Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Desfeitas polo Morrazo
Marín dende o Pornedo
O Morrazo en xeral, e Marín en particular, conta entre outros atractivos (un clima envexable, extensos areais, fermosas e verdes paisaxes e unha suculenta gastronomía, como diría a orixinal prosa das guías turísticas), cun rico patrimonio arqueolóxico. Algún destes xacementos sobrancea por ser obxecto de investigación dende os tempos heroicos da arqueoloxía galaica, convertíndose en verdadeiros fitos da historiografía e a literatura arqueolóxica deste país. O castro de Montealegre, en Domaio, prospectado por Losada Dieguez nos anos 20, cando o Seminario de Estudos Galegos e a xeración Nós, foi un dos primeiros castros escavados en Galicia, e xunto con outros máis coñecidos como Santa Tegra ou Baroña propiciou as primeiras achegas ao coñecemento da Idade do Ferro galaica. Ou as mámoas de Chan da Armada e Chan da Arquiña, escavadas nos anos 50 por Ramón Sobrino, omnipresentes en todas as monografías sobre a prehistoria de Galicia, e que, perdonando as deficiencias metodolóxicas e de rexistro comúns na arqueoloxía deses tempos, contribuiron como poucas ao deseño do panorama do megalitismo galego. Outros xacementos destacan polo seu carácter senlleiro: Os petróglifos labirínticos de Mogor, sobre os cales correron e corren ríos de tinta, errando perdidos por entre os seus sulcos, coma en todo bó labirinto, coa esperanza de entresacar a chave do misterio. Ou o Monte do Facho, en Donón, castro e santuario pagán que agochaba máis de 170 aras adicadas ao deus Berobreo, máis da metade de toda a epigrafía romana atopada en Galicia, en a penas unha hectarea de terreo.

Cabería pensar que este patrimonio arqueolóxico é respectado e coñecido, e que conta con todas as proteccións e cautelas legais que unha sociedade culta debería ofrecer ás reliquias do seu pasado. Non é así. Nos últimos tempos, este patrimonio sofre constantes ataques precisamente daqueles poderes públicos que deberían protexelo, promovendo obras e infraestructuras de impacto brutal non só sobre os venerables vestixios dos nosos devanceiros, senón sobre a natureza e a paisaxe que tanto gaba a prosa dos prospectos turísticos. O corredor do Morrazo, un asasino en serie que segou 10 vidas en 7 anos, oito delas só no 2010, tamén se cepillou parte do castro de Montealegre, e o asentamento neolítico que xacía ao seu carón, ademais de varios petróglifos, e anulou para sempre a vista da fermosa fervenza do Pozo da Moura, unha marabilla natural hoxe emparedada por un groseiro viaducto. O tamaño ciclópeo dos desmontes desta obra, algúns de case 100 metros de altura, rillaron e espiron as ladeiras do castro de Liboreiro, atalaia privilexiada dos galaicos morracenses sobre as terras de Bueu e Cangas, e as súas trincheiras marcaron a paisaxe cunha cicatriz repugnante, visible dende case calquera punto da ría. Na outra banda da península, a “variante de Marín”, a reiterativa promesa elección tras elección dun sonado político lalinense que, de tanto agardar, morreu sen vela cumplir, é unha estrada tan desmesurada como inútil que enlaza Ningures con Vaisaber, e que, cos seus agresivos desmontes e terrapléns, chimpou con varios petróglifos, amén do desprazamento da pedrafita de Currás, senlleiro megalito hoxe xubilado nunha finca, privado do seu contexto.

Hai tamén políticas que iluminan un pouco este panorama sombrío. O castro da Subidá, unha verdadeira citania morracense, ven de ser parcialmente escavado no verán pasado, e seica vai ser incluído nun Plan Director de Xacementos Arqueolóxicos da Provincia, auspiciado pola Deputación. Os petróglifos de Mogor contan cunha flamante (e carísima) “caseta” de acollida de visitantes, e o castro do Monte Facho de Donón xa ten expediente para a súa declaración como B.I.C. Porén, sempre hai nubes no horizonte: o plan director de momento non pasa de promesa, a caseta informativa de Mogor non se sabe con qué se vai dotar, e os veciños de Donón fan todo o posible por recortar a área de protección do BIC para que non lles impida formigonar as leiras.

E as ameazas sobre a paisaxe e o patrimonio continúan. Unha empresa italiana que ten a concesión do noso vento quere instalar un parque de virandelos eólicos no lugar de Pedras Negras, no monte Faro de Domaio, case no punto máis alto do Morrazo, a cabalo dos Concellos de Vilaboa, Marín e Moaña. Os artefactos terán unha altura duns 170 metros contando as aspas (para facerse unha idea: máis do dobre da altura da catedral de Santiago), así que o impacto visual vai ser tremendo, e o ecolóxico tamén. A zona ademais é rica en monumentos megalíticos: nas chans entre Domaio e Castiñeiras hai necrópoles nas que se inclúen os citados túmulos de Chan da Armada e Chan da Arquiña, e que forman en conxunto unha paisaxe cultural que se mirará desvirtuada coa presenza mastodóntica destes monstros sobre os venerables horizontes do Morrazo.

E no monte do Pornedo, entre Marín e Pontevedra, mirador natural sobre o amplo circo do val do Lameira e sobre a Ría de Marín hai quen teima en instalar un deses polígonos industriais que tanto adornan esta desgrazada terra. O lugar escollido é un balcón de grandes pendentes sobre unha vila e unha ría xa maltratadas por un urbanismo salvaxe, e que de cumplirse esta ameaza, agora terían unha colección de galpóns aupados nun pedestal. Os grupos políticos do Concello conxuráronse entre si por ver quen defende máis este emprazamento, (incluído certo partido en descomposición que parece ter un proxecto de país por parroquia), cegados polo pailanismo e o localismo máis miope. A comunidade de montes de San Xulián devece por encher de cemento o monte que deberían defender, cos ollos facendo chirivitas ante a cantidade de cartos que agardan recibir, e alimenta con fantasiosas promesas de diñeiro e postos de traballo a ambición dos veciños. A Xunta, de momento, dí que o emprazamento ten todos os problemas do mundo, pero todo se pode agardar dun gabinete que ten as competencias de obras públicas e de medio ambiente na mesma persoa.

O monte Pornedo, ademais do seu valor paisaxístico, conta cun denso patrimonio arqueolóxico: cinco túmulos megalíticos, e seis conxuntos de gravados rupestres, moitos deles de grande interese, que se verían afectados, directa ou indirectamente, por este estrago. Non é a primeira vez: no ano 2008 o exército español construíu un “campo de adestramento” que imitaba unha cidade afgana para xogar ao paint-ball en terreos pertencentes á comunidade de montes de Salcedo, rebentando de paso unha mámoa inventariada. Pero aí os veciños de Salcedo foron dignos, capearon a incuria e o desprezo da administración, preitearon e conseguiron gañar nunha sentencia histórica. Os mesmos veciños son os que apoian a louvable iniciativa do Espazo Natural e Arqueolóxico de Sete Camiños, que pretende poñer en valor o entorno dos montes de Pornedo-Sete Camiños, apoiado pola Comunidade de Montes de Salcedo e de Lourizán, pero non pola de San Xulián. E tamén está a Plataforma Defende o Monte Pituco-Pornedo, activísima na difusión do patrimonio natural e cultural deste espazo, a costa de agrios enfrontamentos cos que confunden o pastizal agropecuario co pecuniario. Logo dirán que xente de Marín...

Moitos habitantes do meu Marín natal aínda choran o patrimonio que se perdeu: aquela vila de arquitectura mariñeira, cos seus patíns e orgullosos balcóns; o seu priorato, de quen Otero Pedraio decía que, de rehabilitarse, sería dos máis fermosos pazos de Galicia; as súas praias case virxes, e a vista do mar dende a Alameda. Todo isto foi sacrificado nas aras do deus do progreso. A cambio de modernidade, vivimos nunha vila fea, sen historia, e sen orgullo. Pero está por ver que o progreso teña que ser incompatible coa beleza, a memoria, a identidade. Isto tamén é riqueza e benestar. Parte da mesma aínda está agachada nos montes do Morrazo, só hai que coñecela, respectala e sobre todo querela.
Páxina do Proxecto de espazo arqueolóxico de Sete Camiños
Blog da Plataforma Defende o Monte Pituco-Pornedo
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 29-02-2012 23:10
# Ligazón permanente a este artigo
Pensando unha nova Lei de Patrimonio Cultural (e III)
(Foto Sección arqueologia CNT de Córdoba)
A arqueoloxía de xestión vendeuse como unha novedosa e digna saída profesional para os licenciados en humanidades, que tradicionalmente orientaban o seu futuro laboral cara o ensino (os menos) ou o paro (os máis). Pero por máis que nos anos da bonanza inmobiliaria (con Lei de Patrimonio en marcha) aumentara o número de remocións de terras suxeitas a cautelas arqueolóxicas, estas nunca deron abasto a dar traballo aos centos de arqueólogos saídos das prolíficas facultades de Galicia. Xurdiron empresas de arqueoloxía como cogumelos en outono, que comezaron a profesarse unha competencia atroz, nunha lei da selva onde toda esperanza de regulación era depositada no darwinismo empresarial, ou se acaso, nos solapados e subterráneos esforzos por parte de certos cargos da consellería por desnaturalizar este proceso de “selección natural” mediante un trato administrativo, (sendo moi diplomático), desigual. A profesión arqueolóxica aseméllase a unha manada de lobos moi grande a rillar nunha ovella moi pequena, pero agora, neste inverno crú da crise que non acaba, xa non hai un año ao que botar o dente. Un a un, os lobos están a morrer de fame.

