Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

A historia dos cascos non retornables
Un dos cascos de Aranda (Foto Hermann Historica)Da cidade celtibérica de Aratikos non se sabe gran cousa. Por non saber, dubídase da súa situación exacta, aínda que os máis coinciden en ubicala na vila de Aranda de Moncayo, unha minúscula localidade de 220 habitantes, ao pé desta serra aragonesa. A triste desolación actual destes páramos dista moito do pulo económico e demográfico doutros tempos. Alí hai restos dun grande castro, coñecido como “Los Castillejos”,ocupado logo polos romanos, quen se ocuparon de edificar unha grande muralla de ciclópeos perpiaños. Aratikos debeu ser importante, pois en época ibérica tivo ata a súa propia ceca, a xulgar polas moedas con inscricións en alfabeto ibérico que mencionan este topónimo. Aparte disto, pouco máis podemos dicir.

O achado máis espectacular realizado en Aranda de Moncayo quizais sexa unha importante panoplia de 18 elmos ou capacetes de bronce, xunto quizais con outras armas, falcatas e lanzas, da Idade do Ferro. Son cascos fastuosos, sofisticados, de forma semiesférica e con protectores para o nariz e as fazulas, estes últimos dotados de charneiras, para axudar á colocación do mesmo. A súa tipoloxía responde aos cascos gregos de tipo calcídico propios da rexión da Lucania, no Sur de Italia, e datables cara o século IV a.C., o que nos fala do grande impacto e da influencia da colonización grega nas elites guerreiras íberas e celtas do interior da península. Van adornados con ribetes sobre os ollos rematados en cabezas de serpe, e con altas cimeiras en forma de forca, para soster desaparecidos penachos de plumas. Algúns engaden a esta sobria decoración unhas grandes láminas de bronce martelado, levantadas cara o alto coma se foran as asas dun paxaro, indicando que a categoría no escalafón do seu portador había de ser superior. Cascos de xefes, de señores da guerra. Aparte disto, tampouco é posible dicir moito máis.

A nosa ignorancia sobre Aratikos e sobre o significado deste conxunto de cascos grego-celtibéricos do século IV a.C. presuntamente atopado alí, é froito do descoñecemento das circunstancias do seu descubrimento. O conto é que, por arte de birlibirloque, os capacetes apareceron en Zurich, onde foron mercados por Axel Guttmann, un empresario alemán da construcción. O fervor coleccionista de Guttmann levárao a acaparar o que quizais fora o máis importante repertorio de armas antigas de Europa, así que dificilmente podería deixar de caer na tentación de facerse dono dun tesouro semellante. Cómo poden saír do Estado uns obxectos que por definición pertencen ao Patrimonio Histórico e son de dominio público, para ir a parar ao país europeo que fixo da opacidade dos seus negocios o seu principal reclamo é un escuro misterio. O caso é que, desa maneira misteriosa, o que quizais é o maior achado de armas prehistóricas de Europa foi acabar precisamente nas mans do principal coleccionista destes artefactos.

Hai indicios de que o achado foi obra dun grupo de saqueadores organizado, que descubriron este depósito probablemente a finais dos anos 80 nun escondedoiro ou abrigo nunha barranca, a uns quilómetros de Aranda. O ruxe-ruxe que daquela armou o achado nos medios anticuarios chegou ás orellas do primeiro goberno autonómico aragonés, que tivo coñecemento do asunto pero foi incapaz de evitar a desaparición das reliquias nas turbulentas augas do comercio ilegal de antigüidades a principios dos 90. Porén, na información dispoñible sobre a colección Guttmann asegúrase que o achado foi realizado na provincia de Soria (limítrofe coa bisbarra de Aranda), e que chegaron ao poder de Guttmann entre 1987-88, aínda que ninguén quere, ou é capaz, de dar máis detalles sobre o lugar, a data e as miudezas do descubrimento.

As pezas foron restauradas e publicadas nun estudo en 1993, e Guttmann disfrutou da súa particular contemplación ata a súa morte, en outubro de 2001. Pero como adoita suceder, os seus herdeiros non compartían a afección do vello as trapalladas edosas. Axiña puxeron a colección á venda na casa de subhastas inglesa Christie’s, e máis tarde en Hermann Historica, unha casa de poxas muniquesa especializada en antigüidades militares. Dende o 2002, unha boa parte das pezas da inmensa colección Guttmann foron vendidas e dispersadas, pero no 2008 os cascos chamaron a atención de Michael Muller-Karpe, arqueólogo no Museo Romano-Xermánico de Maguncia, que denunciou a procedencia ilegal dos mesmos. Ao parecer, algúns deses cascos foran ofrecidos a ese Museo no ano 1992, e xa daquelas puxera o caso en coñecemento da Interpol. Os xulgados de Munich paralizaron a venda e deron un prazo de tres meses ao Estado español para reclamar o que era seu.

Xa se pode imaxinar a escena. “Que din uns alemáns que se son nosos uns cascos calcídicos de bronce”. “O qué?” O ministerio de cultura, áxil cando se trata de moedas de ouro de galeóns mergullados, que todo o mundo sabe o que valen, desta vez amosouse torpe e lento: encargaron un informe á Policía Nacional, que quedou en auga de bacallau, e finalmente, hai cousa dun ano, un xulgado de instrucción madrileño deu o caso por sobreseído por falla de probas. As poxas, namentres, continuaron ante a pasividade e a indolencia do Estado español, dispersando de maneira criminal un conxunto único. Dos 18 cascos, seis foron mercados polo Museo de arte clásica de Mougins, en Francia, posuidor tamén dunha importante colección de armas antigas. Dous están en mans de coleccionistas particulares españois. Os outros 10 están en paradoiro descoñecido, presuntamente aínda en mans dos herdeiros de Guttmann.

A verdadeira mágoa para a arqueoloxía é que o que podería ser un dos achados arqueolóxicos máis importante na Península nos últimos 50 anos hoxe non sexan máis que unha colección de quincalla moi cara. Os delincuentes que a atoparon e se lucraron co patrimonio de todos destruíron unha fonte única de coñecemento: o contexto. Qué facían 18 cascos xuntos? Qué máis había? Formaban parte do enxoval dunha necrópole, eran un depósito votivo, ou simplemente un esconderixo? Quen os fixo, celtíberos embebidos de cultura helénica, ou gregos traficantes de armas? Quen eran seus donos, señores guerreiros da Celtiberia ou mercenarios auxiliares? Preguntas que de responderse axudarían a trazar novas vías interpretativas para coñecer a sociedade, a economía e a cultura da segunda metade do primeiro milenio en toda a Meseta, e que permanecerán sen resposta por culpa da avaricia dos furtivos, a amoralidade dos anticuarios, e a fatuidade dos coleccionistas. O dano está feito. Agora, ante o ruído mediático, seica os adurmiñados responsables de velar polo Patrimonio de todos van facer “todo o posible” por recuperar as pezas. Non era sen tempo, despois da manifesta incompetencia da xustiza e da administración pública, incapaces de facer valer o interese público sobre o particular no caso de propiedade dun ben arqueolóxico expoliado. Só había que interpretar de maneira correcta unha Lei do Patrimonio Histórico que establece ben clariño no seu artigo 44.1 que todos os obxectos e restos materiais que posúan os valores propios do Patrimonio Histórico descubertos por calquera modo son de dominio público. Non sei qué máis querían, ata un neno pode entendelo.
Comentarios (2) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-03-2012 18:10
# Ligazón permanente a este artigo
Amasando o barro
O cilindro de Ciro
Ciro II, Rei do Mundo, Rei de reis, tiña este destino marcado polo fado. Cando naceu, o seu avó materno, Astiaxes, rei dos medos, soñara que o meniño acabaría por destronalo, así que ordenou abandonalo no monte, para merenda das feras. O encargado do infanticidio, Harpago, tivo reparos en cumplir unha orde tan cruel, así que deulle o neno a un pastor chamado Mitrídates. Tamén a éste deulle escrúpulo andar a matar nenos, e como a súa muller acababa de perder un fillo, vestiu o cadáver coas roupas do príncipe, e fixo o paripé de abandonalo no monte, quedando co neno vivo para crialo como seu. Algún tempo despois, Astiaxes topou co Ciro xa mozo, e decatouse da farsa ao observar que o seu porte e ademáns principescos eran incompatibeis cos do fillo dun pastor. Perdonou ao rapaz pero vingouse da desobediencia de Harpago cun castigo de refinada atrocidade oriental: convidouno a un banquete e serviulle, sen que o soubese, a carne guisada do seu propio fillo. Harpago tamén tomou a súa vinganza. Algúns anos despois encirrou a Ciro e Astiaxes a guerrear entre si, e sendo xeneral do vello, cambiou de bando no medio da batalla, entregándolle así o reino ao príncipe persa. O pesadelo de Astiaxes rematou por cumplirse, e Ciro botou do trono ao seu rexio avó.

