Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Nós, os irrelevantes
taramancos vello (Foto Manuel Gago, www.manuelgago.org)
A construcción da variante de Noia, que unirá a estrada VAP9 Brión-Noia coa SC-550 entre Noia e Taramancos, deu pé á descuberta, perto deste lugar, dun importante xacemento arqueolóxico. Os restos dun poboado que presumiblemente estivo ocupado dende a Idade do Ferro ata época romana, vencellado á explotación marisqueira (a xulgar polos depósitos dos seus cuncheiros), e o que é máis curioso, sen ningunha evidencia de murallas ou defensas de ningún tipo, como cabería agardar dun hábitat castrexo. O sorprendente xacemento foi escavado este verán, pero a Xunta de Galicia está decidida a destruílo e sepultar os seus restos debaixo do piche. A escusa é que, segundo a propia Xunta, carecen de relevancia.

Descoñecemos cómo se mide a relevancia dun achado. O Poboado de Taramancos amosaba as probas da ocupación máis antiga da bisbarra de Noia. Non parece isto relevante?. Contén tamén os únicos restos romanos que se podían calificar de tales nunha vila que presume dunha antigüedade nunca confirmada ata o de agora pola arqueoloxía. Tampouco isto parece relevante?. O poboado de Taramancos é ademais unha rara avis entre os castros: non ten murallas, algo excepcional que o convirte nun dos escasos testemuños existentes de ocupación dun espazo na Idade do Ferro fóra dos muros das citanias. Non é isto aínda relevante?. Ningún dos exemplos deste tipo de xacementos foi conservado ou como se gosta decir “posto en valor”; quen queira saber deles debe recurrir a publicacións parciais, e a datos e murmurios que circulan de boca de arqueólogo a oído de arqueólogo, coma as fórmulas das pocións druídicas. Taramancos é, pois, un exemplo único, senlleiro, da Idade do Ferro galaica, que podería estar á disposición do público. Non e isto dabondo relevante? Pois non, debemos estar trabucados, porque segundo os datos do relevanciómetro da Xunta, o poboado de Taramancos non vale nada.

Antes de facer unha obra, pública ou privada, hai que facer un estudo do seu impacto, tanto na paisaxe, no medio ambiente, coma no patrimonio histórico, artístico e arqueolóxico que puidera estar afectado. Tras a avaliación do impacto, é preceptivo establecer medidas correctoras, porque a razón de ser dunha avaliación de impacto é tentar evitalo, ou reducilo ao mínimo posible. Pódese facer de moitas maneiras: replantexando ou redimensionando o proxecto inicial, cambiandoo de lugar, ou mesmo renunciando a facelo. Pero despois de atopar o Vello Taramancos, non se barallou ningunha outra alternativa. A destrucción estaba prevista de antemán, e a escavación non é máis que un simple trámite que hai que cumplir, segundo o conselleiro de infraestructuras e da metade que quede do ambiente, para quen por esta zona “castros hai moitos”. Na variante de Noia, e a pesar de que presuntamente se fixo un estudo e corrección do impacto, vaise estragar por completo a desembocadura do Tambre, desfigurada por viaductos arrepiantes, ademais de esfarelar os restos arqueolóxicos máis antigos do municipio. Non hai medio ambiente que protexer, nin paisaxe, nin patrimonio. Saben por qué? Porque segundo eses estudos, deben de ser irrelevantes.

A administración opta algunhas veces por conservar os restos atopados. Obrígase a promotores privados, e as veces aos públicos, a variar os seus proxectos iniciais e mesmo a cancelalos porque afectan a un ben cultural que se considera relevante. A comparación dos restos así conservados e os destruídos non permite dilucidar cál é o criterio que mediu o seu interese e os salvou ou condenou á piqueta. A única pauta visible é que cantos máis cartos se invistan nunha obra pública, e cantos máis políticos falen dela, máis posibilidades hai de que os bens patrimoniais afectados, sexan da entidade que sexan, acaben esfolados. Pero eu sei polo menos dun caso no que un cidadán, ante a aparición duns restos en todo semellantes aos de Taramancos, foi, en xustiza, obrigado a replantexar a construcción da súa propia vivenda para preservalos, con grave menoscabo do seu pecunio. Non se coñece ningún ordenamento xurídico que diga que a administración estea eximida da lei que aplica a discreción aos seus administrados, non sendo a Lei do funil. Pero para a Xunta predicar co exemplo non parece que sexa algo que teña relevancia.

A administración debe velar pola preservación dos bens arqueolóxicos porque a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia establece que teñen consideración de dominio público todos os obxectos e restos materiais descubertos tanto en escavacións arqueolóxicas como en remocións de terras de calquera índole, por obras, ou por casualidade, tanto en terreo público coma privado (artigo 56.1). Consecuentemente, Taramancos é do dominio público. Porén, ninguén dende a equipa de escavadores ou dende a Dirección Xeral de Patrimonio, fixo o máis mínimo esforzo por explicarlles aos noieses, aos galegos, e ao resto do mundo en qué consisten estes achados, que son de todos eles. Non se nos permite calibrar por nós mesmos a relevancia do patrimonio que é noso. Non era pedir o imposible; informar é algo que se ven facendo, cada vez con máis frecuencia, en moitas escavacións en Galicia, e trátase dun san exercicio de reversión ao público do que é pubico, de devolver en coñecemento a inversión que todos facemos na investigación. O caso é que non sabemos case nada de Taramancos. Quizais non se explicou nada porque os achados eran irrelevantes, ou quizais foi porque se pensou que era mellor que a xente non soubera nada, porque o que saiba a xente ou deixe de saber é irrelevante.

Seguramente, habería xente que non entendería a importancia dos achados de Taramancos (no suposto caso en que tiveran algunha relevancia). Para iso é preciso educación e sensibilidade. A educación permítenos situar estes achados no seu contexto espacial e temporal, recoñecelos como parte dun mundo desaparecido e, coa obxectividade da evidencia material, aventurar, imaxinar, cómo ese mundo era. A sensibilidade obríganos a observar os restos do pasado con respeito e reverencia, porque nos permiten mergullarnos na corrente da Historia, sentila como parte de nós, e sertirmos nós como actores últimos dela. Cando a sociedade ten educación e sensibilidade indígnase ante a destrucción deliberada das reliquias do seu pasado, de aquilo que é testemuño do que unha vez foi, e da súa relación secular co territorio que habita. Unha boa parte da sociedade galega ten educación e sensibilidade, e está indignada pola destrucción do que é seu. Pero iso non parece importarlle aos responsables de velar polo seu Patrimonio, porque é menos relevante que gastar 38 millóns de euros en evitar catro minutos de atasco nunha estrada comarcal.

Taramancos, o castro sen murallas, non ten quen o protexa do empuxe das escavadoras e da especulación urbanística, que é a quen serve esta estrada mastodóntica e voraz. A pesares das voces que claman, clamamos, contra esta desfeita, o pasamento deste xácigo ocorrerá entre o silenzo e a indiferencia xeral. Un castro máis ou menos, é irrelevante. Igual que as rías, a paisaxe, o territorio, a Historia, o patrimonio público, a educación, a conciencia cívica, a identidade… Asumámolo, somos todos irrelevantes. Ata que nos rebelemos.
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-09-2011 23:15
# Ligazón permanente a este artigo
O Museo da Historia pasa a ser historia
Maqueta do malogrado Museo de Historia (foto Loop arquitectos)
No ano 2006, o Concello de Pontevedra acometeu a reforma da Praza de Valentín García Escudero, situada no arranque da Ponte do Burgo, que lle dá nome a cidade. Tratábase dunha actuación urbanística complexa que pretendía a reordenación do tránsito rodado pola ribeira e pola propia ponte, alixeirandoa de veículos e tratando de devolverlle o seu antigo aspecto. Era, se se quere, unha operación de restauración, de recuperación dunha cidade que está feita para vivir con hábitos máis tranquilos, ritmos mais pausados, e estética menos brutal que a padecida na Pontevedra finisecular, co seu río encintado de edificios arrepiantes e unha densidade de tránsito absurda nunha vila que se percorre a pé nun cuarto de hora. E como era unha operación de restauración, nun lugar no que, en tempos, se produciran uns importantes achados arqueolóxicos, volveron os arqueólogos a meter o fuciño, tentando comprender un pouco mellor a historia desta parte da vila.