Hai arqueólogos que defenden, aínda a día de hoxe, este modelo de negocio. É natural, pois é o que, mal que ben, lles deu de comer, e calquera alternativa supón asumir un risco inaceptable. Pero hai que negar a premisa maior: A arqueoloxía profesional, ás máis das veces, só conseguiu ofrecer postos de traballo precarios, que dificilmente se poden consolidar en contratos fixos, e con salarios caprichosos que non estiveron estipulados por convenio durante moitos anos. Ademais, a rendibilidade sempre insegura destas empresas obrígaas a recortar non só en persoal, senón tamén en recursos materiais e nas gravosas tarefas de gabinete, as grandes esquecidas dos orzamentos das intervencións arqueolóxicas. Isto, por forza, significa unha arqueoloxía peor en termos globais. As empresas que ata agora logran sobrevivir son as que logran garantirse (a ser posible en exclusividade e por mecanismos ignotos) contratos de obras públicas, que son os de duración máis prolongada e de orzamentos máis sustanciosos. As outras conseguen obras menores, que xeran pouco traballo, e con orzamentos que hai que discutir ao céntimo cos escasos promotores. As máis, pechan. Nunca foi un modelo sostible. Agora menos.

Para pensar en alternativas, compre facer unha reflexión pausada sobre o obxectivo da nosa disciplina, non en termos de negocio, senón de compromiso social. Hai que construír un novo modelo que faga da arqueoloxía unha disciplina socialmente útil, porque só así se pode garantir a súa viabilidade e sostibilidade. Aí van 8 propostas:

1.- FINANCIAMENTO PÚBLICO. Se o Patrimonio arqueolóxico é público, a arqueoloxía tamén debe selo. A arqueoloxía pode e debe financiarse con impostos que graven, por exemplo, ás empresas promotoras cunha mínima porcentaxe da súa facturación (non é tan difícil, só é unha extensión ao sector da construcción privado do “1% cultural” que establece a Lei de Patrimonio Histórico española para as obras públicas). Isto permitiría repartir os custes entre todo o sector, eliminando a percepción da arqueoloxía como unha carga onerosa e arbitraria, o que favorecía a ocultación ou destrucción de achados para evitar pagar a súa escavación. E botando contas, dá de sobras.

2.- INDEPENDENCIA. O financiamento público debe servir asemade para rachar co vencello contractual que une ao arqueólogo co promotor. A arqueoloxía de xestión preséntase como fornecedora de servizos a particulares (promotores) para resolver expedientes administrativos. Isto pon o arqueólogo ao servizo deses intereses particulares, que case nunca coinciden coa salvagarda do Patrimonio. Pola contra, o arqueólogo debe ofrecer un servizo á sociedade: estudar e no seu caso protexer o Patrimonio público, que é un deber ético da profesión, e polo tanto, a relación laboral debe establecerse cos responsables da custodia dese Patrimonio: a Xunta de Galicia. Ademais, o arqueólogo é un científico, un técnico, non un xestor ou un burócrata. Debe desvincularse ao máximo o traballo arqueolóxico da xestión burocrática. No modelo da “arqueoloxía de xestión”, o arqueólogo debe, as máis das veces, avaliar un xacemento e xustificar a súa destrucción en base ao seu insuficiente valor patrimonial. Isto xera, como dixemos, constantes contradiccións e dilemas éticos. Non se pode obrigar a un arqueólogo a dar dictames sobre o valor patrimonial dun xacemento. O arqueólogo debe facer un rexistro dos datos arqueolóxicos e expoñer a interpretación dos mesmos de forma obxectiva. Avaliar o “valor patrimonial” do xacemento corresponde aos verdadeiros “xestores” do Patrimonio, nomeadamente a Xunta, labor para a que ten en nómina funcionarios supostamente capacitados. O arqueólogo non pode ser o chivo expiatorio que carga coa culpa de todo o patrimonio que se destrúe neste país.

3.- CORPORATIVISMO COOPERATIVO. A arqueoloxía profesional debe establecer mecanismos institucionais para regular a profesión arqueolóxica, cun funcionamento democrático, participativo e sobre todo cooperativo. Unha maneira de facelo, como pode haber outras, sería a creación dun colexio profesional, que sería enormemente útil para regular a competencia, canalizar as ofertas de traballo, compartir medios técnicos, materiais e humanos, establecer pautas e modelos formais de traballo, homologar rexistros, poñer en común coñecementos, dar formación continua aos profesionais, ofrecer servizos xurídicos, e representar colectivamente a profesión ante a administración e a sociedade.

4.- INVESTIGACIÓN. A arqueoloxía non pode ser contemplada como un simple servizo técnico. É unha ciencia. Unha arqueoloxía pública debe preocuparse polo desenvolvemento da investigación e do coñecemento do pasado á marxe do ritmo que impoñan as obras. Polo tanto, deben fomentarse programas de investigación estables e prolongados no tempo, baseados en estratexias e obxectivos científicos, que contemplen a longo prazo estudos globais de xacementos completos. A inmensa maioría dos grandes xacementos arqueolóxicos galegos foron escavados de maneira discontinua, e deles só temos datos parciais. Debe haber, por tanto, garantías para o desenvolvemento e viabilidade de investigacións prolongadas ao longo do tempo.

5.- DESMERCANTILIZACIÓN. A profesionalización da arqueoloxía identificouse cunha mercantilización do traballo do arqueólogo, ata o punto de que hoxe a avaliación dun proxecto arqueolóxico faise máis tendo en conta o seu orzamento que o seu plantexamento científico. Non se cuestiona o lexítimo dereito dos arqueólogos profesionais a gañarse a vida co seu traballo, pero a arqueoloxía, como a cultura en xeral, non se poden reducir e valorar en termos simplemente crematísticos. Está ben que a arqueoloxía vencellada ás obras sexa coto de profesionais que cumplen un servizo administrativo, pero a arqueoloxía de investigación, a que está directamente relacionada cun fin meramente social, debe abrirse a fórmulas participativas e colaborativas, coa universidade e os centros de ensino, os museos, as fundacións e entidades sen ánimo de lucro, estudantes, voluntarios, a sociedade activa e xenerosa. Non todo vale para facer caixa. Escoitar decir a compañeiros de profesión, por exemplo, que a Lei de Memoria Histórica debe ser valorada como unha oportunidade de negocio, e que hai que insistir en que a exhumación das víctimas do xenocidio franquista deben ser realizadas por arqueólogos profesionais, para garantirse ese nicho de mercado, é algo que provoca noxo.

6.- EMPREGO PÚBLICO. Na medida en que este país poida desenvolver unha verdadeira política arqueolóxica pública, haberá unha fonte de emprego quizais non infinita, pero si de calidade. Aí debe estar a preocupación e reivindicación dos arqueólogos profesionais: en que se acelere a increiblemente lenta aprobación dos plans urbanísticos dos concellos; en que se doten de oficinas técnicas de arqueoloxía, municipais ou mancomunadas; en favorecer o achegamento da arqueoloxía ao público, de maneira que se alimente a verdadeira demanda da sociedade en ver o seu Patrimonio coidado e respectado. Sen isto, non se poderán desenvolver plans de actuación, nin a arqueoloxía poderá xamais ser xustificada como algo útil. O arqueólogo non debe só escavar, debe ser activista, divulgar, amosar, seducir, tamén iso forma parte da profesión, e tamén iso pode rendir. É aí onde está o viveiro de emprego do sector, na creación dunha arqueoloxía con vocación de servizo público, e non na conversión dos arqueólogos en mercenarios ao soldo dun capitalismo voraz.

7.- LIBRE ACCESO Á INFORMACIÓN. O Patrimonio é un ben público; o coñecemento sobre o Patrimonio tamén debe selo. Os catálogos e inventarios deben ser de acceso público e libre. É un erro pensar que é un risco expoñer xacementos arqueolóxicos descoñecidos á rapacidade dos buscadores de tesouros e dos escavadores furtivos. A experiencia demostra que o descoñecemento da ubicación dos xacementos é o argumento máis esgrimido para xustificar unha destrucción, e que os cazatesouros e os anticuarios saben tan ben como os arqueólogos onde meter o sacho. A experiencia tamén amosa que cando un resto arqueolóxico coñecido é atacado, créase alarma e balbordo, mentres que dos xacementos descoñecidos que son destripados non sabemos nada, só desaparecen. Un xacemento coñecido é un xacemento protexido. A difusión do inventario estimula tamén a súa actualización por parte de todos, e a corrección da vergoñenta cantidade de erros e omisións que contén, fosilizada por anos de ocultación. Tamén se facilita a labor de estudosos e investigadores académicos, escolares e afeccionados, e se contribúe á valoración social da súa riqueza. E o mesmo que para o inventario, tamén debe ser pública a información sobre intervencións arqueolóxicas, informes e memorias.