Este conto, tan parecido a outros como a de Sargón de Akad, Rómulo e Remo, Gárgoris e Habidis, ou Artur de Bretaña, son unha patraña recurrente en moitas lendas primixenias, que quizais neste caso servise para disfrazar de fatalismo as causas dunha guerra entre parentes, ou ocultar asemade unha orixe familiar máis humilde da pretendida. Sexa como for, Ciro, rei dos persas, conquistou a Media, e dende entón foi non parar: Un reino tras outro foron caendo todos baixo o seu poder, dende Grecia ata Afganistán: Bactria, Lidia, Siria, Fenicia, e entre todos a capital de Mesopotamia, a cidade máis grande e poderosa do mundo antigo, a venerada Babilonia.

Ciro non tivo que facer moitos esforzos para tomar unha cidade cinguida por murallas que, segundo Herodoto, tiñan case 90 metros de altura. Despois de aplastar ao seu exército en Opis, e de entrar sen loita na cidade de Sipar, o derradeiro rei de Babilonia, Nabónido, fuxíu, e a cidade abriu ás portas sen máis ao seu novo amo. Era Outubro do ano 539 a.n.e. Ciro foi condescendente: proibiu excesos ás súas tropas, devolveu aos habitantes as súas casas, e mesmo lles construiu novas vivendas, liberou aos deportados cativos na cidade e permitiu a súa repatriación, (entre eles os xudeos), e restaurou nos seus respectivos santuarios nas súas cidades as imaxes dos deuses que Nabónido mandara traer a Babilonia.

Todas estas cousas sábense polo chamado “Cilindro de Ciro”, un pequeño rolete de barro do tamaño dunha man, cuberto de escrituras cuneiformes en acadio, que foi atopado no século XIX polo arqueólogo Hormuzd Rassam mentres escavaba os alicerces do Esagila, o recinto templario onde se achaba a mítica torre de Babel, como unha lembranza das reparacións que o propio Ciro debeu mandar facer no templo. O cilindro é propiedade do Museo Británico, caixón da rapiña colonial, e fíxose famoso por confirmar ata certo punto o edicto de liberación dos xudeos do cativerio de Babilonia recollido na Biblia (Cronicas, 36, 22-23; Esdras, 1, 1-4). O texto cuneiforme, escrito na lingua dos sometidos, resumidamente, pon a pedir pan a Nabónido e a súa impiedade, alaba a Ciro como rei e salvador providencial, e fai un retrato da súa xenerosidade coa poboación conquistada e da súa particular devoción polos deuses locais.

Pero o cilindro colleu fama universal cando a propaganda do Shah de Persia, Reza Pahlevi, utilizou o texto co gallo da celebración, en 1971, dos 25 séculos do Imperio Persa, (do que se consideraba sucesor), e aproveitando a aparente humanidade coa que Ciro e o seu exército se conduciron, presentouno como proba de que os persas inventaran, nin máis nin menos que os Dereitos Humanos. A impostura callou ben, e axiña comenzaron a aparecer versións deturpadas do texto, repetidas sen fin grazas á carencia absoluta de sentido crítico e o desinterese pola historia que caracteriza aos medios de comunicación e ao público que os consume. Tanto é así que a avogada iraní Shirin Ebadi, ao recibir o Premio Nobel da Paz no 2003, permitíuse citar a apócrifa “Carta de Ciro”, e afirmou que debería ser estudada como parte da historia dos Dereitos Humanos. O cilindro de Ciro pasou de ser un relativamente anodino documento histórico a unha adornada lenda, coma a das orixes pastoriles do seu redactor.

A última peripecia do cilindro tamén ven arrandeada por este mar de fondo. As autoridades culturais iraníes solicitaron recentemente ao Museo Británico o artefacto, para unha exposición de catro meses en Teheran. O Museo asinou un convenio pero foi demorando á entrega: que se en setembro do 2009, que se en febreiro do 2010, que se en xullo..., parapetandose na situación turbulenta do país tras as eleccións do 2009, todo no contexto das tormentosas relacións diplomáticas entre o reino Unido e a República Islámica de Irán. Isto levou a Hamid Baqaei, responsabel do Patrimonio Cultural iraní, a declarar que rompería toda relación coa institución británica, ao estimar, (con algunha razón) que politizaban un asunto estritamente cultural, que os denunciarían á UNESCO por incumplir os seus acordos, e que xa podían os arqueólogos ingleses esquecerse de meter o sacho en Irán, ou de expoñer ningunha peza do patrimonio persa nos seus museos. O British rematou por ceder baixo o peso dos seus propios compromisos, e a exposición, co cilindro de Ciro como peza estrela, foi inaugurada polo presidente iraní Almadineiah hai unhas semanas. A min paréceme ben: os obxectos son o que son, pero tamén o que facemos deles. Puidemos escoller facer co Cilindro de Ciro unha apoloxía da providencia divina da que procede un poder absoluto (como de feito é), pero escollimos privilexiar os seus aspectos máis filantrópicos e o convertimos nun símbolo da paz, a concordia, a liberdade de conciencia e os valores humanistas. E nin as autoridades da teocracia iraní son capaces de resistirse á poderosa forza deste símbolo.
Comentarios (1) - Categoría: Pezas - Publicado o 30-10-2010 13:45
# Ligazón permanente a este artigo
Un mapa do tesouro
Mapa de Abauntz
Dominando dende unha foz o val de Ultzama, en Navarra, á beira do rego de Zaldazain, que descende das montañas de Belate, hai unha cova coñecida como Abaunzko Lamizulo ou a Cova das Lamias. Os pastores da veciña aldea de Arraitz imaxinaban a caverna habitada polas Lamias, seres extraordinarios con corpo de muller e pés palmeados que viven a carón das augas. As lamias vivían de pedir aos pastores leite dos seus rebaños, ata que un día un deles, poida que canso de pagar a peaxe que aquelas criaturas esixían, ou ben por facer unha brincadeira pesada, mesturou na pota de leite bosta de vaca. As lamias, comprensiblemente molestas, perseguiron ao pastor ata a aldea para vingarse, pero cando estaban por alcanzalo comezaron a soar os sinos da igrexa, e as fadas, como seres pagáns que son, tiveron que fuxir. Emporiso, o pastor gallofeiro non se librou da súa ira: as lamias condenárono a que na súa casa non faltase xamais un coxo ou un manco.

A realidade é que a cova, ademais das lamias, que habelas hainas, foi fogar de numerosas xentes dende que a humanidade se asentou neses lares, dende o paleolítico máis remoto ata as postrimerías do Imperio Romano, na que a sima serviu de refuxio naqueles tempos convulsos. Os últimos ocupantes son dunha rara especie: os arqueólogos que pescudan a pegada dos seus antecesores, pois a cova é hoxe un interesante xacemento arqueolóxico testemuña de todas as épocas que acobillou. Entre 1976 e 1979, Pilar Utrilla comenzou as escavacións, que se interrumpiron ata o periodo entre 1988 e 1996, cando, por mor da ameaza de construcción dun encoro en Arraitz que asulagaría os restos, a mesma Pilar Utrilla, xunto con Carlos Mazo, fixeron varias campañas da entón denominada “arqueoloxía de urxencia”. Nesas campañas fixéronse descubertas extraordinarias, que agora, despois de quince anos de estudios, saen á luz.

