobre a rocha ignorando a súa condición de reliquia. A pedra do Viveiro fendeu en dúas partes e foi dende entón abandoada na gávea do Corredor, sen que en tres anos ninguén se puxera dacordo en qué facer con ela. A pedra da Devesa do Rei rebentou en anacos, grandes e pequenos. O petroglifo ficou estragado.

Reconstruido en parte, foi ubicado perto da rotonda de Meira. Alleada do seu entorno e do seu leito hercínico, a pedra esmorecía coma un despoxo. Antes aínda amosaba os seus antigos segredos ao camiñante ocasional que a atopaba entre a fronda, agora era ignorada por todos os automóbiles que pasaban zumbando por diante. Ninguén lembrou o dos carteis revalorizadores. Se así fora, poida que o camioneiro que buscaba un sitio onde deitar a terra que levaba se decatara que alí había un petroglifo. Así foi que, hai uns días, recibíu sepultura.

Sit tibi terra levis.
Comentarios (14) - Categoría: Pezas - Publicado o 09-02-2007 16:30
# Ligazón permanente a este artigo
O tarro das esencias localistas. (Historia dun ungüentario).
O unguentario da discordia (foto Faro de Vigo)No século VI, poida que no VII, arribaba ao Areal de Vigo un barco procedente de Oriente. Entre o seu cargamento, ou posiblemente entre a equipaxe dalgún viaxeiro, había un obxecto curioso: unha pequena garrafiña de cerámica fina, con forma de fuso, decorado con pintura vermella no bico, e cun pequeño selo na súa base en forma de áncora. Por accidente ou por despiste, a garrafiña rematou perdida na area da praia.

Podemos seguir imaxinando a historia desde obxecto, aínda que nos trabuquemos, sen medo. Quen podería ser o seu propietario? Trátase dunha garrafiña oriental, bizantina. Usábanse para levar aceites perfumados ou ungüentos. Aceites valiosos, posto que é un frasco pequeño, a penas 10 centímetros. Os aceites de freír e de alumear virían en ánforas de tamaño máis xeneroso. Qué clase de aceite pode ser tan valioso? Poida que un perfume, pero o selo coa áncora é un símbolo cristiá que como é sabido representa a esperanza. Podería ser un aceite bendecido. Quizais santos óleos procedentes de calquera santuario importante de Oriente, ou quizais mesmo dos Santos Lugares de Palestina. Un souvenir de Terra Santa, traído por un pelegrín, un monxe, un sacerdote. Quén sabe?

Catorce séculos despois, no ano 2000, os arqueólogos que sondeaban as areas que a construcción do túnel de beiramar ía levar por diante no Areal de Vigo, atoparon o ungüentario entre unha morea de restos diversos, descontextualizados, anacos de ánforas de moitos séculos, rotas, mesturadas, arrastradas e enterradas polas ondas na praia. Sendo un achado senlleiro, non tivo demasiada repercusión mediática, ata que a alguén da Consellería de Cultura imaxinou a historia do ungüentario que acabamos de contar, ou algunha semellante, e decidiu que ilustraría moi ben as primeiras pelegrinacións a Terra Santa dende Galicia no Museo das Pelegrinacións de Compostela.

O ungüentario estivo exposto en Vigo un tempiño, no 2004, formando parte dunha exposición no Museu do Mar de Alcabre, un dos museus máis baleiros do mundo. Pero cando foi ubicada na súa vitrina compostelá, xa chamara a atención dalgúns vigueses aficionados ás cousas vellas. Qué fai esta peza tan viguesa en Compostela? O caso é que a peza case nin desembarca en Vigo, varada na praia como un soldado aliado en Omaha, pero a maquinaria do localismo comenzou a andar. Juan Manuel López-Chaves, presidente daquela da Asociación Amigos dos Pazos presentou unha instancia na Consellería pedindo a “devolución” da peza, e igual facía o Concello.