8.- COORDENACIÓN. Débese organizar e coordenar de maneira sistémica todos os estamentos públicos (e tamén privados), implicados na actividade arqueolóxica. Hai moitos síntomas de descoordinación: concellos que descoñecen (ou din descoñecer) o inventario de bens arqueolóxicos do seu termo; actuacións sobre o patrimonio arqueolóxico sen continuidade; sinaléctica de xacementos, cando a hai, ao chou, heteroxénea e carente de criterios; miríadas de museos infradotados, sen plans de viabilidade, e ás veces duplicados; a Cidade da Cultura, monumento de todos os despropósitos... a longo prazo todo isto supón a dilapidación de recursos (e de ilusións) preciosos. Debe haber unha verdadeira política arqueolóxica que implique a todos os colectivos profesonais, administración autonómica e local, museos, fundacións, asociacións culturais, e que sexa capaz de establecer estratexias que saquen o máximo rendemento (cognitivo, social, cultural, educativo, paisaxístico e tamén económico) a todo o enorme potencial do noso Patrimonio Cultural.
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-01-2012 23:16
# Ligazón permanente a este artigo
Pensando unha nova Lei de Patrimonio Cultural (II)
Soñando con ser arqueólogos (foto Publicarchaeology.blogspot.com)Como ficou dito, unha consecuencia indubidable da Lei de Patrimonio Cultural de Galicia é a profesionalización e burocratización da profesión arqueolóxica, entendendo o termo profesionalización coma o proceso polo cal a arqueoloxía convírtese nunha actividade lucrativa exercida por técnicos capacitados. Ollo, isto non debería ser algo intrinsecamente malo, pois nada malo hai en que a actividade arqueolóxica sexa competencia exclusiva de quen está formado para exercela e quere vivir diso, nin de que a administración vele pola protección do patrimonio público esixindo todo tipo de garantías. Porén, este proceso de profesionalización-burocratización trouxo consigo unha serie de vicios que é preciso corrixir.

A profesionalización xurde pola renuncia tácita da Lei de Patrimonio a definir unha política pública de intervención no patrimonio arqueolóxico. Unha política que podería plasmarse de múltiples maneiras: establecendo marcos colaborativos con institucións (universidades, museos, concellos, fundacións...), reservando partidas orzamentarias, deseñando vías específicas de financiamento, establecendo programas de subvencións e bolsas de estudos, estimulando a creación de foros de debate e discusión, implicando aos profesionais no deseño de programas de investigación estratéxicos... Había centos de posibilidades, pero non. A Lei tan só establece un marco procesal para unha actividade que se entende exercida e promovida dende o ámbito privado. É decir, a administración non fai arqueoloxía, senón que só dí cando, como e por quen debe ser feita a arqueoloxía.

Todo isto resultaba moi práctico: a administración evitaba facer unha inversión pública (outros chámanlle gasto público) en arqueoloxía, actividade onerosa e da que resulta difícil xustificar a súa utilidade, utilizando xustificacións raianas no sofisma, coma que o xacemento mellor conservado é o que non se escava. Pero por outra banda, a extensión do control administrativo sobre a construcción, tanto pública como privada, abría un pequeno eido de posibilidades laborais a arqueólogos a quen, ata agora, o título só lles valía para adornar a parede do salón. Unha xeración e media de arqueólogos, carne de INEM, lanzáronse a criar empresas de arqueoloxía orientadas a resolver os expedientes dos promotores inmobiliarios, obrigados a a pagar a un arqueólogo con tal de que lle sacaran do medio esas catro pedras e poder seguir construíndo axiña a súa burbulla. Era un sistema perfecto: A administración, sen gastar un can, podía presumir das centos de intervencións arqueolóxicas realizadas cada ano. Os arqueólogos podían empregarse de arqueólogos, cousa que poucos deles se atreverían a soñar, e aínda que o mercado era escaso, a propia administración se encargaba de regular a competencia exercendo de árbitro arbitrario. Os promotores laiábanse pero se podían pagar, pagaban, pois nos tempos da burbulla había para todos. E todos contentos.

Pero ollo. É un sistema defectuoso, tanto que dificilmente pode soportar estes tempos de penurias e zozobras. En primeiro lugar, facer recaer todo o custo da intervención no dono do terreo é o mellor estímulo á ocultación e a destrucción dos xacementos. A lei de patrimonio prevée o dereito a premio polos achados, e a posibilidade de custo compartido entre o promotor e a administración autonómica das intervencións arqueolóxicas, pero os casos nos que isto foi así pódense contar cos dedos do xeonllo. O dono dunha parcela urbanizable sospeitosa de agachar reliquias do pasado fará todo o posible por meter a retroescavadora a fozar antes de que a administración reaccione e faga que as famosas catro pedras trunquen os seus soños urbanísticos. E poderá cometer ese delito (ás máis das veces reducido a falta administrativa) contando coa vista gorda, cando non o beneplácito, da administración local, que se alimenta principalmente das licencias de obra. A lei, lonxe de conseguir crear unha relación de respeito entre a cidadanía e o Patrimonio, convertíuno nun “problema”, unha traba administrativa máis, que, como noutros casos, resulta máis rendible eludir.

En segundo lugar, hai que ter en conta que o negocio da “arqueoloxía de xestión” (por algúns chamada de “dixestión”, en tanto que daba de comer) foi posible nun principio grazas á precariedade e a desregulación laboral: ausencia de contratos, ou contratos leoninos, salarios por debaixo da categoría profesional, falla de seguridade,... Na medida en que estas graves deficiencias van sendo corrixidas grazas aos convenios, os custos dunha intervención arqueolóxica comezan a dispararse, ata o extremo de que hoxendía, un promotor inmobiliario sabe que pode ser máis barato pagar a multa por destruír un xacemento (no suposto caso que se lle abra un expediente sancionador, que hai cousas que pasan) que asumir o custo da súa escavación, sen que isto supoña unha garantía de poder continuar a obra. Así están as cousas. O modelo de negocio da “arqueoloxía de xestión” podía funcionar nun contexto no que convivían a construcción desaforada e os salarios desregulados, dúas condicións que non existen actualmente e que é desexable que non volvan.

E en terceiro lugar, este sistema convirte ao arqueólogo no seu elo máis feble, nun equilibrio ás veces moi precario entre o promotor, a administración, e a súa propia ética profesional. O promotor, que paga, considérase no dereito a esixir informes do arqueólogo favorables aos seus intereses. A administración, en tanto que debe velar pola preservación do patrimonio, debe fiscalizar o traballo do arqueólogo e ten a potestade de denegarlle a súa autorización e o sustento. A ética profesional aboca ao arqueólogo a desesperarse ante a perpetua contradicción entre a urxencia coa que desenvolve o seu traballo e o deber do rexistro exhaustivo; entre a consciencia do valor dos restos achados e a realidade de traballar para a súa destrucción. O resultado é que as intervencións rematan en informes ambiguos, cos que tan doado resultaría xustificar a conservación dun achado como (a cotío) a súa desaparición. Cando un promotor, público ou privado, destrúe un xacemento que acaba de ser “avaliado”, sempre se xustifica no informe dos arqueólogos. E cando a cidadanía expresa a súa indignación pola destrucción do patrimonio que é seu, acaba por dubidar da profesionalidade duns arqueólogos incapaces de avaliar nada cun “aprobado”, aínda que sexa raspado.

Moitos arqueólogos que coñezo, cheos de xusto sentido corporativo, louvan este proceso de profesionalización da nosa ciencia, algo que, na súa opinión, contribúe a dignificala. Xeralmente, de maneira máis ou menos consciente, miden en paralelo a dignidade e a retribución monetaria, algo que, todo hai que decilo, non é exclusivo deste gremio, senón que está na lóxica desta sociedade. Defenden, polo tanto, un sistema que ata hoxe lles deu de comer, incapaces de imaxinar outra alternativa. Eu sei que a dignidade da profesión pasa por outras peneiras. Sei que, desgrazadamente, a inmensa maioría da cidadanía segue sen entender a utilidade da arqueoloxía. E a minoría que a entende, a cidadanía que disfruta do Patrimonio como algo propio que nos une e define como sociedade, e a que o defende cando é atacado, é doado que mire nos arqueólogos profesionais uns mercenarios inescrupulosos, que se expresan nunha linguaxe engolada e distante, e que moitas veces se amosan incapaces de transmitir sequera un poco de amor polo pasado que contribúen a rescatar.

A dignidade da arqueoloxía pasa, pois, por traballar nun sistema que nos permita exercer a nosa profesión de maneira independente, libre de inxerencias dende intereses que non sexan os inherentes á nosa ciencia. Un sistema que nos permita ser contemplados pola sociedade como algo útil e necesario, compartindo coñecemento, e axudando a entendelo como outra forma de riqueza. E, postos a pedir, un sistema capaz de xerar traballo digno con soldos dignos. O modelo xurdido da Lei actual é pernicioso. Dixemos no outro post que non servía para xerar coñecemento. Acabamos de ver que non serve para dar de comer, nin tampouco para dignificar a disciplina. Delenda est archaeologia (procurationis). Outros modelos son posibles. Quero crer que mellores. Pero diso falaremos, se acaso, o ano que vén. Feliz ano!
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-12-2011 17:52
# Ligazón permanente a este artigo
Pensando unha nova lei de Patrimonio Cultural
Foto blog entre-hojarascasHai que recoñecer que ser Conselleiro de Cultura deste país que non quere selo debe ser unha tarefa desagradecida. Frustrante. Castradora. Xa non porque o conselleiro considere que a Cultura que lle tocou xestionar sexa limitativa, senón porque nun goberno que ten un concepto da inversión pública saído da escola do Dómine Cabra, os recortes en cultura son máis que preceptivos, axiomáticos. Tanto, que lendo os papeis, parece que o traballo do conselleiro sexa o de tecer o tapiz de Penélope: un día convócase unha axuda, un concurso, unha subvención, e ao día seguinte aparece desconvocado. Se a consellería tardou case un ano en definir na súa web as súas liñas de actuación sería por algo. É a xestión dun baleiro tan grande coma o da Cidade da Cultura, tamén ela recortada. O que ía ser o gran contedor da Cultura deste país son galpóns baleiros e inacabados, unha metáfora carísima e triste. Así que para ser lembrado por algo que non sexa destecer o tecido, conta un ruxerruxe que o Conselleiro anda a teimar nun proxecto importante e barato: reformar a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.