Os resultados da escavación, que se prolongou ata o verán do 2007, foron espectaculares. Un verdadeiro palimpsesto onde se escribiron, un sobre outro, capítulos de todas as épocas polas que pasou a cidade. Da era dos romanos apareceron dous miliarios, que sumados a outro aparecido nos anos 80 no mesmo lugar, confirmaban o paso da Vía XIX por este lugar, certificaban a existencia dun paso ou ponte sobre o río Lérez, e afortalaban a identificación do solar de Pontevedra coa antiga Turoqua da que falan os antigos itinerarios romanos. Mais tarde, o lugar foi abandonado ata a refundación da cidade no século XII polo rei de Galicia Fernando II, momento no que se reconstrúe a vella ponte romana. Diso dan fe os catro arcos soterrados da ponte medieval atopados, xunto cos alicerces da torre que defendía esta entrada na cidade, e os restos da muralla medieval. No século XV e XVI a cidade vive o seu momento de gloria, grazas a explotación dos recursos pesqueiros e o comercio internacional. Os restos dun peirao, acompañados de abundante cerámica das máis variadas procedencias certifican o alcance do comercio dos navegantes pontevedreses. O porto fluvial e a muralla sufriron sucesivas reformas na Idade moderna, ao tempo que a cidade gañaba terreo ao río, rodeándose dun camiño empedrado por fóra da muralla. En época máis recente, estes recheos serviron como solar do cárcere e da antiga Praza de abastos, no século XIX, da que tamén se atoparon restos. A escavación do Burgo era quen de describir a historia da cidade (e de Galicia) capítulo tras capítulo. Pero tamén escribía un novo capítulo na relación que as autoridades locais mantiñan coa arqueoloxía. Era a primeira vez na que a actuación urbanística se faría en función dos restos arqueoloxicos que se atoparan, e non ao revés, como cando as intervencións arqueolóxicas son un molesto e preceptivo atranco e a conservación dos achados depende da adaptación a un proxecto urbanístico previo. Dese cambio de mentalidade nas autoridades municipais xa falaramos nesta bitácora hai xa máis de 4 anos.

A magnitude dos achados deu pé a un arrebato de ensoñacións. Axiña, pensouse na posibilidade de “musealizalos”, que é o xeito modelno de decir amosalos. O problema era que iso significaba deixar a praza coas tripas ao aire, e non podía ser. Non faltou quen propuxo tapalo co manido cristal “para que se poida ver”, típica proposta superimaxinativa que sempre aparece cada vez que se fala de expoñer restos arqueolóxicos. Os máis ambiciosos falaron de facer un museo soterrado, algo que non era de todo imposible. O exemplo paradigmático é o Museu d'Historia de la Ciutat de Barcelona, todo baixo terra, e que ofrece un percorrido moi didáctico polos intestinos da Barcino romana, sen alterar a fisonomía do que está por riba do pavimento. Pero precisamente o problema en Pontevedra era cómo resolver o problema da altura das cubertas e a configuración da praza, algo difícil porque de todas as maneiras, o museo sería un obstáculo entre a cidade e o río, algo que se pretendía evitar. Convocouse un concurso de ideas, e gañou un proxecto que tiña a virtude de minimizar, dentro do posible, ese impacto.

Aínda así, a cousa resultou controvertida. Diversos colectivos botáronlle os dentes a idea, con variados criterios, urbanísticos, estéticos, ou os de sempre: a reducción de carrís para o tránsito rodado. Tampouco estaba claro cómo se ía financiar todo isto. Os prazos dilatáronse e a inauguración prevista para o 2010, ficou adiada. Mentres, a escavación esmorecía tapada con plásticos, baixo as inclemencias meteorolóxicas deste recuncho húmido do mundo, e entre os bucinazos dos condutores cabreados. Xusto antes das eleccións municipais, o Concello licitou a primeira fase da construcción sen garantías de poder asumir o orzamento. As obras estaban por fin en marcha.

Pero agora, pasadas as eleccións, onde dixen arre digo xó. O flamante concelleiro de Patrimonio Cultural e Centro Histórico, Luis Bará (BNG) ven de anunciar a paralización das obras e a cancelación do proxecto do Museo. Non hai cartos. Os que gostan de remexer nas cloacas da política municipal falan de axustes de contas coa anterior concelleira de casco histórico, Teresa Casal, (PSOE) para quen o Museo era case unha arela persoal, e a quen a afeción pola arqueoloxía debe vir de familia. Pero tamén é certo que para un xestor dos cartos públicos, entre asumir unha obra de 10 millóns de euros sen garantías de financiamento, e tapar os achados e agardar a que escampe, a opción máis barata e consecuente é a segunda. En todo caso, é unha mágoa.

Moitos en Pontevedra agardan ledos a que os coches recuperen o espazo perdido, e celebrarán este triunfo do pichi sobre as pedras antigas e señoriais. Outros lamentarán o sacrificio dun novo recurso patrimonial na cidade, e neste caso non é a primeira vez. En todas as cidades históricas existe esta batalla entre a conservación do patrimonio que lles outorga identidade e razón de ser, e as esixencias práticas da vida moderna. O verdadeiramente lamentable é que neste caso, no que “historia” e “progreso” non se planteaban como termos antagónicos, senón complementares, non chegase a callar unha solución imaxinativa e sostible. A pesares do rico debate suscitado na cidade sobre a preservación dos restos, a divulgación realizada da historia local, e mesmo a valoración social do patrimonio arqueolóxico como recurso, na práctica triunfou a visión da arqueoloxía como un atranco que sufren veciños e condutores, unha molestia e un gasto.

Seica a crise dicta que non estamos para museos, e os concellos deben facer economías. Non é cousa de buscar culpables. Ou si. Se acaso, habería que averiguar por qué calquera obra que se emprende con cartos públicos, pero contratada a empresas privadas, multiplica o seu orzamento previsto de forma exponencial en a penas uns meses. O Museo orzamentouse en 4’5 millóns de euros en Xaneiro de 2009, pasou a unha estimación de 8 millóns en Abril do 2011, e agora que se desbota o proxecto, a 10 millóns. Quedamos sen museo porque hai moito contratista a mamar do teto, e a vaca (que somos todos) non dá máis de si. Aí tedes a crise. Así de claro.
Comentarios (1) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-06-2011 23:11
# Ligazón permanente a este artigo
Lancia, a cidade atropelada
Foto Norberto Diario de LeónOs pobos do Norte da Península Ibérica, Galaicos, Astures e Cántabros, denominados de maneira xenérica e imprecisa por Estrabón como montañeses, eran un incordio para a Roma que acababa de someterse ao seu primeiro emperador, Octavio Augusto. Os historiadores romanos píntanos como xentes embrutecidas, que comían landras e castrón asado, e bebían sen moderación cervexa ou viño, cando o conseguían, sen rebaixalo con auga como era costume entre as xentes civilizadas. Encirrados pola escaseza de recursos dos seus ariscos montes e polo seu modo de vida brutal, non pensaban máis que na guerra contra os seus ricos veciños. Certamente, eran pobos afoutos e cecais algo túzaros, que miraban na guerra un modo de vida. Vivían empoleirados nos seus altivos castros, e de cando en vez baixaban aos vales da Meseta, atacaban as vilas da fronteira, e regresaban co botín ás súas verdes montañas, espetando no camiño as lanzas onde penduraban as togas ensopadas en sangue das súas vítimas. Os colonos romanos do Sur debían sentirse un pouco como aqueles pioneiros americanos das películas, a mercede do ataque de bandas apaches moi maleducadas.