Entre estes achados estaban varias mostras de arte paleolítica gravadas en tres pequenos croios. Nun deles, hai 13660 anos, os artistas prehistóricos gravaran cun buril na mol superficie da margosa unha fermosa cabeza de cabalo. Outro parecía ter servido como lámpada de aceite ou sebo, e estaba decorado con varias representacións animais, un cabalo, varias cabuxas, unha persoa e algunhas outras liñas incomprensibles. O terceiro bloque de pedra era un verdadeiro galimatías surcado de liñas ondulantes que separaban o que parecían rebaños de cabuxas. Xa daquela os arqueólogos pensaron que aquelas liñas podían ser un río, e que o conxunto representaba unha paisaxe, quizais, a que se podía ver dende a privilexiada atalaia da cova de Abauntz.

Esta intuición parece ser que non era errada. Despois de moitos anos de enrevesada investigación, os autores daquela excavación acaban de publicar na revista Journal of Human Evolution a súa interpretación das misteriosas garatuxas dos cantos de Abauntz, e chegan a conclusión de que o que parecía unha representación esquemática dunha paisaxe é algo máis complexo que iso: é un verdadeiro mapa que representa fielmente a propia cova e o seu entorno circundante: a montaña de San Gregorio que ten enfrente, os diferentes ríos e regatos que drenan o val, a chaira, onde varios círculos delimitan as pozas e lugares onde a auga se encora e que serven de bebedoiro para os rebaños. Varios íbices triscan nas abas da montaña, mentres que o fondo do val está ocupado por cervos. A carón das cervas, pequenos semicírculos indican, quizais, o son da berrea dos machos. Algunhas liñas de puntos parecen indicar os camiños. En definitiva, unha representación sintética do territorio no que aparece todo o que a unha banda de cazadores magdalenienses lle podería interesar: os accidentes topográficos e as vías de paso, a auga, a caza, e o mellor xeito de acceder a ela. Un mapa do tesouro, como non dubida en calificalo a súa descubridora.

O mapa foi publicado en diversos medios como o mapa máis antigo de Europa Occidental, pois aínda que os presuntos mapas prehistóricos son extremadamente raros, ao igual que as lamias, hainos. Un deles apareceu en Moravia, na República Checa, e outro está no Museu de Historia Natural en Kiev, pero este pasa por ser un dos máis elaborados. Aínda así, caben facer varias obxecións: Todas as representacións de accidentes topográficos poden ser consideradas mapas? Cál é a diferenza entre un mapa e unha paisaxe? É o esquematismo e o antinaturalismo dalgún dos trazos dos gravados de Abauntz os que poderían axudar a clasificalo como mapa; por exemplo unha liña de puntos suspensivos non se parece a un camiño pero o representa. Emporiso non poderían ser eses puntos a representación igualmente esquemática pero máis realista das pegadas dun cazador ou da súa presa?

E para qué serviría o mapa? Utrillas di que os cazadores eran nómadas procedentes do outro lado dos Pirineos, e que poderían ter deixado o mapa para que servira de guía e de axuda para a caza a outros grupos. Esta interpretación parécenos moi difícil. Para entender un mapa é preciso que os diversos usuarios compartan o mesmo código figurativo, algo que nin sequera sucede nos mapas actuais, que deben poñer ben clariño ao carón unha táboa de “signos convencionais” para entendelos. Só así sabemos que unha liña pode ser unha vía de ferrocarril e non un rego, unha corredoira ou unha liña do tendido eléctrico. Se a expertos arqueólogos, armados de microscopios e escáneres levoulles 15 anos descifrar o contido deste pedrolo de a penas 20 cm sulcado de garranchos por todas partes, poñámonos no caso dun cazador magdaleniense.

Pero hai outras interpretacións quizais máis axeitadas: poida que a pedra fora deseñada mentres se planificaba unha cacería. Ou ben que a pedra servise para narrar unha cacería xa acontecida. En calquera caso, o feito de que o fixeran así implica un extraordinario avance: unha descripción da planificación tan complexa que superaba as capacidades expresivas da linguaxe oral ou xestual daqueles cazadores, que deberon, pois, recurrir ao debuxo. Ou ben un intento de deixar constancia gráfica dunha proeza cinexética. En tal caso, non estamos só ante un mapa, senón ante unha narración escrita. Unha novela paleolítica.
Artigo sobre a cova de Abauntz na revista Complutum
Informe das escavacións de 1994 e 1995
Comentarios (2) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-08-2009 23:21
# Ligazón permanente a este artigo
A beleza das pequenas cousas.
A Venus de Hohle Fels
Hai uns 35000 anos, nunha Europa cuberta de mestas fragas de faias e de coníferas, azoutadas polos xeados ventos glaciares, grupos de cazadores afoutos acechaban o paso das manadas de renos, de bisontes, de mamutes cubertos de lá. Paseniñamente, ían ocupando o continente enteiro, arredando, quizais eliminando, aos seus curmáns na evolución das especies, os Neanderthais. Contaban coas súas novedosas ferramentas de pedra, láminas de sílex delicadamente retocadas, e as súas lanzas que arroxaban certeiras a gran distancia coa axuda de propulsores. Eran os Homo sapiens, nós mesmos.

A irrupción do Homo sapiens marca o tránsito ao que os prehistoriadores e arqueólogos chamamos o Paleolítico Superior. De seguro, os nosos devanceiros traían consigo a capacidade dunha linguaxe articulada complexa (algo que é discutible nos homínidos anteriores), coas facilidades que iso conleva na transmisión dos coñecementos e das técnicas. Esa capacidade intelectual evidénciase tamén nunha tecnoloxía máis refinada na fabricación de utensilios e armas de pedra e de oso, máis estandarizadas, precisas, perfectas. E sobre todo, maniféstase nunha habilidade novedosa, a expresión do pensamento abstracto a través de símbolos elaborados, o que coñecemos vulgarmente como Arte.

Hai xa unha centuria que os arqueólogos viñan atopando, asociados aos típicos restos deste periodo, mostras desta arte prehistórica. E entre estas primeiras mostras, destacaban unhas peculiares figuriñas. Parecían representar mulleres de grandes peitos e unha popa prominente. Brazos e pernas parecían ridículos fronte aos atributos propiamente femeninos. Os rostros aparecían borrosos, ou difusos, mentres que o sexo case sempre era representado de xeito ben explícito. Os arqueólogos, tan dados a bautizar os artefactos prehistóricos con nomes extravagantes, atoparon unha desas palabras rebuscadas que lle dan a un discurso científico un conveniente ton de suficiencia: Chamáronas Venus Esteatopixias Auriñacienses. Venus "esteatopixias", que traducido pedestremente do grego significa que teñen o cu coma un cesto de grande. E Auriñacienses, por ser esta a máis antiga facies cultural identificada naquel momento no Paleolítico Superior.

Axiña apareceron discusións sobre o axeitado desta denominación. Dar a estas estatuas o nome de Venus, deusa do amor e da beleza, a primeira muller a quen os gregos se atreveron a amosar espida nas súas estatuas, pareceulles a aqueles estudosos un nome do máis apropiado. Pero de aí a afirmar que se trataba da imaxe dunha deusa paleolítica, ou que representaban un ideal de beleza prehistórico, sen máis argumento, era algo arriscado. Pero todas as estatuetas femeninas prehistóricas atopadas (ata hoxe máis de 200) comenzaron a ser clasificadas indiscriminadamente coma venus esteatopixias, aínda que non padeceran esta hiperplasia xenética da graxa do cú, nin se puideran datar no periodo auriñaciense.

Aínda así, o certo é que as máis das figuras poden encadrarse nun tipo ben preciso, unha confluencia de rasgos que son o que, en definitiva, se considera unha tendencia: os rasgos físicos relacionables coa fertilidade (os grandes peitos, o bandullo inmenso, os amplos cadrís, a vulva evidente...) son os que aparecen representados con máis detalle. Son os atributos das nais prolíficas, ventres xenerosos e primordiais, máquinas xeneradoras de vida. Pero tamén, o que non é menos importante, os outros rasgos (mans, pés e extremidades, cabeza e rostro) aparecen só esbozados ou incluso nin aparecen. Qué son logo? Son pois a representación de mulleres fecundas, en calidade de fecundas e nada máis que fecundas. A abstracción da fecundidade. Un símbolo.