Isto debería poñernos malos dos nervos, ante a incertidume que esta nova trae consigo. Eis a primeira dúbida: A Lei de Patrimonio é unha das poucas leis que este país se deu por consenso, aínda que este foi dado pola necesidade imperiosa de ter esta lei antes que nada. Sería hoxe posible un consenso semellante?. Por outra banda, hai tamén moito acordo en que esta lei tense amosado insuficiente para os obxectivos que ela se marcara, toda vez que desque está vixente, o ritmo imparable da destrucción do Patrimonio non semella terse detido. Hai chatas na lei, dende logo, pero tamén virtudes, e entre elas aspectos nunca desenvoltos que cecais a terían feito máis eficaz. Para xulgar a lei, non hai nada mellor que comprobar se serviu aos obxectivos para os que foi concebida. No que atinxe á arqueoloxía, que é o tema que nos toca, habería que preguntarse se a Lei propiciou o mellor marco posible para o traballo dos arqueólogos, ou se é este modelo o máis idóneo para o desenvolvemento da ciencia arqueolóxica.

Porque ante todo, a arqueoloxía é iso, unha disciplina das ciencias sociais que serve para interpretar o pasado á luz dos restos materiais. A arqueoloxía serve, sobre todo, para “xerar coñecemento”, parafraseando un mantra dun dos gurús da arqueoloxía “de xestión”. Pois ben: desque existe a lei de Patrimonio, o número de intervencións arqueolóxicas en Galicia tense multiplicado e, pola contra, quizais o “coñecemento” xerado non sexa todo o desexable. Dito doutra maneira: hai unha desproporción evidente entre o número de intervencións, e o que delas sería posible aprender. Isto é así por moitos motivos. En primeiro lugar, porque a maioría das intervencións arqueolóxicas non se planifican conforme a criterios estrictamente científicos, senón que se adaptan aos proxectos de obras públicas ou privadas. Non é o mesmo prospectar sistemáticamente un territorio atendendo a unha hipótese de traballo fundamentada, que seguir sen máis a unha escavadora que constrúe a gávea dun gasoducto. En segundo lugar, moitas das intervencións son infructuosas, pois non se escava onde sería interesante, senón onde está previsto destruír: Non é o mesmo escavar unha mámoa que empregar recursos e traballo en sondear un terreo a 100 metros dela porque está dentro da súa área de cautela. En terceiro lugar, as premuras de tempo e recursos con que se fan estas intervencións restanlle aos informes e memorias a calidade científica que poderían ter se o seu obxectivo fose primordialmente a interpretación do pasado, e non o mero rexistro. A memoria dunha escavación xa non é un traballo de investigación, senón un trámite administrativo, que debe realizarse nun prazo de tempo curto. Ademais, as características da arqueoloxía ligada ás obras fan dos arqueólogos unha sorte de escavadores todoterreo, que o mesmo se meten nun abrigo paleolítico que nun cemiterio medieval, sumamente versátiles, pero non especialistas.

Isto é así porque a Lei de Patrimonio conlevou a consagración dun monstro chamado “arqueoloxía de xestión”, que consistíu en convertir en norma o que en realidade debera ser unha excepción: a chamada “arqueoloxía de urxencia” (definida no artigo 58 como as intervencións motivadas por un risco de destrucción inmediata e só cando se esgotasen todas as posibilidades de evitar a desaparición ou afectación do xacemento). E debera ser excepción porque todos os xacementos, sen exclusións, contan coa protección da lei para evitar a súa destrucción. Mesmo os xacementos que tan só están inventariados, segundo o artigo 22.1, gozarán dunha protección baseada en evitar a súa desaparición. Aínda así desaparecen, porque a confusión entre os borrosos contornos da arqueoloxía “avaliativa” (Art. 56.3) e a de “urxencia” (o citado art. 58) permitiu o desenvolvemento dunha arqueoloxía profesional que medrou ao abeiro do cemento, do piche e do tixolo.

Porque a lei tamén sentou as bases dunha fonda profesionalización da arqueoloxía, con todo o bó e o malo. En primeiro lugar, ao definir como actividade arqueolóxica (e polo tanto suxeita ao control administrativo) practicamente calquera contacto físico cun xacemento ou resto arqueolóxico (artigo 57), e en segundo lugar, ao esixir unha “idoneidade técnica” para a dirección destas actividades (art. 61, sobre requisitos e autorizacións). Con isto, toda actividade arqueolóxica (mesmo as máis inocuas) pasaban a ser eido exclusivo de arqueólogos profesionais, que debían contar co beneplácito da consellería. O feito de que ésta fose quen avaliase tanto a “idoneidade” do director dunha intervención, como o “interese científico” da mesma convertiuse nunha fonte constante de sinsabores, disgustos, humillacións e miserias para moitos investigadores, e convertiron por moitos anos á Dirección Xeral de Patrimonio nun antro onde certos personaxes practicaron sen taxa nin medida actividades raianas no tráfico de influenzas ou a prevaricación, repartindo os chollos segundo eses escuros parámetros de idoneidade, mentres moitos profesionais calaban por medo a represalias.

Deste xeito, a práctica totalidade da práctica arqueolóxica deste país, mesmo a promovida con recursos públicos e por entidades públicas, está desempeñada por empresas privadas. Hai excepcións: algúns proxectos promovidos dende a Universidade, ou mesmo xente que autofinancia a súa propia investigación, pero estes casos non deixan de ser anecdóticos. Non deixa de ser paradóxico, cando o patrimonio arqueolóxico é por definición de dominio público. Unha Lei de patrimonio debería reflexionar sobre este feito, pois se se chegara ao mesmo grao de privatización na educación ou na sanidade habería quen pediría unha guillotina no Obradoiro.

O que precisamos é unha lei que devolva outra vez a xestión do que é dominio público ao ámbito do público. Non negamos o dereito a existir dunha arqueoloxía profesional, nin o dereito dos traballadores da arqueoloxía a intentar subsistir neste magro negocio. Pero si esiximos unha política arqueolóxica pública que integre a todos os demais estamentos implicados: ás Universidades, aos museos, ás academias e aos colectivos sociais, que promova e garanta a existencia (e a primacía) dunha arqueoloxía orientada á investigación, seguindo programas científicos e liñas de investigación estratéxicas. Unha política que, sen que deba renunciar a administración á fiscalización da actividade arqueolóxica, basee no posible as súas decisións (coma unha avaliación de impacto arqueolóxico) en organismos e entidades públicas e independentes. Unha arqueoloxía non circunscrita ao colectivo dos profesionais, senón máis participativa, aberta ao voluntariado, aos estudantes, aos investigadores noveis, que sirva tanto de fonte de coñecementos útiles do pasado, como de experiencia formativa. Unha arqueoloxía que se abra ao público tamén a través da difusión normalizada dos seus resultados e dunha política educativa que valore o Patrimonio como un legado, e non como un simple xoguete turístico.

CONTINUARÁ
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-10-2011 23:26
# Ligazón permanente a este artigo
Petroglifos entre luces e sombras
Centro de interpretación de campolameiro (foto Turgalicia)
Hai xa moitos anos, aínda no século pasado, a Xunta de Galicia lanzou a proposta de criar catro parques arqueolóxicos en Galicia. Catro parques que se ocuparían, cada un, dun dos aspectos senlleiros do pasado deste país. A idea asentábase no feito de que, tanto os arqueólogos galegos coma o público con arelas de saberes prehistóricos, identificaron dende sempre Galicia con tres ou catro cousas, a saber: os castros, as mámoas, os petróglifos e todo o que os romanos fixeron por nós. Sendo así, podíanse facer catro establecementos lúdico-turístico-culturais aproveitando sendos xacementos paradigmáticos: a citania de San Cibrán de Lás, en Ourense, a cidade romana de Lugo, en idem, os petróglifos de Campolameiro en Pontevedra, e as mámoas do Barbanza (ou da Costa da Morte, ou de Soneira, xa non se sabe, porque seica a cousa foi mudando de sitio), n’A Coruña. Catro centros ben repartidiños a un por provincia, algo moi importante neste país de minifundio e miniparroquia.

O caso é que, despois de máis de tres lustros de atrancos, atrasos, vicisitudes políticas e dous cambios de goberno para acordarmos e seguir aí o dinosaurio, os parques arqueolóxicos comezan a materializarse, coa inauguración do Parque arqueolóxico da arte rupestre de Campolameiro. E coma sempre, neste país, hai opinións encontradas, esquecendo ás veces que mentres o parque se fixo, pasaron polo poder en Galicia os tres partidos con representación actual no parlamento, así que é obra de todos eles. Hai quen mira nisto a oportunidade dunha verdadeira revalorización social dos nosos venerábeis gravados, un centro didáctico e divulgativo decente, e un motor económico para toda unha bisbarra, baseado no binomio guiri-pasta. Outros miran un despilfarro de cartos en momento de crise, un mamotreto arquitectónico, ou unha privatización do patrimonio público. Sendo sensatos, o máis probable é que… depende.

En primeiro lugar, unha inversión millonaria en centros arqueolóxicos debería ter, ante todo, un criterio científico: Avaliar as necesidades da investigación arqueolóxica, e da conservación do Patrimonio (entendido no seu conxunto), e deseñar un método de solventalas. Porén, o obxectivo recoñecido dos parques arqueolóxicos é fundamentalmente outro: atraer turistas. Pódese disfrazar con outros argumentos case poéticos (por etéreos), como “centralizar ou dar apoio á investigación de cada área de estudo”, pero o obxectivo principal é o que é. Mesmo o primeiro seminario realizado no parque tiña como obxectivo analizar estratexias inmediatas para a “promoción” da arte rupestre. Parece dubidoso que o parque de Campolameiro vaia a prestar un apoio significativo á investigación, nin á conservación da arte rupestre galega non sendo de maneira indirecta, a través da divulgación e da sensibilización de cara aos visitantes.