Pasa o tempo que todo o muda. Cambia o signo político da Xunta, e Ignacio López-Chaves (qué coincidencia de apelidos!), Concelleiro de Cultura de Vigo (PP) non se esquece do ungüentario. O Faro de Vigo publica o 9 de Abril do 2006 un hiperbólico artigo dando conta do achado do ungüentario (moi luxoso ungüentario) do século III (sic) con cinco anos de retraso. E polo mesmo tempo, a flamante nova Presidente da Asociación Amigos dos Pazos inicia a súa particular campaña de petición de devolución do artefacto.

O Concello presentara no seu día, ao parecer, recurso de alzada ante a decisión da Xunta de exponer a cerámica en Compostela, que foi desestimado, e logo un recurso contencioso-administrativo sen que tivese demasiada (por non dicir ninguna) trascendencia mediática. Pero agora xa había un incendio prendido e só había que soplar.

En Xuño, os Amigos dos Pazos inician unha campaña de recollida de sinaturas, co lema “El ungüentario es de Vigo” (sic). Queren que vaia á exposición do Museo Quiñones de León, en Castrelos. A eles se van a sumar inmediatamente outros colectivos veciñais, como a Federación Veciñal Eduardo Chao. Asemade, o responsable de Cultura da federación, Xosé Couñago, aproveita para denunciar na prensa o estado lamentable do Museo de Castrelos, daquela en obras.

O Concelleiro deféndese, haberá sitio no Museo para exponer o ungüentario e o que faga falta. O pleno municipal aproba o 27 de Xullo que o Concello lle pida a Xunta o cacharro (se non o fixera xa). Hai só 800 sinaturas recollidas, pero en setembro Vigo énchese de cartaces reclamando o viguismo do trebello. En Outubro despois de meses de obras, reábrese a sala de arqueoloxía do Quiñones, e nun lugar ben destacado colócase a fotografía do ausente ungüentario como “medida provisional”. As sinaturas medran, recóllense dende o Club Náutico ata a Biblioteca Central. Ninguén quere parecer menos vigués que os demais e os ex-alcaldes Príncipe, Manuel Pérez e Castrillo estampan sorrintes a súa rúbrica

Pero en Novembro... a desilusión. O Tribunal Superior de Xustiza de Galiza (TSXG) falla que a competencia sobre a ubicación do ungüentario é da Xunta, como é sabido, e rexeita a demanda do Concello. De nada valen as máis de 3000 sinaturas, as razóns de peso, a convicción moral, a unidade social conseguida arredor do sempre maltratado patrimonio arqueolóxico... aínda que este patrimonio estívese personificado nun obxecto tan raquítico. O Concello láiase. Os Amigos dos Pazos non se rinden.

Sen ánimo de polemizar, o criterio máis obxectivo para enfocar o asunto é o museográfico, pero as razóns para expoñer o ungüentario nun museu ou outro son igualmente válidas. O valor dun obxecto arqueolóxico nunha exposición radica no seu poder evocador. Mirando o ungüentario podemos imaxinar as andanzas de Exeria, a freira que no século IV recorreu o camiño entre Galicia e Terra Santa, ou tamén crer que a sociedade viguesa de hai 1400 anos xa era sofisticada dabondo como para que industriais que vendían magas de peixe podre puideran mercar perfumes de importación. Nos dous Museus a peza ten un sentido. Todos os demais criterios aparte do museográfico están contaminados de subxectividade, de demagoxia e incluso de mala fe. De igual xeito que un ungüentario vigués ilustra unha peregrinación en Santiago, un machado de bronce de Mondoñedo ilustra a Idade do Bronce en Vigo. Se a Xunta ten a potestade de decidir onde expoñer o patrimonio de todos é polo acordo xeral de querer que fose así. O ungüentario non é de Vigo, é de todos. O Museu das Peregrinacións non é de Compostela, é de todos. A ver se un día aprendemos a ser galegos, estes de Vigo. Estanse a volver moi coruñeses.
Comentarios (11) - Categoría: Pezas - Publicado o 17-01-2007 12:05
# Ligazón permanente a este artigo
[1] 2
© by Abertal