E para qué servían? Os símbolos, en tanto que constitúen unha forma de expresión, revelan, enuncian, manifestan o seu significado. E iso é exactamente o que se fai cando se chama por algo. E cando se chama por unha forza abstracta, por un desexo, como a abundancia ou a fertilidade, a chamada recibe o nome de invocación. Aquelas pequenas sociedades de cazadores, constantemente expostas aos perigos da caza, a enfermidade, o frío e á loita cos seus semellantes, dependían da existencia de nais prolíficas, capaces de traer ao mundo fillos dabondo como para garantizar a supervivencia do grupo. E esta idea é extensible á natureza da que extraen con esforzo o seu sustento. Hai quen pensa que as venus paleolíticas, como personificación da exuberancia e da forza xeneratriz da Natureza, son verdadeiras representacións dunha primitiva, primixenia, Deusa Nai. Quizais non haxa que ir tan lonxe, pero o certo é que os nosos devanceiros sapiens precisaban atraer para si e para o grupo a fertilidade e a abundancia por todos os medios que coñecían, incluída a maxia. E para iso se rodearon de obxectos simbólicos que pretendían controlar o incontrolable: que as mulleres quedasen encinta, que os seus ventres fosen bondadosos e espléndidos, que parisen sen dar a alma, e que os seus peitos deran bó leite para medraren os seus cativos quentiños no seu colo.

Neste mes, a revista Nature deu a coñecer un pequeno gran achado: unha venus paleolítica minúscula, tallada no dente dun mamute. Apareceu o pasado ano nas escavacións da caverna de Hohle Fels, en Alemaña. A figuriña, de só 6 centímetros, estaba esnaquizada en varios fragmentos que puideron recompoñerse para formar un corpo estrafalario: A cabeza, case inexistente, é unha protuberancia minúscula sobre os ombros. Os brazos, gordos e redondos, erguen dende abaixo dous peitos voluptuosos para deixar ver o ventre xigantesco. As costas rematan nunhas nádegas enormes e avultadas, das que parten dúas perniñas recortadas e sen pés, ben abertas, amosando no centro un sexo carnoso e dilatado. Nada demasiado diferente das outras venus prehistóricas, salvo a novidade dunha data inusualmente antiga (35000 anos) que a fai verdadeiramente auriñaciense. Tamén, que ten un pequeno buraquiño na cabeza que serviría para pasar por el un cordón, e que permite interpretala claramente como un amuleto, un talismán. A cova de Hohle Fels é un lugar fantástico que deu pé a outras grandes descubertas da arte paleolítica: ata 25 figuras humanas e animais en marfín de mamute, cabezas de cabalo, un precioso ganso, e incluso unha flauta esculpida en óso, quizais a máis antiga atopada ata hoxe. Soaba música no fondo das cavernas destas xentes refinadas, preocupadas pola beleza das pequenas cousas. Hai 35000 anos, unha muller apelaba a unha pequena figuriña de marfín pendurada do seu pescozo, pensando quizais en protexerse mellor dos rigores do parto e da crianza dos seus fillos, aos que transmitir logo os seus saberes, os seus medos, os seus sentimentos. Daquel ser sensible, asustado, esperanzado, saímos nós.
Comentarios (5) - Categoría: Pezas - Publicado o 29-05-2009 14:04
# Ligazón permanente a este artigo
Quen ten un amigo, ten un tesouro
O bronce de Pino del OroNos escuros tempos da protohistoria europea, nos que as xentes vivían atrincheiradas e encasteladas en poboados amurallados, protexéndose en comunidades en guerra constante as unhas contra as outras, viaxar debía ser unha aventura perigosa. Máis aínda na Galicia castrexa, que sen esforzo podemos supoñer dividida ata o minifundio en territorios independentes dominados por fortalezas de murallas espantosas, habitadas por unha sociedade que se autodefine como guerreira en todas as súas manifestacións. Emporiso, os contactos existen, as xentes viaxan, a cultura material dos castros amosa cómo obxectos e ideas flúen entre os seus pobos a pesares das ameazas e dos perigos.

Esta visión simplista debe completarse, pois o viaxeiro contaba cunha axuda inestimable. A Hospitalidade. Ésta era unha institución sacra, compartida por moi diversos pobos europeos, incluídos os gregos e os romanos. Cando un forasteiro arribaba a terra estraña, antes de ser interpelado sobre a súa orixe ou intencións, debía dárselle abrigo e alimento, cumplindo coas santas regras do hospitium. Isto derivaba nun vínculo de amizade que se formalizaba intercambiando regalos, e ás veces unha prenda, (entre os gregos era unha taba) que era dividida entre o anfitrión e o visitante. Así, ambos ou as súas familias e protexidos, recoñeceríanse ao cabo do tempo e poderíanse devolver o favor chegado o caso. A hospitalidade garantizaba así a inviolabilidade dos forasteiros, e rompela supoñía un agravio aos deuses. Os romanos fixeron do Hospitium unha institución legal e regulada, cun ritual formal: anfitrión e visitante debían prometer darse acocho mutuo, chocar as mans, e intercambiar tamén unha prenda, que as veces mesmo tiña a forma das mans enlazadas.

Regulamentar esta institución tivo moita importancia, pois sobre ela construíuse todo o aparello legal do que hoxe se denomina diplomacia, cando a hospitalidade privada pasou a ser unha institución pública. Se dous individuos ou familias podían darse hospitalidade, tamén o poderían facer dúas cidades, ou dous Estados. Desa maneira, un cidadán extranxeiro vivindo nun país estraño podía ser designado para acoller aos compatriotas visitantes e representalos ante as autoridades anfitrionas, cumplindo o papel dun embaixador. Ou incluso, un Estado podía enviar directamente un representante ao extranxeiro para desempeñar ese papel, abrindo o camiño a outros viaxeiros. Cando é así, a hospitalidade é un verdadeiro contrato, que se establece por escrito en táboas que se intercambian, e que como calquera contrato, debe renovarse ao finalizalo ou romperse coa mesma formalidade que se asinou. O legado ou embaixador en Roma recibía un trato privilexiado: O Estado eximíao de impostos, podía ser mantido a costa do erario, mercar e vender bens libremente, e incluso representarse a si mesmo ante os tribunais sen o patrocinio dun cidadán romano. En definitiva, equiparábaselle a un cidadán máis, e é de supoñer que os romanos agardasen un trato recíproco para os seus legados.

Isto ven a conto porque hai uns días ven de ser presentado un pequeno tesouro deses que resultan espectaculares non polo seu valor intrínseco, senón polo que representan e pola información que fornecen. Unha tessera hospitalis, un deses contratos de hospitalidade pública que os romanos asinaban coas comunidades coas que pretendían manter a paz. Ésta apareceu hai pouco en Pino de Oro, unha vila zamorana famosa polos seus antigos xacementos deste metal, aínda golosos para algúns empresarios voraces, e acaba de ser presentada no Museu Provincial de Zamora. Non é un caso illado, pois no Noroeste peninsular coñécense outras de contido moi semellante, pero iso non lle quita nada da súa importancia.. A tessera é unha táboa de bronce escachada en varios anacos, dos que só nos chegaron dous, que caben no oco da man. Emporiso, pódese reconstruír o texto que leva escrito con certa precisión. Nela dise, mutatis mutandis, que cara o ano 27 d.C. un individuo anónimo que hai que supoñer legado de Roma, renovou un pacto de hospitalidade co Senado e co pobo de Bletisama, e que éste pobo facía esta hospitalidade extensiva aos descendentes do legado, concedéndolle ademais a plena cidadanía.

Tense falado moito sobre o significado da hospitalidade na conquista da Gallaecia por Roma. Hai quen di que estes achados desbotan a visión romántica dunha conquista a sangue e lume: As fontes clásicas permitían pintar un cadro de loitas encarnizadas entre romanos despiadados e galaicos barudos; guerreiros orgullosos suicidándose en masa no monte Medulio, preferindo perder a vida antes que a súa liberdade; nais que matan aos seus fillos para evitarlles a escravitude e usar os seus inocentes cadavres arroxándoos por riba das murallas dos castros como proxectís contra as lexións invasoras. Pero as fontes clásicas, para algúns, minten máis que un concelleiro. Os galaicos, din, entregaron o país sen rechistar. Eran “colaboracionistas”, atrévese algún, equiparando aos valerosos castros de Pondal coa Francia de Petain.. Eu son dos que supoñen que unha e outra interpretación teñen unha base certa, e que non se pode entender unha sen a outra. Os romanos non pactarían cun pobo débil. O que resulta ben curioso é que a hospitalidade, polo menos no seu aspecto formal, non supón sumisión, senón igualdade e respecto mutuo; e non supón domínio, senón autonomía. Quizais o documento non faga máis que repetir formulas estereotipadas, pero retrata ao pequeno pobo dos Bletisamenses como un Estado con institucións de goberno formais (un senado, ollo!) e uns dereitos recoñecidos a paisanos e visitantes (a cidadanía!), co que a todopoderosa Roma fai acordos diplomáticos de igual a igual a través do hospitium, dunha institución compartida que ambos respectan.