Asúmido pois que a función é a turística, aínda que sen negarlle un papel á ciencia como coartada, cabe preguntarse se é o xeito máis rendible de facelo. O parque comenzou cun orzamento aproximado de 530 millóns de pesetas (uns 3’2 millóns de euros), para acabar custando case 9 millóns €. Case o triplo. Só o centro de interpretación foise aos 5’2 millóns/€. Non é o único caso de orzamento engordado: en Marín, un quiosco chamado ampulosamente “centro de acollida de visitantes aos petróglifos de Mogor” está orzamentado en 200.500 € (¡!), un galpón co prezo dun chalé. Se o IPC subira ao ritmo dos prezos da obra pública estabamos fodidos. Pódese pensar que estas obras saen un chisco caras, sobre todo se consideramos ata que punto se poden cubrir as mesmas necesidades con menos recursos. Ademais, o tamaño axigantado da inversión ten varios efectos perversos: un, o de restar recursos para a conservación doutros xacementos; e outro, o de renunciar á promoción deses outros xacementos dende o momento en que se convirten en “competidores” do que é "revalorizado". Non é invento: en publicacións asinadas por persoas que están entre os ideólogos destes parques defínense nestes termos os xacementos susceptíbeis de atraer “clientes” en detrimento do que se quere “poñer en valor”.

E qué tipo de clientes? Os que soñan con riadas de turistas de alén o Padornelo enchendo os merendeiros de Campolameiro para admirar as misteriosas gravuras dos nosos devanceiros, esquécense dunha cousa: a inmensa maioría da xente ignora practicamente todo sobre a Idade do Bronce, e aínda menos sabe qué é un petróglifo. Se éstes son populares en Galicia, é polo seu uso constante como imaxe corporativa por parte de empresas e institucións públicas e privadas. Fóra de Galicia, os petróglifos atraen hoxendía só a un público especializado ou curioso, case elitista. O mesmo pasa cos castros e coas mámoas. O "segmento de mercado" turístico para os xacementos galegos é principalmente interno. Para que a cousa funcione, habería que crear primeiro un discurso científico coherente (algo que no caso dos petróglifos dista moito de suceder), e segundo popularizalo e exportalo a través da escola e de todos os medios posibles (algo que xa dixemos aquí noutro momento e por outra causa), nun proceso que poderíamos chamar “instrucción pública”.

Isto é algo que os xerentes que “xestionan” o patromonio parecen esquecer: o Patrimonio arqueolóxico só pode ser útil economicamente se existe unha educación de calidade, a través dun proceso que se retroalimenta: O patrimonio debe servir ante todo para educar, e débese educar para entender, valorar, protexer e disfrutar o Patrimonio. Será por iso que ata os escolares deben pagar 3’50 € por mirar o que antes era de balde e de todos, para que aprendan a valoralo.

Os estudosos e os amantes da arte rupestre galega sabemos que existen tarefas urxentes que acometer neste eido. É urxente a prospección e inventario de todas as pedras posibles, antes de que desaparezan pola presión abafante que exercemos sobre o territorio. É urxente o seu balizamento, para evitar danos pola ignorancia ou a maldade. É urxente a documentación con medios normalizados. É urxente unha protección legal efectiva. Qué se podería facer con 9 millóns de euros? De momento, metemos eses cartos nun Centro arqueolóxico. Pero sendo positivos non é pouco. Antes que tirarlle pedras, tense a oportunidade de convertilo no catalizador dun novo interese polo patrimonio rupestre galego, un "efecto Guggenheim" dos petróglifos. Quizais acabe por criar certa conciencia e respecto por estes testemuños do pasado, pois desgrazadamente está demostrado que a xente só valora o que paga, e tamén, o que dá cartos. Quizais sirva tamén para que o noso Patrimonio arqueolóxico sexa coñecido e valorado fóra, e así comezar a existir nos relatos históricos europeos, no que Galicia ocupa moi poucas páxinas. E quizais iso estimule na sociedade unha nova relación, máis agarimosa, co noso pasado e co noso territorio, algo do que en Galicia non andamos moi sobrados. Serían os 9 millóns de euros mellor gastados da historia. Quizais.
Web do Parque arqueolóxico da arte rupestre de Campolameiro
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-08-2011 23:17
# Ligazón permanente a este artigo
O castro de papel
Castro de Baroña (Foto de OjoDigital.com)
O incauto viaxeiro que elixe Galicia como destino basea a súa opción, hai que supoñelo, nuns reclamos ad hoc. Case con seguridade non busca só sol e praia: En Galicia hai bastante sol no verán e praias estupendas, pero outros lugares contan cun clima máis cálido ou menos volúbel. Os cantos de serea das axencias e dos organismos xestores son visíbelmente outros: unha gastronomía suculenta, unha natureza vizosa e verdecente, mananciais de augas cristalinas e sanadoras, e un patrimonio histórico-artístico atractivo e senlleiro. O noso viaxeiro, se é persoa avisada, farase cun par de guías e algúns prospectos: en todos eles verá que non fallan estes elementos: un bodegón de nécoras e centolas, fragas atravesadas de regatos rumorosos, e unha panorámica do castro de Baroña.

Sigamos supoñendo que o noso viaxeiro ten certa inquedanza cultural, e que entre baño de sol e mar, e paparota de xoubas e pementos de Padrón, queira intercalar algunha visita ao patrimonio local. A recurrente foto do castro de Baroña fará os seus efectos: unhas enigmáticas ruínas batidas por un mar desbocado é unha fermosa estampa que merece ser rexistrada na memoria, tanto a propia de un como a da súa cámara de fotos dixital. O noso viaxeiro poñerase en marcha cara o Barbanza, comprobando, quizais, a distancia que hai entre as bucólicas carballeiras retratadas na súa guía e a altiva omnipresencia do alcolito; entre a lírica descripción das vilas mariñeiras e a rechamante e masiva invasión de cemento e tixolo emparedando a costa. Se o noso viaxeiro é da Europa, poñamos que inglés ou alemán, quizais se sorprenda ante esta aniquilación inxustificada da casa tradicional galega, e poida que compare esta experiencia con lembranzas de Colonia ou de Porstmouth e a súa desgrazada sustitución dos seus barrios antigos pola arquitectura brutalista. Coa salvedade de que Colonia e Portsmouth foron bombardeadas na II Guerra Mundial, e Galicia non.

Chegados a Baroña, o viaxeiro baixará ata o castro. Certamente, a paisaxe é estarrecedora: un anaco de costa sen alicatar, onde todos os ventos atlánticos se dan cita. E no medio dese mar, unhas misteriosas ruínas que acentúan máis aínda a sensación de desamparo: un lugar onde o home se sinte aínda pequeno fronte as forzas da natureza. Animado por un lugar por fin á altura das súas espectativas, o viaxeiro farase preguntas. Quén podería vivir nestas soidades? Ninguén pode dar resposta. No lugar non hai guías, nin gardas, nin un triste panel. Ao cabo dun tempo, volverá a decepción, cansado de saltar por riba de muros e pedras, como fan outros visitantes igualmente perdidos coma el, sen que ninguén llo impida. No bar xunto á estrada explican que o centro de interpretación está na vila, a varios quilómetros.

Poñamos que o viaxeiro é teimudo e consegue emprazarse nunha visita guiada. Ou ben que, arelante de saberes, decide investigar pola súa conta nalgún libro. Qué poderá aprender? Quizais o viaxeiro teña algunha idea sobre a prehistoria recente: Se é un home que peitea calvas, quizais aprendeu na escola que Galicia estivo habitada en tempos polos celtas, algo que tamén puido ler, de esguello, nalgunha guía. Axiña atopará quen lle quite esa idea da cabeza. En Galicia non houbo celtas, nin nada que se lle parecera. Logo Baroña non é un castro celta? Non, ho. Os celtas son un invento dos nacionalistas decimonónicos, aos que ninguén debería tomar en serio. Galicia estivo habitada por indíxenas, nin sequera galaicos, (pois eses eran, seica, unha pequena tribo portuguesa). Os habitantes dos castros eran os castrexos, que é como decir que os habitantes de Vigo son os viciños. Unha lectura dalgun libriño divulgativo axudará a confirmar estas revelacións. Sobre todo se os asina Calo Lourido, quen tamén meteu o sacho en Baroña, e algo debería saber do tema. Os castrexos eran xentes atrasadas e incultas: descoñecían o arado e a roda, o torno de alfareiro e o enfoscado das paredes. Todo canto hai de avanzado debérono á influenza do Mediterráneo, berce da civilización, de onde aprendimos os bos modais, a organizar as nosas tristes casoupas arredor dun curral, e a esculpir estatuas de guerreiros de tosca factura por remedar inutilmente a arte dos nosos civilizadores mestres. Guerreiros que non eran tal, pois estas xentes, aínda que asulagados na miseria material, tiñan un sentido da fachenda que lles impelía a construír murallas, a pesares de non ter a menor intención de defenderse tras elas. De feito a chegada dos romanos foi unha festa, os castrexos abríronlles as portas dos seus castros pactando covardemente con eles como Petain cos nazis. Nada atopará de simpático nin de valioso o noso viaxeiro nesa aldea arruinada de xentes miserentas. O noso viaxeiro voltará á súa terra algo confuso. Cando amose as fotos de Baroña aos seus parentes e amigos e lle pregunten o qué é iso, quizais poida decir: "Ah, iso é un castro, habitado por castrexos hai moito tempo, na época dos romanos. Non sei cómo poderían vivir aí". Iso será todo.