Había, polo tanto, serios motivos para acabar de asoballar a aqueles pobos. O botín e o ouro tamén eran un asunto goloso. Pero ademais, a vitoria militar outorgaría a Augusto unha tona de prestixio político: o sometemento da península permitíalle equipararse a Xulio César, o conquistador das Galias de quen se pretendía sucesor. Por iso, mobilizouse un exército impresionante dirixido por el mesmo en persoa, para dar conta daquelas xentes irredutibeis. Non foi un paseo militar. A guerra prolongouse máis do debido, e cando os fríos invernais coroaban de neve aquelas montañas, Augusto prefería retirarse a Tarraco a invernar. Quizais propenso aos gripallóns, enfermo e aburrido, Augusto rematou por deixar o mando da guerra aos seus xenerais. Tardaron unha década enteira, do 29 ao 19 a.C. en conquerir aquelas terras agrestes. Non faltaron episodios heroicos, onde abundaron os asedios a poboacións enteiras refuxiadas no cumio dos montes máis altos. Os galegos tiveron o seu derradeiro reducto no mítico Medulio, cantado por Cabanillas. Alí, azoutadas polo frío, a fame e a ameaza dos exércitos romanos, as nais mataban aos fillos para evitarlles a escravitude, antes de darse morte elas mesmas. Os que caían prisioneiros eran crucificados polos romanos, e estes, sen dúbida espantados, escoitaban como dende o alto das súas cruces aqueles bárbaros daban a alma sen deixar de cantar hinos de vitoria.

Unha das cidades asediadas polos romanos foi Lancia, á beira do río Astur ou Esla. Tratábase dun castro certamente grande, que abranguía bastantes hectáreas de casas de adobe e pallabarro cercadas por unha muralla, no alto dun outeiro aplanado entre o Esla e o río Porma. Os astures tentaran sorprender aos romanos atacando simultáneamente aos tres exércitos que operaban na zona, pero foron descubertos polos seus espións aliados e tiveron que recuar ata Lancia, onde ofreceron resistencia. Sitiados, os astures inflixiron aínda moitas baixas aos romanos, que quixeron prenderlle lume á fortaleza. Emporiso, Lancia escapou da devastación, ao contrario que outros sonados asedios, pola graza do xeneral romano Tito Carisio, que negociou cos astures a súa entrega, dado que prefería ter como trofeo unha cidade intacta antes que un montón de borralla.

Lancia salvouse e puido logo florecer coa ocupación romana. Sobre as antigas casoupas de barro erguéronse novos edificios de pedra seguindo un trazado reticulado, con rúas paralelas e perpendiculares dotadas de drenaxe e cloacas. A media xornada de marcha dende o campamento da Lexión VII Gemina, (que logo se convertirá en León), por Lancia vai pasar a Estrada que comunica Astorga con Zaragoza. Un século despois da súa caída, conseguíu posiblemente o título de municipio de mans do emperador Vespasiano. Paralelamente a isto, a cidade dotouse de edificios acordes dunha nova dignidade, nos que destacan o pouco que hoxe está escavado e á vista do visitante: un mercado ou macellum, e unhas termas, que non estarían demasiado lonxe dun hipotético foro. Mais a gloria de Roma amosouse perecedeira. A partir do Baixo Imperio, estes edificios públicos foron ocupados e usados por particulares, que os reformaron con peor gosto e medios, o que é síntoma de decadencia. Cara o século IV ou principios do V, coincidindo coa chegada dos nosos queridos Suevos, a cidade foi totalmente abandonada.

Lancia convertiuse nun deses xacementos nos que, debido ao seu abandono, o arqueólogo pode acceder ao coñecemento dunha cidade antiga a penas máis alterada que polo paso inexorabel do tempo. Aquí non houbo séculos tras séculos de reformas, cambios, destrucións, alteracións, que son frecuentes nas cidades onde a ocupación humana se fixo perenne. Lancia é unha cápsula do tempo enterrada baixo a poeira, un libro onde é posible ler, de principio a fin, a historia dunha cidade romana, dende a súa conquista ata o seu lento languidescer. Así o souberon apreciar os moitos estudosos e saqueadores que afundiron aquí a piqueta, en busca das súas reliquias, e tamén os lexisladores, que nunha desas iniciativas tan cargadas de boas intencións como carentes de efetividade, declararon o sitio como Ben de Interese Cultural, a máis alta cota de proteción para un xacemento arqueolóxico.

Nestas chegaron os nosos vellos coñecidos nesta bitácora: os asfaltadores. Alguén decidiu que era necesario facer pasar por estas terras desoladas unha autovía. E de todos os trazados posibles, foron escoller o que pasaba rasando a aba do vello castro. E por cumplir un pouco coas formas, fixeron unha desas escavacións eufemisticamente chamadas “de xestión”. E como era de esperar, alí apareceu de todo: alicerces de edificios adicados a almacén e a vivendas, obradoiros cerámicos onde se fabricaban tellas, unha ferrería, unhas novas termas, unha necrópole e posiblemente unha basílica paleocristiana, xunto con restos da antiga calzada. Todo un conxunto que indica que Lancia era máis que o curuto do castro; era unha cidade enorme, cecais de 30.000 habitantes, industriosa e bulideira, que lle valería o alcume de Validissima Civitas que lle deron os romanos. Todos estes restos, moito máis do que se escavara na propia Lancia en cen anos, vai ser cuberto por piche, para que os outros Lancias, os Maseratis e os Lamborginis cheguen zumbando de León a Pucela.

Agora, pasa o de sempre: ante a mobilización dunha parte da sociedade civil (sempre haberá xente para todo) os políticos buscan solucións a unha imprevisión bastante previsibel, mentres se pasan a patata o goberno autonómico e o ministerio de Fomento. Aínda así, todos están de acordo nun imposible: Habería que salvar Lancia, porque os restos son moi importantes, o noso pasado e a nosa identidade, bla bla bla, e se hai que desviar a autovía desvíase, ou se non facemos unha chambonada como levantar a autovía sobre piares (coma se o impacto paisaxístico non fora xa bastante grave). Pero a autovía non se pode permitir ningún retraso, que é unha obra prioritaria, que o progreso da comarca depende de bla bla bla. Lancia vai ser destruída pola incompetencia dun fato de sandeus, ela, que se salvara da destrución, e debeu a súa fortuna á misericordia dun soldado.
Bitácora de opositores á autovía sobre Lancia
Páxina do Concello de Villasabariego sobre Lancia
Comentarios (6) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-09-2010 01:29
# Ligazón permanente a este artigo
A Lanzada relanzada
Mapa da Lanzada feito polo Padre SarmientoA Lanzada é un pequeno promontorio que se adentra, afouto, no bravo Atlántico, separando como un coitelo as praias de Foxos e a das Areas Gordas ou A Lapa, pequenas calas que anticipan o inmenso areal que amarra a península de Ogrobe ao continente para que non marche só flotando polo Océano. É un lugar onde, a pesares dos magnos esforzos do capitalismo inmobiliario depredador e incivil, aínda se pode albiscar, entre chalete e chiringo, algo da antiga pureza salvaxe da paisaxe galega. Pero tamén onde a historia pousou un ambiente cargado de lendas, onde se dan cita vellas crenzas pagás, ánimas en pena, espectros de naufraxios, e neodruídas amantes da queimada. Aínda hoxe, baixo o luar do solsticio estival, as mulleres que desexan inzar o ventre de fillos déixanse fecundar pola escuma do mar, e baixo o teito da pequena ermida da Nosa Señora penduran réplicas de barcos realizadas por mariñeiros agradecidos de non ter dado a alma no mar grazas á intervención divina. As lendas que os vellos contan deste lugar daban para encher noites de inverno, libros de antropoloxía e moitísimos prospectos turísticos.