Outra cousa é que, fóra do aspecto formal, a relación dos pobos da Gallaecia con Roma foran de igualdade real. Pero cinguíndonos á letra, é o que hai. Para qué terían os romanos tanto miramento cunha pobre comunidade montañesa?. Os romanos eran avarentos, arelaban as veas auríferas de Bletisama, e durante cinco séculos afanáronse en desventrar os seus montes para poder financiar o esplendor do seu Imperio. De seguro pensaron que era mais rendible atraerse a boa vontade dos nativos a través dun pacto sagrado, vinculante para todos, que manter com eles unha guerra costosa. Xá se sabe: quen ten um amigo, ten un tesouro.
Comentarios (3) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-03-2009 18:55
# Ligazón permanente a este artigo
Herdanzas envelenadas
Neno con Lebre (foto de Subastas Goya)É ésta unha época de crise e zozobra. As familias arrebúxanse no máis crú deste inverno arredor da calefacción central apagada, nas súas vivendas que son en realidade de banqueiros que se miran entre si con suspicacia e desconfianza. O futuro só depara incertidume. Algúns analistas afirman que o sistema precisa destes axustes cíclicos da economía, que xa se teñen visto cousas así, ou peores. Outros proclaman o fin do capitalismo, con voz tonante e apocalíptica.

Certamente. Os romanos tamén viviron unha crise financeira. No século III, a anarquía se instalou no Estado máis poderoso do mundo. Os emperadores caían un tras outro asasinados por soldados que inmediatamente elexían a outro xeneral para o posto. A moeda devaluábase constantemente, os bárbaros ameazaban as fronteiras, e os camiños estaban infestados de bandidos. O comercio retraeuse, e as cidades se despoboaron. Nesa época de desastre, moitos anunciaron o fin dos tempos e venderon a esperanza noutra vida mellor, alén deste val de bágoas que é o mundo. Extendéronse as crenzas en deuses exóticos, chegados de Oriente, que prometían a recompensa nunha vida eterna: Isis, Mitra,... e tamén, aprendendo deles, un tal Xesucristo.

En 1952, un labrego atopou, mentres traballaba prantando árbores nunha horta nos arrabaldos de Cabra, unha grandiosa estatua de Mitra Tauroctono. Representaba a este deus indoiranio, tan venerado polos romanos naqueles tempos tumultuosos, no trance de sacrificar ao Touro Primixenio do cal xurde o viño e o trigo. Aquela estatua debía presidir um mitreo, un templo onde os seguidores deste deus se reunían o día do Sol (o dies solis, o domingo) para conmemorar este sacrificio compartindo pan e viño e garantizarse así a inmortalidade. A estatua foi donada ao Secretario do Concello de Cabra, e acabou finalmente no Museu Arqueolóxico de Córdoba. Moito tempo despois, en 1972, o lugar foi escavado por Blanco Freijeiro, Julián García e Manuel Bendala Galán descubrindo unha vila romana, habitada entre o século I e III, con varias habitacións decoradas con mosaicos, e algunhas outras estatuas máis que deron pé a creación dun Museo arqueolóxico en Cabra, para evitar a súa marcha á capital provincial. Pero por aquela primeira estatua, unha das mellores esculturas coñecidas daquel misterioso deus oriental, a vila foi denominada “Villa del Mitra”.

Pero había outra estatua da que non se tiña noticia oficial. O propietario da finca, Miguel Castro, descubrira á par do Mitra unha pequena figura de mármore dun neno xogando cunha lebre. A estatua debeu servir como adorno do brocal dun pozo, e ten esa graza helenística da escultura neoática, tan do gusto dos romanos pudentes. Incapaz de atoparlle un uso mellor, o home decidiu agasallar con ela a José Solís, natural de Cabra, falanxista camisa vella e ministro de Franco, para que a cambio lle buscase acomodo laboral a un sobriño seu. Ao ministro, sonado polo seu sorriso imborrable, infrecuente nos individuos da súa especie, quizais non lle debeu parecer demasiado valioso aquel pedrusco, porque non fixo caso da demanda. Pero quedou con el, iso si.

Hai uns meses, unha empresa de tasación madrileña púxose en contacto co Museu de Cabra. Querían confirmar a datación e a autenticidade dunha estatua supostamente procedente de Cabra que se ía subastar nunha coñecida galería da capital. No museo saltaron as alarmas, e sóubose que a propietaria era Sierra Solís, quen a herdara do seu pai o ministro. A historia do “Neno da lebre” saíu así á luz. A alcaldesa de Cabra tentou poñerse en contacto coa propietaria da peza, co fin de negociar a súa donación ao Museo e evitar a subasta, sen resposta. A señora Solís alega que pasa por atrancos económicos e por iso precisa os 40.000 euracos que solicitou como prezo de saída. Está visto que a crise afecta a todos. Tanto, que incluso, os pobres herdeiros de antigos ministros franquistas deben desfacerse dos seus prezados bens familiares para engadir uns pouquiños picatostes máis á sopa. Tamén dende o Concello apelan á crise: a alcaldesa declara que non poderían sequera mercar a peza na poxa: nun momento de “desaceleración” coma este, ninguén entendería que o concello gaste 40.000 euros nun pedrolo para meterllos na buchaca á filla dun preboste feixista.

Tamén é casualidade que a peza en cuestión saíra a subasta en Novembro, xusto antes de cumplirse un ano dende a publicación da nova Lei de Patrimonio Histórico de Andalucía. Porque esta lei establece unha moratoria dun ano para que aqueles propietarios de pezas arqueolóxicas informen delas á Administración, coa debido título de adquisición legal. Non sendo así, as propiedades pasarían a ser de dominio público. Ao mellor a pobre herdeira en crise acadou ao Neno coa lebre nun legado testamentario válido, pero o seu pai acadouna traficando influencias cun escavador furtivo. Sen ser mal pensados, cabe pensar que á herdeira quéimalle nas mans unha estatua valiosa da que non pode xustificar máis que escuramente a súa procedencia, e quere desfacerse dela rapidamente sacándolle o máximo proveito antes que a nova lei faga desa transación un camiño cheo de atrancos. Calquera cousa menos devolvela ao patrimonio público. Por iso vai a unha galería de Madrid. Se a empresa encargada da tasación non fora tan indiscreta, ninguén se tería enterado. Ante o rebumbio ninguén ofreceu o prezo de saída, e a figura foi retirada da poxa. Pero aínda así, a pauperizada legataria podería vendela sen tanto foco alumeando arredor.

Hai xente que non distingue entre o patrimonio cultural e o crematístico. Normal, cando se ven dunha familia que aprecia pouco estes matices. José Solís non destacaba polo seu amor polo pasado clásico. Pasou á historia por unha frase atroz: “menos latín e máis deporte!”, como se as dúas cousas foran antagónicas. Díxoa mentres defendía unha reforma educativa nas cortes fachistas, consistente en eliminar horas de latín en favor da educación física. Para el, o latín hoxendía non valía de nada. Iso custoulle unha resposta tamén sonada doutro falanxista coma el, pero máis leído. “O latín vale para que a ti, que eres de Cabra, che digan egabrense, e non outra cousa”. Non sei se a filla de Solís é, coma o seu pai, egabrense. Será outra cousa.
Artigo de A. García y Bellido no AEA, sobre o Mitra de Cabra
Comentarios (4) - Categoría: Pezas - Publicado o 15-01-2009 19:46
# Ligazón permanente a este artigo
A historia máxica de España
O tesouro do Carambolo (Museo de Sevilla/caixaforte dun banco ignoto)
O 30 de setembro de 1958 uns obreiros que traballaban na construcción dun campo de tiro ao pichón (ten que haber de todo neste mundo) nos arrabaldos de Sevilla, no lugar chamado El Carambolo, atoparon un brazalete dourado e primorosamente traballado. Ao faltar un dos seus adornos, seguiron sachando na súa busca, e atoparon unha vasixa de cerámica. Nela había outros 20 obxectos: En total, dous brazais, dous colgantes-pectorais en forma de pel de touro, un colar, e outras 16 placas metálicas, todas profusamente decoradas. Os obreiros non daban creto. Repartíronas entre eles, pensando que carecían do valor que representaban ata que un deles, para comprobar que era de ouro, dobrou varias veces un dos pectorais ata que rompeu. Era de ouro puro. Colleron medo e denunciaron o achado. Axiña se presentou alí Juan de Mata Carriazo, arqueólogo e experto na Cultura Tartésica e certificou a importancia do achado: un tesouro digno dun rei, un rei de Tartessos.