O lector poderá identificar neste conto (non tan fantástico) todos os elementos que contribuíron a esta e outros tantos milleiros de visitas fallidas: dende administracións neglixentes ata un discurso científico-pedagóxico incongruente. Non se pode agardar máis: para que un xacemento arqueolóxico cumpla a súa función didáctica, non debe ser só unha foto nun prospecto turístico: debe ser unha pola máis dun sistema educativo entendido de maneira ampla, no que se artellen Escolas, Institutos e Universidades, pero tamén Museos, Administracións, Medios de comunicación, e unha sociedade civil activa e esixente. Para tirar proveito da visita dun castro, debemos poder aprender o que é en moitos máis entornos que na escola. Non vale de nada traer turistas a ver un castro, se non saben antes qué é un castro, ou se van marchar sen sabelo. Ou si vale de algo, pero só se gastan no bar máis próximo.

O castro de Baroña, mascarón de proa da propaganda turística galega, leva uns meses nos papeis. Un estudo de conservación serviu para poñer en evidencia o gravísimo deterioro no que se atopa, debido a décadas de turismo masivo e incontrolado e á incuria dos responsábeis deste o noso Patrimonio. De momento, para o que serviu o estudo é para que as diferentes administracións rulen o asunto como unha patata quente. O concello d’O Son ameaza con pechar o castro ás visitas. A Deputación dí que a cousa non vai con eles. A Xunta, noutro exemplo máis de incompetencia, que “a axuda terá que chegar de fóra” (sic). Para isto temos un goberno autónomo con competencias plenas en materia de patrimonio?. Hai un plano especial para o entorno do Castro, que prevé accesos ordenados, aparcadoiros, e un centro de interpretación accesíbel, pero mirando o ritmo ao que vai a propia declaración do castro como BIC, podemos inferir á velocidade de cruceiro que tomarán estas benintencionadas xestións.

O que parece que non se acaba de entender é que Baroña é unha víctima daquilo que o fixo senlleiro entre outros castros: o turismo de masas, precisamente aquilo ao que ninguén quere renunciar. Os visitantes non son necesariamente malos: Baroña é un testemuño irremplazábel dun modo de vida que a penas podemos pescudar máis que pola arqueoloxía. Tamén é unha reliquia dun pasado remoto no que moitos queren ver o alicerce dunha identidade colectiva. Podemos entón elexir entre facer que as murallas dos castros afortalen esa conciencia colectiva, ou considerar se paga a pena abandonalas aos turistas indocumentados que agabean por elas sen que nin eles nin nós lles atopemos moito sentido. O plano especial está moi ben, pero de nada vale se non hai planos educativos que valoren o noso patrimonio e o dean a coñecer nas aulas e fóra delas. Se non hai medios de comunicación (especialmente a televisión) comprometidos co seu papel educador. Se non hai administracións que asuman as súas competencias. Se non hai unha sociedade civil comprometida cos valores educativos e que esixa o coñecemento ao que ten dereito.
Comentarios (11) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 28-02-2011 19:37
# Ligazón permanente a este artigo
Loitando contra muíños
O Monte Pindo (Foto de Jonathan Shock)
Hai montes que só poden ser o fogar dun deus. Este tipo de crenza, ancorada no máis fondo do pensamento de moitas culturas, non responde só á ignorancia ou ao primitivismo dunha relixión incapaz de explicarse doutro modo a natureza. Responde máis ben ao desexo de dar forma literaria ao arrepío que sentimos ante a Natureza, ante eses espazos colosais que só podemos explicar doadamente recurrindo ao sobrenatural, ao insuperábel, ao mito. Os deuses gregos vivían no cumio do Olimpo, e Hefestos,o deus ferreiro, tiña a súa bigornia no monte Etna; cando marterlaba, a terra tremía e saltaban as faíscas polo cumio. A case perfecta simetría do monte Fuji empuxou aos sintoístas xaponeses a imaxinalo o lar das deusas que fan florecer ás cerdeiras. No Machu Pichu, refuxio dos incas, os sacerdotes construíron unha cidade arredor do amarradoiro do sol. Os aborixes australianos consideran sagro o monte Uluru, que os turistas teiman en ascender pisoteando asemade este inmenso penedo e a dignidade da cultura indíxena.

Os montes de Galicia tamén están cheos de anterga sabedoría. Ata non hai tanto, todo o mundo sabía que baixo os nosos montes habitaban mouros e encantos, gardadores de fabulosas riquezas, trabes de ouro e de alcatrán que podían representar a fortuna ou a desgraza dos temerarios que ousaran xogar con estas forzas do alén. Non son historias de vellas, froito da incultura, parvadas sen sentido que só os nenos poden crer. Son símbolos artellados nun sólido sistema mítico, que falan, en último termo, da íntima e milenaria relación dos galegos coa súa Terra. Son Cultura. Porque onde hai un monte sagro, pódese decir que hai civilización.

O espírito romántico que reinventou Galicia para sacudila de séculos de indigna postración quixo ver o Olimpo galego no monte Pindo, quizais levado pola homonimia co outro monte Pindo, en Grecia, fogar das musas. Así o reseñou o padre Sarmiento, e tras el outros moitos, sobrecollidos pola magnitude da inmensa mole granítica, fendida polo Xallas antes de caer ao Atlántico nunha ruxinte fervenza. Alí, na imaxinación dos nosos próceres, había ecos dos sacrificios aos vellos deuses celtas, e de antigos ritos fecundatorios oficiados por parellas amantes baixo o luar. Coma todo monte galego, está inzado de lendas de saboroso gosto pagán, que axudaban a condimentar este relato. Adobiado tamén polos restos de pías e de petroglifos, e sobre todo, unha enigmática e esborrallada inscripción, na que se conta que bispos, reis e presbíteros acudiran a este monte, cecais polo século XII, para excomulgalo. Olimpo ou non, o Pindo é un deses lugares capaces de apreixar a unha ánima sensíbel, a tal punto de ter que inclinarse ante el con respecto.

Outra desas moles graníticas que espantan a quen se achega a ela é o Galiñeiro, no Sur de Galicia. Un domo de paredes verticais que caen a pico sobre o val do Louro. O Galiñeiro ten tamén a súa historia calada: Nun dos seus cumios, o Corno do Demo (deuses ou demos, tanto ten), ergueuse unha extraordinaria fortaleza. Extraordinaria porque nos tumultuosos tempos da antigüedade serodia, nunha Galicia atrapada polas disputas entre suevos e visigodos, entre campesiños e posesores, as xentes que habitaban a carón deste xigantesco penedo que domina todo o baixo Miño levantaron con enorme esforzo murallas e parapetos nun cumio inaccesíbel. Quizais, un exemplo deses Castella Tutiora dos que falaba Idacio de Chaves, refuxio da plebe ante a depredación dos bárbaros. Non é a única pegada do pasado: un pouco máis abaixo deste cumio, nunha gran laxe inclinada, as xentes da idade do bronce gravaron un desfile de pantasmas: 26 armas, espadas, escudos, alabardas, tan ordeadamente dispostos que a xente chamoulle a “a pedra das procesións”. O petroglifo de Auga da Laxe é un documento extraordinario da nosa prehistoria, e unha das obras máis senlleiras da arte rupestre galega e europea. Espadas de máis de dous metros, símbolos do poder antigo e esquecido destas xentes que coidaban retratalo mellor a través das súas temibeis e custosas armas.

O Monte Pindo leva tempo querendo ser parque natural, pois aos seus tesouros patrimoniais hai que engadir os seus valores ecolóxicos e paisaxísticos. É necesario, antes de que as súas ladeiras acaben sendo rilladas polas canteiras. O río Xallas tampouco cae ceibo na súa fervenza máis que unhas horas cada mes, cando a compañía eléctrica que o escraviza ten a ben liberalo da súa catividade para que os turistas fagan unha foto apresurada. Os sucesivos intentos por ampliar o seu grao de protección chocan unha e outra vez coa teimosía dunhas autoridades que, pola súa negativa, semella que agachan outras intencións sobre o noso pequeno Olimpo.

Pero o Galiñeiro corre peor sorte: unha empresa sombría pretende instalar no seu cumio un parque eólico con 13 virandelos de tamaño ciclópeo. 120 metros de altura terá cada un, sobre unha moa de 700 metros, garantizan que as súas aspas poidan ser visíbeis dende máis de 50 quilómetros. A Xunta de Galicia, sempre atenta ao interese público, aprobou o anteproxecto polo que concede 39 megavatios a unha empresa chamada “Terra de vento S.L.” (constituída ad hoc para beneficiarse do novo concurso eólico hai menos dun ano, con só 3100 euros de capital social) para que instale estes monstros xusto enriba da fortaleza que antano serviu aos nosos devanceiros para refuxiarse da rapacidade. Todo un síntoma destes novos tempos, nos que xa non nos quedan castelos nos que protexernos e protexer este país do poder que o somete.

Porén, non lles será doado. En Carnota móvense porque hai quen ama os nosos montes e o que conteñen polo que son, e non por albiscar neles moreas e moreas de cartos. Esa era a moralexa da trabe de ouro e da trabe de alcatrán, que tanto costou aprender para esquecer en tan pouco tempo. Gondomar e todo o Val Miñor, prepárase para defender os seus horizontes e liberalos da rapiña. E isto non é por defender catro pedras, que só importan a outros catro pedantes. Ninguén imaxinaría hoxe o Uluru dinamitado polos canteiros, ou o Fuji asediado por un parque eólico. Os nosos olimpos tamén merecen o mesmo respecto. E se o máis sagro que temos está en venda, non teremos dignidade.
Manifesto pola protección da sera do Galiñeiro
Asociación Monte Pindo Parque Natural
Comentarios (5) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-01-2011 18:41
# Ligazón permanente a este artigo
Érase unha vez un Reino

Contaba o profesor Carlos Bermejo no seu recomendabel “Para qué serve a Historia de Galicia?” o caso da malograda celebración do Bimilenario de Galicia, perpetrada polo inefábel Xesús Pérez Varela en 1996. Daquela Cataluña estaba a organizar os eventos da celebración do seu milenario, computado dende o ano 998, no que supostamente o Conde de Barcelona, Girona e Osona, Borrell II, negouse a rendir vasalaxe ao rei franco Hugo Capeto. Mentres o españolismo en armas (metaforicamente falando, que xa se sabe que o españolismo é realmente de armas tomar) clamaba ante tal desatino, Pérez Varela, daquela Conselleiro de Cultura e infatigabel fantasiador de eventos conmemorativos, atopou un filón en certo soplo dalgún erudito compinche: Galicia tamén estaba de cabodano, e se os cataláns ían polos mil anos, nós iamos polos dous mil!.