As lendas son unha historia destilada, reducida á esencias símbolicas, e pasada polo filtro da poesía e o vagar dos séculos. A súa existencia aquí demostra que as xentes habitaron este lugar coas criaturas da súa fantasía dende a noite dos tempos. Pero tamén o fixeron eles mesmos, deixando as pegadas, unha tras outra, de todas as épocas e avatares deste recuncho do mundo. Neste promontorio, apiladas como as follas dun libro, pódense ler capítulo tras capítulo boa parte da historia de Galicia. Comezando polos primeiros poboadores paleolíticos, que deixaron algúns artefactos de pedra ciscados polo areal, e dos que a penas hai máis novas. Logo apareceron os navegantes fenicios, dende o Mediterráneo, na procura do preciado estano, e ligado a este comercio marítimo dos metais xurdíu un castro en época que os seus primeiros escavadores situaron na Idade do Bronce. Este castro seguiu ocupado na época dos romanos, xentes que deixaron testemuño do seu paso en restos da súa cerámica, e sobre todo en restos de si mesmos, pois moitos foron enterrados na area dunar, que preservou como nunca se mirou nestes pagos os seus vellos ósos, e mesmo os cravos das súas botas.

Xa logo, a vila romana desapareceu, en época posiblemente xermánica, e aquela necrópole que se fixera para acougo e lembranza dos mortos esqueceuse. Nos escuros anos en torno ao fin do primeiro milenio, Galicia viviu tempos de pesadume e zozobra, sufrindo as aceifas do califato de Córdoba dende o Sur, e as máis terribeis e salvaxes expedicións viquingas chegadas dende os mares do Norde. Foi esa a razón pola que no século X o bispo de Iria, Sisnando, elexíu a Lanzada para construír unha fortaleza que fixera fronte ás ameazas exteriores. Da dificultade destes tempos dá testemuña o feito de que o mesmo bispo, que alternaba báculo con espada, morrera vítima das frechas normandas no ano 968. Na Lanzada aínda se poden ver restos deste bastión, varias veces asolado e volto a reconstruír, e da súa pequena e graciosa capeliña románica, que hoxe é a ermida da Nosa Señora da Lanzada.

Non acabaron aquí as vicisitudes. A Lanzada foi tamén testemuña dos momentos críticos do fin da Idade Media, e da Gran Guerra Irmandiña, aquel tempo nos que os campesiños se sacudiron polas bravas o dominio opresor dos seus señores, e “os gorrións corrían tras dos falcóns”. A fortaleza sufríu o asalto dos irmandiños, e posteriormente servíulles de derradeiro refuxio cando as tropas de Pedro Álvarez de Soutomaior, o mítico Pedro Madruga, chegaron dende Portugal cos seus arcabuces do trinque para reconquistar Galicia para os nobres. Pero os castelos dende onde os señores exercían o seu dominio non volveron a ser levantados. Da fortaleza da Lanzada queda hoxe un pano da torre, con catro almeas que desafían aínda os ventos mareiros.

Pasados os tempos azarosos do medievo, na época moderna a ermida pervivíu convertida en santuario que atraeu a devoción mariñeira. Aquí, como en toda a Europa Atlántica, os mareantes deixaban testemuña das milagres que os salvaban de morrer no abismo depositando exvotos pintados e miniaturas dos buques nos que navegaban, en agradecemento da intervención da Nosa Señora. E non era pouco o prodixio da divindade, neste bravo mar onde as ondas dan a vida ás mulleres e a morte aos seus homes, pois como dicía o Sinbad de Cunqueiro, xa é milagre camiñar por riba da tona do mar nun atado de madeiras, recollendo os ventos señoriais nunhas lonas recortadas.

A Lanzada convertiuse pois nun palimpsesto onde cada época deixou unhas tenues riscadelas do que foi escritas na area. Un paraíso arqueolóxico e tamén un crebacabezas. A potencialidade do xacemento soubérona ver os máis prestixiosos eruditos de mediados do século pasado, pasando por García Bellido, ou Antonio Blanco Freijeiro, que meteron aquí picos e sachos en busca destas historias. O pouco que sabemos debémosllo a eles, pero tamén grande parte da nosa ignorancia, pois moitas das intervencións arqueolóxicas realizadas na Lanzada padeceron das eivas propias da arqueoloxía deste tempo: falla de continuidade, metodoloxía deficiente, resultados inéditos… Os arqueólogos tamén son fillos do seu tempo, e non se pode decir que o ambiente científico da España franquista e tardofranquista fose un Parnaso.

O Castro da Lanzada (e hai que decir castro, vila romana, necrópole,castelo…) está de noraboa porque nel volve a soar o tintineo metálico dos picos e dos sachos dos arqueólogos. Dentro dun proxeto financiado pola Deputación de Pontevedra con fondos principalmente europeos, acaba de acometerse a escavación deste importante xacemento, chave para entender moitos momentos escuros da nosa prehistoria e historia antiga, como a charneira entre a Idade do Bronce e o Ferro, ou entre o Baixo Imperio e a Antigüidade Tardía. E ademais, tamén está de noraboa un bó amigo e compañeiro, Don Rafael Rodríguez Martínez, que é o director do proxeto, e que despois de queimar pestañas e gastar cóbados durante anos estudando as cerámicas atopadas neste xacemento, facéndose preguntas sen atopar moitas respostas, ten por fin a oportunidade arelada tanto tempo de poder mirar as súas tripas por dentro. Para el A Lanzada ven a ser o que Troia para Schliemann. Parabens e moita sorte!
Bitácora da escavación da Lanzada
Comentarios (5) - Categoría: Escavacións - Publicado o 31-05-2010 23:11
# Ligazón permanente a este artigo
O soño asulagado
Ruinas sumerxidas, de Urbano Lugrís (Col. Fund. Caixanova)Alén da Columnas de Hércules, hai uns 12000 anos, existía unha gran illa dividida en dez reinos. Estes eran gobernados por cadanseu reis, descendentes todos dos amores de Poseidón con Clito, unha fermosa mortal. Os habitantes da Atlántida, que así se chamaba a illa, vivían harmoniosamente, gozando de todos os froitos que proporcionaba aquela vizosa terra, e esta prosperidade permitiulles construír unha grandiosa capital, rodeada de canais navegables, no centro da cal estaba o gran templo de Poseidón. Alí gardaban as leis que todos os gobernantes debían respectar. Pero aconteceu que os reis atlantes, a medida que a súa natureza semidivina se disipaba xeración tras xeración, foron inzándose de soberbia e pretenderon conquistar o mundo. Foi por esa razón que os deuses decidiron castigalos, condenando á Atlántida a desaparecer baixo as augas.