E qué é Tartessos? Pois un reino mítico que os antigos gregos situaban no lonxano Oeste do Mediterráneo, na desembocadura dun rio hoxe esquecido, gobernados por reis que vivían centos de anos, facían as leis en verso e nadaban en riquezas sen conto. Se tal reino existiu, son moi poucas as noticias del que temos. A penas catro referencias de pasada por algún historiador e xeógrafo, e algunhas lendas recollidas en época bastante recente. A máis sonada fala de Gargoris, rei dos Curetes, nas ribeiras do río Betis, e o seu fillo Habidis, froito das súas relacións incestuosas cunha das fillas que tivo cunha princesa atlante. Gargoris e Habidis inventaron a apicultura e o arado, respectivamente, e meteron de cheo aos primitivos habitantes de Andalucía na civilización. Deles nos fala Diodoro Sículo, un autor grego-siciliano dos máis falaces da antigüedade. Un descendente deste Habidis foi Argantonio, do que temos algunhas noticias máis. Sería un rei do Sur da península ibérica, de entre o século VII e VI a.n.e., que andou en tratos e alianzas cos gregos de Focea, e máis cos fenicios, e que reinou, polo menos, uns 80 anos dos 120 que din que vivíu. Hai quen crerá nestas cousas, pero nestas lendas para-históricas hai polo menos un chisco de esaxeración bíblica. Literalmente, porque tan poucas noticias había de Tartessos que os eruditos tartessiólogos que deixaban as pestanas nos seus estudos mesmo acudiron á Biblia para buscar algunha referencia, e creron ver nas “naves de Tarsis” que chegaban ao reino de Salomón cargadas de marfín e pavos reais unha mostra do poderío comercial deste reino de fábula. Tarsis era Tartessos: Branco e en botella: viño!

Pero o conto é que dende hai moitas décadas o mítico reino de Tartessos ten carta de natureza na literatura arqueolóxica española, sen que se saiba moi ben por qué. Ou sí que se sabe: De existir, Tartessos sería a primeira, a máis clara mostra do xenio hispano, capaz de crear unha verdadeira civilización, culta, letrada, rica e poderosa, envexada polos mesmos gregos, na outra banda dese mar que se considera o berce da civilización, o Mediterráneo Oriental. E non sirve como argumento en contra que nin sequera exista a máis mínima nova, o máis mínimo vestixio, dunha cidade que levase ese nome, ou que todo o que se saiba non sexa máis que unha enmarañada confusion de lendas e de referencias de esguello en obras de autores serodios e pouco dignos de creto: tampouco crían a Schliemann cando buscaba as ruínas da mítica Troia, e mira!. Outro alemán, Adolf Schulten, o arqueólogo que se autoproclamou descubridor das tamén míticas ruinas de Numancia, tamén queimou os derradeiros anos da súa longa vida na percura do soño de Tartessos, pero o seu El-Dorado arqueolóxico nunca, xamais, apareceu.

Por esa razón, aos corazóns dos tartessiólogos deulles un chimpo cando, hai 50 anos, apareceu aquel tesouro do cerro do Carambolo enterrado nunha pota de barro. Un tesouro digno de Argantonio, díxose. E de aí partiu unha interpretación errada do xacemento: Aquilo era un antiquísimo poboado de casas de pallabarro pertencente á civilización tartéssica, obviamente anterior á época da colonización fenicia. E a cerámica típica deste lugar (a cerámica tipo Carambolo) serviu de fósil director para clasificar todos os xacementos do baixo Guadalquivir onde tamén aparecía. Obviaron decir que no mesmo lugar aparecera unha estatuiña da deusa fenicia Astarté, e que o lugar podía ser interpretado como un lugar de culto non tartessio, senón fenicio. Agora, con motivo das obras de construcción dun hotel no mesmo lugar do vello campo de tiro ao pichón, acábase de descubrir que os supostos “fondos de cabana” eran vestixios dese templo fenicio. O Tesouro do Carambolo non sería o enxoval dun rico nobre tartesio, senón os adobíos ou atrezzo cos que posiblemente se dispoñía a un touro para o sacrificio. E a época en que todo isto sucedeu non era tan antiga, senón moito máis recente, dende logo, e contemporánea á influencia dos poderosísimos fenicios de Cádiz, un verdadeiro emporio e un foco de civilidade en todo o Sur da Península.

Con motivo dos 50 anos da aparición do tesouro, o Museo Arqueolóxico de Sevilla pretende expoñer no primeiro trimestre do 2009 o tesouro orixinal, hoxe resgardado na caixa de seguridade dun banco, en vez da réplica que luce actualmente nos seus trinques. Ademais diso, estase a celebrar (do día 1 ao 3 de Outubro) un Simposio Internacional na Universidade hispalense. Posiblemente nel se poida poñer en claro algunhas cousas sobre a definición desta cultura. Talvez o que, con certa ampulosidade acostumábase a denominar “tartéssico” non sexa máis que producto da hibridación entre as culturas locais da primeira Idade do Ferro, nos séculos VII e VI a.n.e. e os colonizadores orientais fenicios e gregos. E toda esa estética de rosetas e palmetas, árbores da vida, leóns, grifos, esfinxes e animais enfrontados tan repetidos no Sur da península, e que Blanco Freijeiro tan acertadamente identificara co Periodo Orientalizante da arte grega non sexa máis que iso, arte Oriental trasplantada a milleiros de quilómetros da súa orixe por colonos e comerciantes. E iso sen deixar de apreciar o xenio dunha poboación local que, estimulada pola presenza inmigrante, argallaron o seu particular sistema de escritura, afillado do dos colonos, para escribir na súa propia lingua, aínda por descifrar. Tartessos é hoxe unha marca, unha referencia taxonómica, non unha civilización. Calquera outra cousa non é máis que aferrarse a unha historia interesada, máis esotérica que real, que busca esencias patrias ata nos recantos da Biblia e nos desbarres de Avieno. Porque a Historia de España, lémbreno os que sempre andan a botarnos aos galegos o celtismo en cara, tamén foi sempre así, interesada.
Páxina do Simposio
Comentarios (4) - Categoría: Pezas - Publicado o 30-09-2008 18:35
# Ligazón permanente a este artigo
A loba sácase anos
A Loba CapitolinaNo século VIII a.n.e. un grupo de desherdados sen terra decidiron asentarse nun dos outeiros que dominaban as terras pantanosas das beiras do río Tíber. Liderados por dous irmáns de incerta orixe, poida que fillos dunha prostituta (en latín dicíaselle Lupa –loba– as prostitutas, con seguridade polos oubeos que proferían no seu exercicio profesional) un deles acabaría matando ao outro e convertíndose no primeiro rei daquel fato de bandidos. Prosperaron axiña, adicados ao roubo de gando, refuxiados naquel punto estratéxico que dominaba o vado do Tíber pola Illa Tiberina, cruce das rutas entre o Norte e o Sur da Península de Italia. Logo, necesitados de mulleres, raptaron as dos seus veciños Sabinos. A guerra así provocada decidíuse coa alianza de ambas cidades. Comenzaba a xestación dun Imperio.