O argumento era que os Galaicos adicaran en Braga unha estatua ao fillo de Augusto, Caio César, e deixaran na súa peana o nome (incompleto) de Galicia (ou dos Galaicos). Tal estatua e tal inscripción non existen hoxe, pero varias testemuñas afirmaron ler tal cousa alá polo século XVI e esa noticia foi recollida por Hübner no seu Corpus Inscriptionum Latinarum. Con eses febles bimbios, Pérez Varela logrou convencer ao Parlamento Galego para que se celebrara por todo o alto o “Bimilenario de Galicia”, cousa que foi aprobada por unanimidade (!) en 1997. Cando esta argallada foi aireada na prensa, as 2000 veliñas apagáronse de golpe antes de ser sopradas, e Pérez Varela cambiou o título da conmemoración por unha marca que se chamou “Galicia Terra Única”, naquel estilo literario seu tan característico.

Cando é o aniversario dun país? No caso de Cataluña, o nacemento facíase coincidir co primeiro indicio documental da autonomía ou independencia dos condados catalás. No caso de Galicia, os anos cóntanse dende que esta terra se identifica co seu nome. Autoidentificación fronte autodeterminación, todo moi en sintonía co rexionalismo fraguiano, que facía recuar as arelas do galeguismo un século enteiro. Nos dous casos a proba era feble, pero do que se trataba era de conmemorar, dentro dunha política cultural no que o importante é a exhibición ostentosa e acrítica do pasado, como ben criticaba Bermejo no seu opúsculo.

As conmemoracións non son malas en si mesmas. Os aniversarios son unha convención social ancorada no fondo da nosa cultura e que serven para ritualizar a celebración e a lembranza. Asistimos constantemente a estas liturxias, cada vez que se cumplen anos redondos de este ou estoutro acontecemento, o centenario do nacemento dun artista, ou do pasamento dun escritor. Fálase deles nos partes televisados, e sácanse suplementos nos xornais, e con iso se completan as páxinas culturais, moito máis difíciles de encher que as do fútbol. Pode parecer banal, pero a cultura vive da súa permanente conmemoración, porque a cultura é, fundamentalmente, lembrar. Outra cousa é a utilidade que lle podemos tirar á celebración, que pode ser moita ou ningunha.

Segundo o criterio da autonomía política, Galicia puido nacer hai 1600 anos (ano arriba ou abaixo), cando o rei suevo Hermerico ficou coa provincia romana da Gallaecia botando a sortes o territorio peninsular cos Vándalos e os Alanos, e fundando un reino independente, o primeiro en escindirse do Imperio Romano. Isto non nos pode levar a decir que o Reino de Galicia ten 1600 anos, pois non hai continuidade histórica entre aquela entidade política e a Galicia actual, que nin é reino, nin moito menos independente. Tampouco pasaba tal cousa no caso do milenario catalán. Pero estamos cativados pola maxia dos números redondos, e o acontecemento non deixa de ser memorábel, e por esa razón, xa que non hai xa pérezvarelas no Parlamento que o fagan, queremos conmemoralo, que significa “lembrar xuntos”. E para iso, pensamos que a mellor homenaxe que lle podiamos facer á Historia desta Terra é construíla. Citando ao profesor Bermejo: Se queremos enraizar o estudo da Historia no presente, só a partir dunha postura crítica podemos comprender que significa a cultura galega.

Por esta razón, non argallamos unha exhibición sublimadora dun pasado esquecido, nin unha festa sueva de disfraces, na que xermanos e galaico-romanos crucen espadas de madeira para entregarse logo xuntos a unha orxía de viño e empanada. Tamén iso estaría ben, pois cada un conmemora como quere. Nós pensamos nun Congreso ao que viñesen moitas das persoas que tiveron algo que decir nos últimos anos, publicando estudos e monografías sobre o mundo Suevo, algunhas exaltadoras, outras críticas, todas elas importantes, pois a Historia de Galicia é unha grande obra colectiva a penas iniciada. Hai quen dirá que pretendemos enaltecer un pasado fantasioso e derivar o cauce da historia en favor de certa doutrina política que antepón o amor a esta terra sobre outros criterios ontolóxicos. Non entraremos neste debate, senón que volvemos a Citar a Bermejo novamente: a dignidade dun pobo non se cifra nunha falsa exaltación dun patrimonio cultural imaxinario, senón na valoración deste patrimonio. E para valorar hai que tasar, ponderar, aprender, coñecer.

O “Congreso Internacional 1600 anos do Reino Suevo de Galicia” celebrarase en Pontevedra, do 4 ao 9 de Outubro. Está organizado por un pequeno comando de arqueólogos e docentes, entre os que me conto, coa inestimábel colaboración do Concello de Pontevedra. Virán ponentes de sete universidades españolas e galegas, e tamén de alén dos Pirineos, que tratarán dos aspectos máis variados da Galicia da Antigüedade Tardía, dende a historia política, o territorio, a arqueoloxía, ou a cultura material e espiritual; e está aberto á presentación de comunicacións. Agardamos que sexa un éxito, coa axuda de todos vós, pois o que queremos é compartir a nosa ciencia coa sociedade.
O Congreso no Facebook
Páxina web do Congreso
Comentarios (9) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 30-06-2010 23:45
# Ligazón permanente a este artigo
Retábulo da avaricia
Retabulo de Barxés, en Muíños, un dos restaurados pola trama.Carlos Gómez-Gil Aizpurúa, na actualidade funcionario no Museo de Arqueoloxía Submarina de Cartaxena (Murcia) pasa por ser restaurador. Dende 1999 ata mediados do 2009, traballou na Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, supervisando proxectos de rehabilitación do Patrimonio. José Manuel Pichel é arquitecto e traballa na Sociedade Pública do Xacobeo. Ata hai pouco encargábase da adxudicación de obras no Camiño de Santiago, ademais de manter paralelamente un estudio de arquitectura particular. Os dous están imputados, entre empresarios, funcionarios e sacerdotes, no caso “Retablo”, como cabecillas dunha trama de soborno, prevaricación e tráfico de influencias. Ambos os dous, pensaron que o seu soldo de funcionario era demasiado magro para financiar as súas arelas vitais, así que decidiron aproveitar a situación de privilexio que lles confería o seu posto para engordar o peto.

O modus operandi era ben sinxelo. Carlos Gómez-Gil debía autorizar as obras de restauración do patrimonio eclesiástico nas provincias de Pontevedra e Ourense, e manexaba para este fin un orzamento de medio millón de euros. Cando un párroco quería restaurar un retablo, unha imaxe, un coro ou un peto comido da couza, recibía unha recomendación para que contratase a tal ou tal empresa de restauración, pois sendo estas empresas “do seu agrado” podería xestionarlle ao ilusionado sacerdote unha subvención. O mesmo día, ou poucos días despois que a empresa beneficiada recibía os encargos, a conta corrente do restaurador recibía un suculento ingreso (ata 122.000 euros ingresou sen xustificar). Ademais os orzamentos eran sistemáticamente engordados falseando o estado das pezas a restaurar: a Xunta pasou de pagar 96 euros por m2 restaurado no 2002, a 658 en catro anos. As mesmas empresas levaban a dedo unha chea de encargas da Xunta, que por non superar un determinado orzamento non debían saír a licitación. Só cinco enmpresas beneficiarias facturaron 2,65 millóns de euros en catro anos con este tipo de amaños.

Logo estas empresas operaban como é habitual no sector: repintando os retabulos con materiais inapropiados, incumplindo protocolos, criterios e normativas básicas, e contratando para iso a moleques recén saídos da Escola de Restauración de Pontevedra dispostos a traballar por dous patacos e que xamais denunciarían aos seus xefes porque saben que, de ser así, xamais volverían a ter contratos con esta mafia, que é a única que os pode dar.

Mentres, o malestar medraba nos empresarios fóra desta rede fraudulenta de prevaricadores e sobornadores, tanto que remataron por denunciar esta situación ante a Administración. A Consellería de Cultura, daquela dirixida por Ánxela Bugallo, iniciou un expediente aos seus funcionarios que, coincidindo co cambio de goberno, foi entregado á fiscalía. Carlos Gómez-Gil puxo terra polo medio e emigrou a España, a Cartaxena. Mentres, o seu amigo Pichel seguía repartindo chollos ás empresas da súa confianza. No verán pasado, co PP xa no poder, colocou a arrapañota, entre os seus colegas, 50 obras de albergues para pelegríns no Camiño de Santiago. “Vouvos repartir Galicia. Heivos dar unha herdanza de puta madre”, dixo eufórico por teléfono a unha das afortunadas por esta lotaría. Non sabía que xa entón, unha unidade de delitos económicos da policía pinchara o seu teléfono.