Esta é a lenda, máis ou menos, que Platón deixou escrita en dous dos seus afamados diálogos: o Timeo e o Critias. Trátase dun relato fragmentario e incompleto, co que o filósofo pretendía amosar cáles debían ser as virtudes dunha sociedade ideal. Para iso, emprega un recurso utilizado por moitos filósofos e literatos de todos os tempos, dende Tomás Moro a Aldous Huxley, e dende Jonathan Swift ata George Orwell: inventar un mundo diferente, alonxado do noso no espazo e no tempo, no que a súa fantasía puidese voar máis libremente. Pero ademais, emprega outra treta ben coñecida de todos os fabuladores de calquera tempo e lugar: dalle marchamo de autenticidade a través dun argumento de autoridade: a historia provén de Solón, o artífice da constitución ateniense, e éste a escoitara en Exipto, unha terra de saberes antigos e misteriosos, diante da cal Grecia era só un neno en cueiros.

Ninguén daría creto a esta historia ata o Romanticismo decimonónico. Os románticos renegaban do sórdido mundo que lles rodeaba, e moitos deles fuxían co maxín aos territorios da lenda, ao pasado bretemoso e a horizontes lonxanos, onde era posible levar unha existencia heroica e apaixonante, nada que ver coa gris Europa protoindustrial. Naquelas mentes afebradas, a Atlantida era posible. Ao reverdecer do mito quizais contribuíu tamén o éxito de arqueólogos como Schliemann, quen teimou en buscar (e atopar!) a mítica Troia sen máis guía que as indicacións da Ilíada de Homero. Logo Layard, Rawlinson e Koldewey desenterraban Nínive e Babilonia... No século XIX os mitos erguéronse orgullosos das súas tumbas, e sacudíronse a poeira dos séculos e do esquecemento. Para o cidadán vulgar, a Atlántida convertiuse nunha realidade asequible. Só era cuestión de tempo atopar testemuñas da súa ignorada existencia, e no futuro quizais se podería pasear, como o Capitán Nemo e os seus invitados, con escafandras por entre as súas ruínas asulagadas.

Hai moitos, demasiados intentos por atopar a Atlantida, por parte de xente disposta a crer que, como moitas lendas, afunden as súas raíces na realidade. É demasiado supoñer, pois o único que sabemos é o que Platón conta. Para crer que non fose unha invención súa sería desexable que o relato fose compartido fóra do estreito círculo dos socráticos, e nada diso se pode demostrar. O máis doado e lóxico é o excepticismo: Para case todo o mundo, a Atlántida é só unha ficción literaria. Algúns inclínanse a pensar que quizais o relato platónico sexa a lembranza dun remoto cataclismo, posiblemente a erupción da Illa de Thera, responsable do ocaso da civilización Cretense. E aínda hai algúns que soñan despertos cunha Atlantida sumerxida tal e como Platón a describiu, cos seus templos de ouro e de prata e os seus canais concéntricos rodeando a súa capital.

O último destes visionarios chámase Rainer Kuehne. No ano 2004, os teletipos de medio mundo fixéronse eco dunha nova aparecida na BBC que decía que expertos arqueólogos afirmaban ter atopado a Atlántida nas marismas de Doñana, en Huelva. Baseábase en fotografías aéreas nas que parecía distinguirse restos de dous grandes edificios, así como unhas grandes estructuras circulares, que relacionaba cos canais concéntricos da Atlántida descrita por Platón. Os arqueólogos onubenses reaccionaron co lóxico estupor, pero outra xente amosouse encantada: a hipótese da Atlántida asulagada entre parrulos e garzas apareceu ata na páxina web do Espazo Natural de Doñana... o importante era que se falara do parque, aínda que fose para decir parvadas.

Pero o ruído foi abondo como para que alguén tomase en serio o das fotos. Dous anos despois, investigadores do CSIC estudaron a marisma cun xeo-radar, por ver se había algo detrás daqueles supostos indicios, non fora ser o demo. Algo din que deberon atopar, porque agora a memoria anual do Espazo Natural de Doñana anuncia unha intervención arqueolóxica, para verificar se é verdade que baixo a marisma hai, como supoñen, os restos dunha antiga cidade da que ninguén oíra falar. E outra vez o balbordo mediático volve a falar da Atlántida, dos sabios alemáns da Universidade de Wuppertal, e dos soños feitos realidade.

Poñendo os pés na terra: A intervención arqueolóxica que vai destapar a cidade máis marabillosa de todos os tempos será unha sondaxe para a que hai orzamentados 300 euriños, mais os medios que os arqueólogos saquen do seu peto. Magra bagaxe, destinada máis ben a comprobar se hai restos arqueolóxicos, (calesquera que sexan) debaixo da marisma, o que de todas maneiras parece improbable. De habelos, sería tan doado relacionalos coa Atlántida como con Shangri-La. Non hai que ser arqueólogo para ter tanta imaxinación: de feito Rainer Kuehne non é arqueólogo, senón físico. Sen desmerecer os seus traballos científicos, as súas incursións na arqueoloxía teñen o mesmo rigor que un libro de astrofísica escrito por Indiana Jones. Non entende que a Atlántida é unha idea, e de existir realmente, a realidade non podería ser máis que un pálido reflexo: diso Platón entendía bastante.
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-04-2009 23:10
# Ligazón permanente a este artigo
Degoro de garum.
Uns mariñeiros botan un lance nun mosaico romano do Museu do Bardo, en Túnez.
Ingredientes: Peixe azul do día e variado, canto máis pequeno mellor. Magas e tripallada de peixe. Sal Paciencia.
Preparación: Nunha pía, ou un recipiente a xeito, bótanse magas de calquera peixe (as tripas e cabezas que usualmente se desperdician). Preferentemente pódense usar de atún ou bonito. A isto engádense peixiños pequenos de especies graxas: sardiña, xouba, bocarte, rincha, xurelo… dos que haxa a man ou estean en comida, canto máis pequerrechos mellor. Por cada modio desta mistura, engadimos dous sextarios de sal (aproximadamente, unha parte de sal por doce de peixe). Ao gosto, pódense engadir á mestura viño de crianza (dúas partes por cada unha de peixe, pero isto é opcional) e herbas aromáticas como fiuncho, menta, eneldo ou apio. Poñemos este ensopado ao sol, aberto, durante dous ou tres meses, o que dure o verán, coidando de revirar de cando en vez a peixada cunha vara. Despois disto, botamos o resultado a un cesto, e recollemos por unha banda, o líquido espeso que zurruche por entre os bimbios, e por outra, o residuo sólido que quede dentro, e xa podemos gardalo para usalo cando nos preste.

Ésta é, a grandes riscadelos, a receita do garum, aproximadamente como consta na Geoponica de Casiano Basso, un autor grego da corte bizantina. O garum era unha prebe moi apreciada polas clases altas de Roma, que consumían a versión refinada (liquamen), mentres que as clases non tan poderosas conformábanse con rillar o residuo espeso (hallec). O lector escrupuloso pensará, non sen motivo, que comer esta bullabesa podre só pode traer unha enfermedade. A realidade é que a saturación do sal, xunto ás altas temperaturas paralizan a putrefacción do peixe, e este remata por licuarse e disolverse nos seus propios aceites. Desta maneira obtense un mollo pobre en proteínas pero moi rico en aminoácidos libres, sobre todo en ácido glutámico, un potenciador do sabor que aparece na composición de moitos productos modernos co nome de glutamato. Por isto, era ingrediente esencial das receitas máis saborosas da vieille cuisine. Fabricar garum era unha tarefa custosa. Requería certa infraestructura, pesca abundante, mariños afoutos que a traeran a terra, clima benigno, sal en grandes cantidades e envases axeitados para repartir o manxar a todo o mundo. Onde tales elementos se conxugaban, ao longo das costas de todo o Imperio, xurdiron vilas que fixeron fortuna.