Nesta lenda, seguramente moi falseada, pódense entresacar moitas das institucións que definen a sociedade da Idade do Ferro europea, e que son comúns a moitos pobos, dende os gregos primitivos ata os castrexos verdecentes: as bandas, cofradías ou irmandades de guerreiros, o gando como medida da riqueza, o rapto de mulleres como vía de acceso ao matrimonio e á perpetuación dunha economía doméstica... Logo algo certo hai nela. Máis tarde, os historiadores descendentes daqueles primitivos cuatreiros adobiaron convenientemente as súas orixes. O seu rei Rómulo era o fillo dunha sacerdotisa vestal guapísima, violada polo mesmísimo deus Marte, e descendente por vía directa de Eneas, que era un heroe de Troia, e da deusa Venus. Abandonado xunto co seu irmán xemelgo Remo no Tíber flotando nunha cesta (coma Moisés, coma Sargón de Akkad…) foron recollidos e amamantados por unha loba e logo, xa medradiños, fundaron Roma cumplindo cun destino marcado polos deuses. Dime de qué presumes…

Os romanos adoptaron á loba como símbolo da súa cidade. Era a “mater romanorum”, a nai dos romanos. Esculpírona nos seus lábaros, á cabeza dos seus exércitos, e cruñárona nas súas moedas, dandolle o teto aos dous irmáns fundadores. No foro, o val que discurría no medio das colinas onde a cidade fora fundada, levantábase unha famosa estatua de bronce desta loba, que foi descrita por moitos autores antigos. No ano 65 a.n.e. un lóstrego fulminou a estatua, o que para os romanos, moi aficionados aos agoiros, só podía parecerlles o aviso dun gran desastre. Non se sabe que tal cousa sucedese, o que proba que os romanos podían ser tan irracionais coma nós.

A pista daquela venerada estatua perdeuse na noite dos tempos medievais, pero no século X sábese que a escultura dunha loba, encadeada á fachada do pazo papal de Letrán, presidía a Corte de Xustiza da cidade. Non se sabe tampouco qué foi desta estatua, pero cando Francesco della Rovere foi elexido como o papa Sixto IV, donou á cidade unha colección de estatuas antigas, que foron a parar ao Pazo dos Conservadores, fundando o xérmolo dos Museus Capitolinos. Entre estas estatuas estaba a dunha loba. A Loba Capitolina.

Nese mesmo tempo, un escultor renacentista, posiblemente Antonio del Pollaiolo, engadíu as dúas figuras dos xemelgos Rómulo e Remo mamando da loba, rematando a escultura tal e como a coñecemos. Ninguén coñecía a orixe daquela figura, pero axiña se convertiu no símbolo da cidade coma nos vellos tempos. Cando no século XVIII rexurdíu o culto á antigüedade, ao calor das descubertas de Pompeia e Herculano, un sabio alemán, Johann Joachim Winckelmann, abordou o estudo da estatua. Winckelmann era un xenio do seu tempo. Hai que ter en conta que, carecendo de máis referencias que a súa propia e autocreada erudicción, e da súa intuición e capacidade de análise, foi capaz de poñer os alicerces de toda a Historia da arte antiga tal e como aínda agora a describimos. Winckelmann observou as aplanadas crechas do lombo lobuno, e creu ver semellanzas con esculturas etruscas do século V a.n.e. Logo comprobou que unha das patas estaba lañada, e pensou que aquilo fora o resultado daquel lóstrego agoreiro que caera no antigo foro romano causando tanto espanto e preocupación. Non había dúbida que a estatua era antiga.

Houbo quen contestou estas suposicións. Varios autores no século XIX dubidaron da antigüedade da Loba, decindo que era medieval, pero ao final Winckelmann era Winckelmann, e o peso da súa autoridade acabou por aplastar calquera disidencia á súa opinión. E así seguiu a cousa ata que en 1997, con ocasión dunha restauración da Loba, os Museus Capitolinos encargaron á conservadora Ana María Carruba que estudase a estatua e o modo en que ésta foi realizada. Carruba comprobou que a estatua fora fundida nunha soa e única peza coa técnica da cera perdida. Iso non parecía demasiado conforme cos costumes dos broncistas antigos, que preferían fundir as estatuas por partes para poder garantizar a perfección dos detalles, e logo soldalas. Fundir pezas grandes dunha soa vez era algo propio de broncistas medievais, afeitos a fundir campás e outros obxectos de gran calibre. Así o deixou constar: para ela, a Loba era medieval, e non etrusca, e Winckelmann podía decir misa en latín.

Ninguén lle fixo demasiado caso, ata que o ano pasado, a análise dunha mostra de Carbono-14 deu como resultado que a Loba Capitolina foi realizada moi aproximadamente no século XIII. A nova gardouse en segredo ata agora, que foi aireada polo ex-responsable de Cultura do Concello de Roma, Adriano La Regina nun xornal italiano. Para moitos é a caída dun mito. Luperca xa non é a proba material da antigüedade da lenda dos fundadores, na versión daquel pobo inxustamente esquecido que foron os etruscos. Non era a Loba do foro fendida polo raio. Posiblemente tampouco sexa a loba xusticeira do Pazo de Letrán. Pero non quita que sexa unha fermosa estatua: Para os que a puidemos contemplar, resulta admirable a súa forza expresiva, esa mirada que evoca a un tempo a fortaleza, a determinación e a tenrura que só pode ter unha nai que protexe aos seus cachorros. Non abonda con iso?
Comentarios (6) - Categoría: Pezas - Publicado o 27-07-2008 18:38
# Ligazón permanente a este artigo
O tesouro inca(utado).
Máscara mochica de Cerro de La Mina (foto: blog de RadiArte).
Entre os séculos I e VII floreceu na costa Norte do Perú a Civilización Mochica, así bautizada por ser o lugar de Moche un dos seus xacementos máis representativos. Eran agricultores e pescadores, capaces de cultivar nos áridos desertos da costa peruana mediante sofisticados regadíos, e de arrostrar os perigos do océano a cabalo de feixes de canas atadas. Tamén foron habilísimos artesáns, inventaron a metalurxia e elaboraron unha preciosa cerámica figurada na que podemos contemplar de xeito preciso cómo vivían, comían, loitaban, amaban, crían e morrían. Como guereiros feroces, extenderon o seu dominio dende Lambayeque, polo Norte, ata Huarmey polo Sur. Os seus señores enterráronse en suntuosas tumbas, adobiados con alfaias fabulosas, rodeados de todo canto puideran necesitar nunha vida de reis.

Entre 1986 e 1988, un grupo de huaqueros, nome que reciben os asaltadores de tumbas no Perú, rebentou a pirámide de Cerro de la Mina, perto da localidade de Jequetepeque, e atopou un tesouro abraiante. Durante meses, sacaron todas e cada unha das xoias que alí había, ata que a nova chegou ás orellas do arqueólogo Walter Alva. Alarmado, presentouse no lugar cando o expolio xa se consumara, sen máis que facer que documentar os restos da tumba e recoller unhas poucas cerámicas.

As xoias expoliadas eran dun valor extraordinario, comparables coas do sonado Señor de Sipán, senón máis suntuosas. Entre elas había tres máscaras de ouro de medio metro de diámetro, con cabeza humana, fuciños felinos, ollos de lapislázuli incrustado e cabelos conformados polos oito raxos dun polbo. Tamén había outras cabezas, diademas, coroas e un número indeterminado de adobios dos que é case imposible seguir o rastro. Coñecemos algunhas porque foron adquiridas por Raúl Apesteguía, un (disque) respetable coleccionista de antigüedades precolombinas limeño, e publicadas en varios libros sobre orfebrería moche. Pero o periplo das xoias non acaba aquí. En xaneiro de 1996 Apesteguía foi asasinado a paus na súa casa, e o seu tesouro foi roubado, con todos os rexistros e inventarios da súa colección.

En Novembro de 1996, inaugúrase en Compostela unha gran exposición de arte precolombina de pomposo título: O espírito da América Prehispana. 3000 anos de cultura. Unha parte da mostra, co orixinal subtítulo de El Dorado, amosa un centenar de xoias mochicas. Daquela eran tempos de grandes exposicións en Santiago, cidade que, sendo ela mesma un museo, cría adoecer dunha instalación museística digna, á marxe do doméstico Museo do Pobo Galego. Así que ao evento van Don Manuel, e os premios Nobel Oscar Arias e Rigoberta Menchú, aquela india baixiña de poncho multicolor que quedaba tan ben nas fotos dos políticos. Corre o rumor de que a colección estaría en venda, e que fora ofrecida á Xunta por 18 millóns de euros. Había quen soñaba cun museo compostelano de arte precolombina.