Pero había quen estaba descontento tamén con este reparto. Un dos empresarios restauradores decidiu tirar da manta: Manuel Montes, o parvo desta historia, desfixérase en regalos ao Carlos Gómez-Gil a cambio de contratos: pintoulle a casa, regaloulle móbiles con mans libres para o coche, e mesmo cambioulle as rodas. Por encargo de Gómez-Gil restaurou a casa rectoral da parroquia de Paraños, sufragada seica con cartos da Xunta, pero non cobrou un can, así que foi contar todo á “madeira”. Carlos Gómez-Gil conseguiu que o bispado lle cedera a rectoral refornada, convertida tras as obras nun pazo, con xardín de 4600 metros cadrados e piscina. A finais do 2008 mercouna ao bispado polo ridículo prezo de 60.000 euros e acto seguido, antes mesmo de pagar o primeiro prazo, púxoa á venda por internet a 680.000, co conseguinte escándalo dos veciños, que como en moitas parroquias, dende sempre contribuíran coa súa xenerosidade ao mantemento dunha casa que consideraban que era de todos. Qué sacaba a Igrexa con isto é un misterio. Ante o clamor popular, o bispado de Tui (que autorizou a venda da casa) deixou ao párroco co cú en pompa, e chorando como unha madalena ante Gómez-Gil para que lle devolveran a casa. Mentres, José Luis Pérez, ex delegado da Consellería de Cultura en Ourense con Fraga, buscáballe compradores ao restaurador fuxido a Cartaxena: Por teléfono, avísalle: “Hai comprador. Pedíronselle 700.000 euros de entrada, así que aquí hai para todos”. Quen queira entender que entenda.

En setembro, coa investigación xudicial en marcha, os implicados comenzaron a poñerse nerviosos. Foron citadas 200 testemuñas, e os móbiles (pinchados) ferveron. As conversas gravadas, incluídas no sumario aberto da operación "Retablo” e que apareceron extractadas na prensa son unha crónica do esperpento: chamadas dos empresarios para sacudirse o morto (“Quedades -con Montes- nalgún sitio e dáslle un sobreciño e punto”); curas que chaman aos implicados para contar que non contaron nada á pasma, ("No dije mentira, pero tampoco toda la verdad a la policía, ni mucho menos"), chamadas a altos cargos do PP para que paren a investigación... Entre éstes, chama a atención a implicación de Diz Guedes, ex conselleiro de Xustiza, Interior e Agricultura con Fraga, tudense de pro, e a do citado José Luis Pérez, exdelegado de Cultura en Ourense. “A cousa ten que chegar directamente a Feijoo (…) que chamen directamente a Alberto Núñez e lle poñan as pilas”, chega a oubear. As opcións pasan por deixar que a cousa se enfríe ou por botar merda ao ventilador. Unha empresaria sóltalle a Gómez-Gil: “É necesario (…) que esa investigación se xeneralice a toda Galicia, e se caes ti, caen todos”. Todos, todos, todos.

Ao ser informado de que posiblemente houbera persoas denunciando dentro da Consellería, José Luis Pérez, o ex-delegado de cultura metido a axente inmobiliario, afirmaba nunha conversa: “Isto é unha vergoña, a Consellería de Cultura é unha vergoña e Patrimonio a maior vergoña de todas as vergoñas”. Por motivos ben diferentes, e aínda que só sexa nisto, non podo estar máis dacordo con el. Como ex-delegado de Cultura, este fulano debe saber do que fala. Eu tamén. Eu vin cousas que vós non creríades. Menos Raios-C brilar na escuridade alén das portas de Tännhauser, alí dentro da Dirección Xeral de Patrimonio, Servizo de Arqueoloxía, había de todo.
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 27-02-2010 19:26
# Ligazón permanente a este artigo
Feliz ano suevo!
O rei Teodomiro con tres bispos (Códice Vixiliano)En outono do ano 409, unha grande grei de xentes chegan a Gallaecia. En longas ringleiras, homes armados, a pé ou a cabalo, recorren as vellas estradas do Imperio Romano. Van vestidos con mantos de lá que prenden con grandes fivelas no ombro. As súas guedellas e bigodes confírenlles un aspecto feroz, acrescentado polas longas espadas e lanzas que portan, e o estraño acento da súa lingua, que sóa áspero e bárbaro a quen os escoita. Tras eles, en grandes carros de bois, viaxan as súas mulleres e enseres. Non é unha horda de saqueadores que veñan arrasar as vilas e cidades para logo marchar co botín. Veñen ficar para sempre.

O rei destes invasores, ou inmigrantes, Hermerico, aproveitara a delicada situación política e militar do Imperio de Occidente para atravesar o limes, a fronteira norte do Imperio, quizais incitado polo xeneral romano-xermano Estilicón para favorecer as súas particulares ambicións. Unha vez dentro do Imperio, os Suevos, que así se chamaba este pobo, convertíronse en instrumento das loitas intestinas polo poder en Roma, a cambio de terras onde asentarse. Así chegaron a Galicia, tras pactar co emperador Honorio un foedus, un tratado de alianza con Roma, polo cal comprometíanse a manterse quedos e en paz a cambio de terras nas que instalarse. ("Habitabant ibi foederatorum conditione sub regibus suis Suebi", di Hidacio de Chaves). A provincia da Gallaecia emancipábase así do poder imperial, coa ledicia do campesiñado, que se libraba da pesada fiscalidade romana e os seus gravosos trabucos, e co espanto das clases urbanas aristocráticas e católicas, conservadoras e saudosas dun imperio moribundo. Hermerico convertiuse no primeiro rei do primeiro e máis antigo reino do Occidente medieval. Galicia.

A historia non trata ben aos Suevos. As escasas crónicas que se ocupan desta época convulsa foron redactadas por membros desa temerosa aristocracia galaicorromana que miraba perigar o seu statu quo particular. Segundo Hidacio, o principal dos cronistas que nos informan, as plagas de Exipto foron orballo comparado cos Suevos, bestas depredadoras “semper fallaces et perfidi”. O retrato destes reis e das súas vicisitudes debuxan un panorama de crises políticas, loitas civiles, decadencia e derrota. Para colmo, un século de historia do reino (entre o 469 e o 550) está sumido nunha impenetrable escuridade, pois non se coñece case ningunha fonte histórica para estes tempos.

Tampouco interesaron os Suevos a ninguén. A historiografía española xamais adicou a menor atención a este episodio, ben por unha inconfesable impotencia ante as sombras que asulagan estes remotos tempos, ou ben porque, aqueixada como está dun acrítico nacionalismo, preferiu outorgar o protagonismo aos visigodos, xentes nas que non se dubidou en identificar aqueles rasgos que definen a esencia da nación española (a saber: catolicismo e monarquía peninsular unitaria. Por Dios la patria y el rey murieron nuestros padres). Tampouco a historiografía portuguesa quere saber nada dos Suevos. Resulta sintomático que o reino de Portugal, que naceu como nación entre o Miño e o Douro, na Gallaecia máis latinizada, o cerne precisamente do reino Suevo, se identifique coa Lusitania. En Europa, outros historiadores ocultaron cun altaneiro desdén a súa propia ignorancia. Lucien Musset chegou a ornear que “se os suevos de España (sic) non existisen, a historia non tería cambiado en nada importante”. 175 anos de historia suprimida cunha frase atroz.

En Galicia, a cousa non pinta moito mellor. Os historiadores máis vinculados ao galeguismo, que podían mirar con bós ollos aos Suevos, nunca gozaron de continuidade nos seus traballos (e niso ten moito que ver o nacionalismo español en armas). E os demais miraron sempre o seu discurso condicionado pola opinión xeralizada e poderosa da historiografía dominante en España, ás máis das veces sectaria. Nos libros de texto de Ensino Obrigatorio da Galicia actual (2º de ESO, Obradoiro-Santillana, por exemplo), o Reino Suevo ocupa seis liñas.

Merecen os suevos este esquecemento? Lonxe de ser bárbaros peludos e incivilizados, viviron séculos en contacto cos romanos na fronteira. As súas incursións pola península, calificadas de meros saqueos e asasinatos, responderon máis ben a plans organizados de expansión e de asentamento do poder dunha monarquía guerreira. Pese ao panorama de loitas civiles polo poder coas que se pinta aos pobos xermánicos (e do que os visigodos teñen grande parte de culpa), os suevos constituíron unha monarquía cun sistema de sucesión herditario, a priori estable, no que o fillo era asociado ao trono en vida do pai. As moedas que cruñaron, (importantísimas por cantidade e calidade) primeiro imitando a moeda imperial, e máis tarde cruñando moeda propia (Requiario é o primeiro rei xermánico de Europa que cruña moeda co seu nome entre o 448 e o 456), dan a entender que o comercio non decaeu, senón ao contrario. Fronte a tradicional imaxe de caos xeralizado, os reis suevos remataron por asumir unha política de cohesión social a partir da aceptación do catolicismo, do apoio da monarquía na organización territorial da Igrexa, uniformizada a través dos Concilios de Braga, e na busca de equilibrios internacionais (con francos, visigodos e bizantinos) que garantizasen a súa supervivencia.

A data da fundación do reino suevo, o primeiro reino de Galicia, foi nun intre incerto entre o 410 e o 411. Cúmplense logo 1600 anos do reino máis antigo de Europa. Francia celebra cada centenario da Revolución facendo unha torre xigantesca ou unha biblioteca. Uruguai no seu centenario fixo o primeiro mundial de fútbol. En Galicia faise... un Xacobeo (sen que se saiba xa qué demo é iso). Por iso, en Galicia pesa tanto este silenzo sobre o seu propio cumpleanos como entidade política independente, que só pode ser debido a unha combinación letal de ignorancia e aldraxe, mal que aqueixa a toda a nosa clase política. E por iso, tamén hai quen andamos en celebrar a efeméride facendo o mellor que podemos facer por nós mesmos: animar a coñecer a nosa historia, para saber de quén vimos sendo.
Comentarios (13) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-01-2010 22:33
# Ligazón permanente a este artigo
1 [2] [3]
© by Abertal