Nestes días de verán falouse da descuberta dun alfar romano adicado á fabricación de ánforas, tellas e tixolos, xunto a praia da Madorra, en Panxón. Xunto aos alicerces de edificacións, e das propias vivendas dos oleiros, dotadas da súa propia cloaca, descubríronse dúas balsas para decantar a arxila. Todo parece indicar que esta factoría estivo activa no século IV, e abastecería de ánforas á industria de salga local. A descuberta foi descrita como única, porque non abundan os restos de alfares romanos na península, e moito menos en Galicia. Pero non é o único alfar que se coñece: en Bueu, no ano 2000, xunto á praia da Pescadoira, apareceron habitacións, pías de salga e fornos romanos, e no ano 2001 eu mesmo escavei un deses fornos. As ánforas alí atopadas eran do tipo Dressel-30 e Almagro-50, propios da época do Baixo Imperio (séculos III-V), e un tipo concretamente (a Almagro-50), unha ánfora de gran tamaño e boca ancha, moi axeitada para o transporte e almacenaxe do garum, foi producida con seguridade no mesmo alfar de Bueu, con algunhas características exclusivas.

Non son o único caso. Todo o litoral do Sur de Galicia está salferido de vilas romanas costeiras, a intervalos regulares, separadas entre si non máis dunha legua. Son asentamentos pequenos adicados á salga do peixe, a carón de praias de doado atraque nas nosas rías antano vizosas e inzadas de sardiña e xouba. Algunhas, como as que acabamos de citar, producían as súas propias ánforas para envasar e exportar o seu producto. Outras incluso tiñan as súas propias salinas, para non depender das gravosas importacións do sal, como sucede no caso da vila do Areal de Vigo.

Pero o curioso é que, polos materiais atopados, o gran momento, a era dourada da industria de salga galaico-romana é o século IV. Curioso porque sempre lemos nos libros que no século III o Imperio Romano entra nunha decadencia da que xa non levanta cabeza. Hai anarquía, gobernan emperadores ineptos que duran pouco, asasinados por sucesores ineptos. A moeda devalúase, as rutas comerciais esmorecen, hai bandidos en terra e piratas no mar, os barbaros ameazan as fronteiras... Pero nesa situación, cando a economía do imperio se descentraliza, aparecen novos circuítos comerciais máis pequenos, máis domésticos, e os camiños deixan de levar a Roma, a Gallaecia saca partido. Crises, what crises?.

Temos xa moitas destas vilas escavadas en Galicia, moi poucas son visitables, case ningunha está musealizada decentemente. Os restos de Panxón apareceron por mor da construcción no lugar dun xeriátrico. Agora que a escavación rematou, comenzaron as obras, que seica van a respetar o atopado nos baixos do edificio para a súa posta en valor. Ogallá. Os restos atopados en Bueu, onde hoxe se levantan apartamentos con vistas á ría, tamén ían ser musealizados, pero seis anos despois os pobres alicerces romanos están aínda máis arruinados, escondidos tras un vergoñento muro. Rodeados de lixo, a broza os cubre e os corrompe, e a aula de interpretación que había de estar nun dos baixos do edificio non existe, a pesares dos anuncios e fanfarrias da anterior xefa do Servizo de Arqueoloxía da Xunta.

Así que fagamos votos aos deuses pola correcta conservación da nosa vella industria conserveira e aledémonos por saber un poco máis sobre ese noso temperán desenvolvemento industrial, tan ligado ao mar que xa daquela era camiño. Hai quen non gosta tanto desta historia, na que non hai batallas nin heroes, a historia da xente traballadora. Pero esta historia ten enigmas importantes e fascinantes que resolver: Quen fundou estas factorías? Foron colonos de fora, coma os industriais cataláns no século XVIII? ou galaicos xa romanizados que aproveitaron a oportunidade de negocio? A quén vendían o peixe? Por qué rutas traficaban? Pero entre todas, hai unha que me corroe... A qué raio saberá o garum?.
Comentarios (5) - Categoría: Escavacións - Publicado o 20-08-2007 20:33
# Ligazón permanente a este artigo
Luz sobre o Facho
O Monte do Facho, no solpor.
Conta o historiador galaico Orosio que cando Decimus Iunius Brutus, cónsul de Roma no ano 138 a.n.e., e xeneral das tropas invasoras da Gallaecia, chegou ás beiras do gran Océano Occidental, convenceuse de ter chegado ao confín do mundo cando mirou arrepiado ao sol afundirse no mar. Bruto cruzara antes o río Limia, que os seus homes tomaran polo río Lethes ou do Esquecemento, nun episodio ben sonado. Mirando o susto da tropa, apañou el mesmo o lábaro da lexión, meteuse na fría corrente e chamou aos soldados polo seu nome dende a outra beira, para demostrarlles que estaba vivo e coa súa memoria intacta. Isto demostra que Bruto, a pesares do seu cognomen, era un home intelixente e pouco dado á superstición, pero iso non o librou do terror infindo de ver cómo o sol se abismaba no mar, de tal xeito que ata creu oír o chisporroteo do astro apagándose nas augas. E presa do máis insuperable dos medos, deu a volta a Roma para non voltar xamais.

Aínda que se ignora o lugar onde Brutus o Galaico contemplou este lexendario solpor, o Monte do Facho, en Donón, un promontorio na punta do Morrazo que cae a pico sobre o mar nun cantil de 180 metros de altura, sería un bo candidato. Ofrece unha atalaia impoñente sobre ese inmenso Océano que se extende ata o infinito tal que, dende tempos moi remotos, cecais dende os albores da Idade do Ferro, os habitantes do lugar, sentindo que alí residía algo sobrenatural, o escolleron para celebrar os seus cultos relixiosos, sen dúbida inspirados por esa situación privilexiada sobre o mar e sobre as verdes terras circundantes.

Hai xa moitos anos que se coñecía da existencia dun santuario de época galaico-romana no alto deste monte, cando Enrique Massó e José Suárez Mariño atoparan nos anos 60 e 70 varias aras ou altares de pedra no que parecía ser un castro, e que se gardaron no Museo de Pontevedra e no Quiñones de León de Vigo. Pero dende hai catro anos, un equipo interdisciplinar, dirixido polo arqueólogo José Suárez, fillo dun dos descubridores das primeiras aras, e no que participa o Instituto Arqueolóxico Alemán, acometeu a tarefa de escavar por completo o castro e o santuario, con resultados que non por agardados, deixan de ser absolutamente sorprendentes.

No Facho houbo, segundo se deduce dos traballos, un poboamento moi antigo, pois existen indicios dun gran asentamento da Idade do Bronce, que chegou a abranguer practicamente toda a ladeira do monte. Cecais nesta época xa o lugar acollese algún tipo de culto, (se como elemento cultual consideramos os varios petroglifos aquí descubertos, que poderían pertencer a esta época). Pero xa logo, na segunda metade do primeiro milenio a.n.e. o asentamento transformouse nun castro de mediano tamaño, coas típicas cabanas circulares organizadas en terrazas por toda a ladeira. Alí debeu desenvolverse un culto a unha divindade de nome céltico, Berobreo, do que se iñora case todo agás o nome, e ao que se ofrecían sacrificios, cecais, nas pías que ao efecto se escavaban nas rochas para recoller o sangue das víctimas propiciatorias.