As 1173 pezas de orixe maia, olmeca, azteca e inca que se exhibían pertencen, seica, a Leonard Patterson, escuro personaxe nado en Costa Rica pero de nacionalidade norteamericana, un coleccionista que declara telas atesourado ao longo de 35 anos, e que quería amosalas por primeira e derradeira vez nunha exposición e nun libro. Demasiado ruído: un traficante de arte arrepentido, adicado a perseguir expoliadores, chamado Michel van Rijn, compara o catálogo de Patterson coas publicacións das xoias de Apesteguía, e salta a lebre. Mentres, especialistas en arte precolombina afirman que unha boa parte das pezas expostas son máis falsas que euros de Franco. A posible venda parece esvaecerse. Calquera persoa cunha pouca de desconfianza podería decatarse de que a exposición tentaba alixar o botín dun roubo e de outros moitos expolios mesturados con quincalla, tentando a unha administración pública con necesidade de boato. Cando o evento é clausurado en febreiro do 97, Patterson marcha abandonando a súa querida colección nun alpendre de mudanzas compostelano ao que nin sequera lle paga as facturas.

A catadura deste coleccionista aínda ficou máis definida hai agora un ano, cando unha axente de Scotland Yard, facéndose pasar por unha compradora de antigüedades, concertou cuns traficantes a compra dunha das pezas roubadas a Apesteguía en Londres. O lugar da cita foi a casa do avogado de Patterson. Alí estaba unha das cabezas de ouro con raxos de polbo por cabelos e mirada de lapislázuli.

Nestes días, un xulgado de Lima pedíu á xustiza española a devolución de 31 das pezas da exposición de Patterson. Teñen evidencias de que proceden do saco do Cerro de La Mina. Só son unha parte das centos de pezas que había expostas. O xuíz decano de Santiago de Compostela quere oír a todas as partes, incluído ao mesmo Patterson, quen tampouco figura como único propietario da colección. Non se descartan reclamacións doutros países. Remexendo un pouco nesta historia, profusamente adobada de mortes, pistolas, sobornos, corrupción e vandalismo, un só pode pensar que non hai absolutamente nada bo nin útil no mercado de antigüedades. Mentres todo se resolve, a colección durme nun almacén de mobles, dende hai dez anos.
Comentarios (3) - Categoría: Pezas - Publicado o 06-08-2007 16:02
# Ligazón permanente a este artigo
Un chiste vello
A caricatura de Rufus, na Vila dos Misterios de Pompeia.A Vila dos Misterios é unha luxosa mansión suburbana fóra dos muros de Pompeia, e que, como esta cidade, foi sepultada polas cinzas do Vesubio en Agosto do ano 79. Recibe este nome pola decoración dunha das súas salas con delicadas pinturas que representan, ao parecer, a iniciación das mulleres aos misterios (enténdase dogmas non asequibles polo entendemento, senón pola fe) dionisíacos. Emporiso, este pazo merecería tal nome por gardar aínda entre os seus muros moitos outros enigmas.

Un deles é un leve riscadelo gravado nunha das paredes dun corredor anexo ao peristilo. Representa con rasgos esaxerados a un home de perfil, con narís e queixo prominentes e unha aparatosa calva tocada cunha coroa de loureiro. A intención é evidentemente satírica, e o conxunto garda certa semellanza con Mr. Magoo. Por riba, un letreiro identifica ao apoucado personaxe: “Rufus est”. Eis a Rufo.

¿Faría falla ese rótulo para identificar ao retratado, ou é unha redundancia que servía para aumentar aínda máis o escarnio?. Hai quen se adicou a estudar a caricatura e o humor entre os romanos (éste non é o único exemplo, e na mesma Pompeia hai moitas chanzas curiosas), e chegou á conclusión que entón (coma hoxe) a presenza esaxerada de certos rasgos servía para poñer o acento noutros tantos defectos. A calva denota vellez, e tamén senilidade, así como as orellas pequenas indican que o home non entende o que se lle di, ou incluso que ten un carácter afeminado. A ausencia de barba, que en Roma é un atributo dos mozos e dos filósofos, redondea este retrato dun home vello e aparvado. Pola contra, outros caracteres teñen un sentido diferente: as cellas grandes son indicativo de desdén e fachenda. O queixo adiantado é un atributo dos poderosos, e o narís de pemento vai da man da sorna e a malicia. A coroa de loureiro é o colofón deste retrato dun home ao que se critica pola ostentación do seu poder, cando está no seu declinar físico e mental.

Non podemos saber se a este home se lle tratou con xustiza, pois non sabemos con certeza quén é o tal Rufus. Hai varias casas en Pompeia que pertenceron a algún Rufus, algún deles con pretensións na política local, ao xulgar polos grafitis nos que reclama o voto dos seus veciños. Na casa dun tal Fabio Rufo, por exemplo, apareceron uns preciosos paneis de vidro coloreado que representan tamén esceas de misterios dionisíacos. Pero entre os candidatos a ser o ridiculizado na nosa garatuxa, eu escollo a un do que seica aínda non se falou: Lucio Verginio Rufo.

Foi este un xeneral romano, que acadou o consulado no ano 63, sendo enviado a Xermania como gobernador. Daquela mandaba no Imperio Nerón, un tirano excéntrico que lembramos sempre tocando a lira mentres Roma ardía, así que no ano 68 outro xeneral, Caio Iulio Vindex, rebelouse na Galia dando un golpe de Estado a favor de Galba. As tropas de Rufo venceron a Vindex, (a pesar de non terllo ordeado) e acto seguido, procamárono emperador. Rufo, moi humildemente, renunciou á púrpura por tres veces. Retirouse logo a unha vila ás aforas de Roma, onde se adicou ás letras, a estudar e a escribir poemas. Xa moi vello, con 83 anos, o recén proclamado enmperador Nerva chamouno para exercer outra vez o consulado, pero ao dar un discurso, caeulle o libro das mans, e ao recollelo do chan, caeu el mesmo, rompendo o cadril e morrendo ao pouco. Querido polo seu pobo, os romanos non dubidaron en despedilo cun multitudinario funeral de Estado.

Non sei se Rufo estivo algunha vez en Pompeia, pero na súa biografía consta que foi preceptor de Plinio (o Novo) desque morreron os seus pais e ata que o seu tío, Plinio (o Vello), asumiu a súa educación. Plinio o Vello morreu na erupción do Vesubio, e o seu sobriño, adolescente, asistiu á mesma dende o Cabo Miseno, dando conta exacta do que viu nunha sonada epístola a Tacito. Os Plinios eran xente estudosa e refinada, como seguramente o eran os distinguidos habitantes da moi refinada Vila dos Misterios. ¿É moi difícil imaxinar a un moleque Plinio o Novo, aburrido nunha visita, trazar na parede os rasgos do seu vello preceptor tocado coa insignia imperial que había moi poucos anos rexeitara? Entón cabería engadir, ás suas facetas de escritor, científico e político, a de humorista gráfico. Un exercicio de imaxinación moi suxerente, poida que non veraz, pero sí verídico.

Nos últimos tempos fálase moito da caricatura, e sobre todo da caricatura do poder, porque un xuíz ordeou o secuestro dunha revista por facer mofa duns parentes do monarca. Van as leis onde queren os reis. Sigamos supoñendo que a nosa historia é certa. Verginio Rufo foi un home admirado que gozou do favor dos seus, mesmo seguramente do seu ilustre pupilo. Nin sequera o feito de ser a súa pobre, deformada (e dubidosa) caricatura o único documento que nos ficase do seu aspecto, podería escurecer esa lembranza favorable. ¿Se o honor é incuestionable, onde estaría logo a afrenta?. E se non o é ¿Por qué non contalo?. Ridentem dicere verum quid vetat, cantaba Horacio, ou o que é o mesmo, máis ou menos: que hai de malo en dicir a verdade a gargalladas?.
Comentarios (8) - Categoría: Pezas - Publicado o 26-07-2007 21:48
# Ligazón permanente a este artigo
1 [2]
© by Abertal