Cando a influenza romana foi tal que os habitantes abandoaron o castro cara outros asentamentos na ribeira, o culto mantívose sobre as ruínas do poboado. Ao Facho acodían pelegríns en romería para pedirlle favores ao misterioso Berobreo, ou para agradecerllos, chantando sobre a terra un pequeño piar de pedra labrada, e acendendo no alto deste unha lapiña de lume alimentado por aceite, de tal xeio que, naqueles solpores sobrecolledores no alto do Facho, un bosque de aras acesas alumeaban a noite como un centenar de vagalumes trementes.

No Facho de Donón teñen aparecido nestes anos case 180 aras adicadas a Berobreo. Para quen non saiba da importancia deste feito, hai que decir que máis da metade da epigrafía romana de Galicia apareceu no Facho. E iso o convirte nun xacemento de referencia para o estudo dos cultos pagáns en toda a península. Pero no só no aspecto científico é destacable: A súa escavación deu pé á creación dun novo atractivo turístico para o Concello de Cangas, principal e ata hai pouco solitario promotor financeiro da investigación. Un turismo, por outra banda, que é de agardar non sexa devorador da incomparable beleza da Costa da Vela, despois da súa inclusión na Rede Natura, que deixa a Donón lonxe dos dentes das inmobiliarias. Tanto é así que a proxectada construcción dun centro de interpretación ao pé do castro, cuestionado polo seu impacto por varias asociacións ecoloxistas e veciñais, foi desbotada pola Administración, e o proxecto da aula de interpretación foi trasladado ata o propio núcleo de Donón, onde non se diferenciará formalmente dunha casa labrega do contorno.

No pasado mes de maio iniciouse a quinta campaña de escavacións no Facho, cun ciclo de conferencias titulado «Altares e lugares de culto na Gallaecia», no que quince especialistas, entre os que estaban os alemáns Michael Coch e Thomas Schattner do Instituto Arqueolóxico Alemán, deron a coñecer e discutiron os últimos achados e as súas posibles interpretacións. Non é o único foro no que os achados do Facho se dan a coñecer: hai exposicións, visitas guiadas e publicacións nos que os arqueólogos fan esa labor divulgativa que tantas veces non existe. As escavacións, que desta volta pretendían centrarse no acceso do poboado castrexo e na súa muralla, rematan nestes próximos días, e de seguro saberemos axiña se deitaron aínda un pouco máis de luz sobre o Facho. Pero en calquera caso, é recomendable achegarse un serán a este lugar, subir ao alto do promontorio, pasear entre as antigas ruínas do castro, e sentados no alto, sentir ante as cores do solpor, ante o berro da natureza, o mesmo estremecemento que o vello cónsul Décimo.
Guía didáctica do Castro e Santuario do Monte do Facho de Donón.
Comentarios (21) - Categoría: Escavacións - Publicado o 26-06-2007 21:41
# Ligazón permanente a este artigo
A verdadeira arqueoloxía de urxencia.
Escavación da foxa de Piedrafita de Babia. (Foto de Eloy Alonso, ARMH).
O 16 de Outubro de 1936, Emilio Silva e outros 12 compañeiros foron asasinados nunha gávea berciana. Alí mesmo deron terra aos seus corpos dunha maneira infame, coma cans sen dono, sen máis sinal para súa sepultura que a sombra das nogueiras. A penas apagado o balbordo dos disparos, caeu sobre os infelices un ominoso silencio. Décadas de oprobio, nas que a historia dos chamados “Trece de Priaranza” non deixou de ser máis que unha lembranza incómoda, poida que só narrada nun bisbiseo furtivo, ata que a historia chegou ós oídos doutro Emilio Silva, o neto do primeiro. Tras longas xestións, a foxa dos trece republicanos foi localizada e escavada no ano 2000 por unha equipa de arqueólogos, identificados os corpos, e enterrados nunha sepultura digna, coa dignidade máis simple que poder ter unha tumba: un nome. Emilio Silva conseguiu así eludir a súa segunda morte, a peor de todas: a do esquecemento.

O neto de Emilio Silva convertíuse no Presidente da Asociación para a Recuperación da Memoria História (ARMH), un activo grupo de familiares de víctimas represaliadas durante a guerra civil que se propón rescatalas dese esquecemento, recuperar os seus corpos desaparecidos e entregalos aos seus, para que poidan darlles o que os asasinos lles negaron: o descanso nunha tumba onde lembralos. Axiña a súa actividade desbordaba o ámbito berciano, chegaron novas de familiares de todo o Estado, solicitando axuda para localizar os corpos de avós, de pais, de tíos desaparecidos. O berro do sangue. Alguns eran galegos, como un ferroviario coruñés fusilado entre os de Priaranza por negarse a facturar un porco no tren, ou Víctor Pérez Bóveda, un ourensán que en 1937 foi pasado polas armas xunto con 36 compañeiros en Piedrafita de Babia, e enterrado nunha foxa que, na súa reapertura polos arqueólogos no 2002, atraeu en peregrinaxe a antifeixistas de medio mundo.

A pesares de que á ARHM chegaran un cento de solicitudes de axuda por parte de familias de represaliados galegos (dos aproximadamente 2000 paseados documentados), a constitución da asociación en Galicia foi un proceso tan lento como a mesma transición. Denunciouse que dende a Xunta non se poñían máis que atrancos. Entón mandaba quen mandaba, un dinosaurio daquela época escura, o fiel ministro colaborador de Atila. Aínda así, durante o goberno de Fraga puidose facer a primeira exhumación en Galicia, a de Miguel Cardeñas, un maquis andaluz que mirou o seu último día nunha fraga de Ricosende, en Carballeda de Valdeorras, en 1949.

Díxose que en Galicia as foxas non foron frecuentes. Moitos dos corpos abandonados foron con frecuencia atopados por familiares que puideron enterralos, ocultando a causa da morte no certificado de defunción. Os asasinos desfixéronse dos corpos tamén por outros procedementos, como guindalos ao mar, tal como sucedeu cos “Once de Anguieiro”, un grupo de cangueses que pagaron coa vida a defensa da República en Xullo do 36. Pero hai desaparecidos a centos, moitos deles nos propios camposantos, a carón dos cales foron perpetrados con alevosía e nocturnidade moitos destes crimes. Logo, de mañá, os enterradores recollían os cadavres e os metían nas foxas comúns, facendo case imposible a súa identificación. Así pasou cos restos de cinco toupos masacrados a principios de 1937 nunha casa en Loenzo, Vilagarcía de Arousa, e que remataron no cinceiro do cemiterio municipal nos anos 50, para tristeza dos seus familiares. E tamén hai foxas esquecidas, algunhas posiblemente de proporcións dantescas, como as dúas de Cedeira, onde se calcula que hai centos de republicanos, moitos deles asturianos, apresados ao tentar fuxir en barco do feixismo asasino.

A pesares de que aumentaron as voces e as iniciativas para a recuperación da memoria histórica, (hai que ver canto incomoda a palabra en certos medios políticos, instalados na lexitimidade que lles deu o esquecemento), e que hai unha maior conciencia e organización na sociedade galega, as pescudas sobre os desaparecidos seguen a ser lentas. Incluso co cambio de goberno na Xunta, que certamente provocou un cambio de actitude respecto ao problema, só houbo tres escavacións de foxas. No 2005 foron recuperados n’O Vicedo os corpos de Emilio Ríos Martínez, “O Cantador“, e José Fernández Rolle, “O Caramelo”, fusilados e enterrados en 1939 xunto á mesma cova na que estaban agachados por non querer ir á guerra. E nese mesmo ano 2005 en Portomarín, puido ser recuperado o corpo de Severino Rivas Barja, alcalde en Castro de Rei, secuestrado e asasinado por falanxistas xunto cun compañeiro a carón da capela de Cortapezas en 1936. A última exhumación tivo lugar o ano pasado n’As Pontes. Alí apareceron os restos de Manuel Ramos, tenente de alcalde dese mesmo Concello. Alguén pensou que este republicano de 67 anos era un perigo tan grande que en Agosto de 1936 foi asasinado xunto ao seu fillo. Leváronos ata o cementerio, e alí fixeron que a súa muller, de 59 anos, e o seu fillo máis novo cavaran a tumba, na que tamén eles acabaron dun tiro.

Neste mes que rematou, este Abril no que aquela República de homes bos celebraba o aniversario do seu nacemento e da súa derrota, foi noticia que os partidos minoritarios e o PSOE no goberno do Estado chegaron a un acordo para desbloquear a chamada “Lei de Memoria Histórica”, que dende o ano pasado se atopaba paralizada na súa tramitación pola oposición de todos os grupos agás o gobernante. Uns porque cren que é abrir feridas do pasado o feito de querer pechalas, e porque a día de hoxe consideran lexítima unha dictadura sanguinaria. Outros porque crían, con razón, que non tiña nada de reparador unha lei que equiparaba aos dous bandos (os defensores da democracia co feixismo golpista) e que non anulaba nin declaraba ilexítimas as execucións dictadas a milleiros polos tribunais de Franco, no maior xenocidio político que viviu a historia de Galicia e de España.

Co novo texto, que é de agardar que se aprobe, fica a porta aberta para novas escavacións que sirvan a todas estas familias rotas para atopar un descanso buscado durante máis de 70 anos. É a única xustiza posible, pois xustiza é a virtude que dá a cada un o que lle pertence. Mágoa que o Estado non asuma a investigación, nin interveña directamente, deixando a iniciativa ás asociacións de víctimas, ás que simplemente subvenciona. Tiña que ser o seu deber, porque é urxente que fillos octoxenarios poidan saber por fin onde están enterrados os seus pais. E porque xa vai tempo, tanto tempo, que o levantamento destes cadavres non é obra de xuíces, senón de arqueólogos.
Amigos de Xohan Carballeira, alcalde de Bueu
Asociación de Familiares e Amigos de Represaliados da II República
Ateneo Republicano de Galicia
Comentarios (2) - Categoría: Escavacións - Publicado o 01-05-2007 16:47
# Ligazón permanente a este artigo
O Paleolítico galego sae da prehistoria.
Foto de familia dun grupo de heidelbergenses (foto CV Cervantes)
Ata hai datas moi recentes, os tempos máis remotos da Prehistoria de Galicia, o seu Paleolítico Inferior, a penas podían ser descritos máis que a partir de un ou dous xacementos relativamente investigados, e dunha pequena cantidade de coleccións de artefactos achados casualmente, sen contexto, recollidos por algúns eruditos e por afeccionados voluntariosos. Unhas poucas páxinas, e vagas referencias a xacementos paralelos doutras rexións peninsulares e europeas e iso era todo. A investigación prefería centrarse naqueles dous periodos prehistóricos que dende o século XIX centraban toda a atención: o megalitismo e os castros, os dous tan pondalianos, tan definidores da nosa ancestral idiosincrasia.

O xacemento estrela do Paleolítico Inferior en Galicia eran as Gándaras de Budiño, no Concello d'O Porriño. No amplo val que forma o río Louro no seu andar cara ao Miño, apareceran nos anos 60 certos útiles líticos que chamaran a atención dos especialistas. Acometéronse entón escavacións nas que se rescataron centos de ferramentas talladas en seixo e cuarcita, que correspondía ao tipo de industria coñecida como Achelense superior. Nada anormal, se non fora porque os xeólogos afirmaban que os estratos onde se atopaban as ferramentas eran da época do Peniglacial Superior da glaciación Würm, é dicir, hai uns 28.000 anos, (datas que foron ademais corroboradas polo C-14) e a industria do Achelense desenvolvérase en Europa como moi tarde, ata hai 90.000 anos. Moitos autores discutiron agriamente esta cruel contradicción: Non faltou quen afirmara que o aillamento coa Meseta (fonte de todo progreso) pola difícil orografía (o Padornelo non lle envexa nada ao Himalaia) facía que os protogalegos vivisen nunha illa de atraso cultural de máis ou menos 100.000 anos (e haberá quen hoxe se queixe de que non da chegado o AVE!). Outras intervencións na zona, nos anos 80 non lograron disipar o desconcerto. A principios dos anos 90, volveu a haber unha apresurada escavación, antes que as Gándaras foran sepultadas pola autovía a Portugal. Os seus resultados seica foron ambiguos e só se publicaron parcialmente.

Unha última interpretación deste xacemento feita por César Llana Rodríguez lograba colocar as industrias máis antigas de Budiño ao final da Glaciación de Riss (hai uns 150.000 anos), e desvinculaba as pezas que non cadraban coa data do seu contexto xeolóxico, definíndoas como deposicións secundarias e fóra de lugar. Sen máis gaña de discutir, cando menos, e despois de décadas de incertidume, este traballo parecía devolver ao Paleolítico galego ao rego da normalidade, e curaba moitas dores de cabeza. As Gándaras de Budiño son, agora sí, un paradigma do Paleolítico en Galicia, pero tamén de outras moitas eivas particulares da nosa arqueoloxía: paradigma de resultados desquiciantes e anormais (dá igual que nas escavacións participaran investigadores renombrados internacionalmente, Galicia is different), paradigma de nihilismo interpretativo (esa manida condición de finis terrae, maneira fina de dicir "o cú do mundo", que nos fai estar sempre oito chanzos máis abaixo na escada do progreso), paradigma de patrimonio perdido (a memoria foi atropellada polo asfalto), e paradigma de desinformación (alguén sabe ónde atopar unha síntese publicada de todos os traballos?).

Pero na escura, escurísima, noite dos tempos de Galicia, parece que está a abrir o día. No último ano, dúas áreas en Galicia están a ser investigadas, ao parecer, con rigor, profundidade e ata entusiasmo.

Unha delas é o Sur da Provincia de Pontevedra. No ano pasado, unha escavación dirixida por Rosa Vilar en Pontemaior (As Neves), deu pé á descuberta de útiles achelenses no seu propio contexto, algo ao que non se anda moi afeito. E o Instituto de Estudos Miñoranos, ao que a propia Rosa Vilar pertence, acometeu tamén a escavación de Chan de Cereixo, no Concello de Gondomar, patrocinada pola Fundación Barrié de la Maza, onde aparecera unha gran colección de bifaces e outras ferramentas que fixeron proclamar a este xacemento como “o máis antigo de Galicia”.

O outro lugar é a Terra de Lemos. Alí, unha equipa da Universidade de Santiago, en colaboración coa Rovira i Virgili de Tarragona, comandada por Ramón Fábregas, Xosé Pedro Rodríguez, Arturo de Lombera e Talía Lazuén, prospectaron o ano pasado a bisbarra, recollendo centos de artefactos encadrables no complexo Achelense (ou Modo 2, como se prefire hoxe na terminoloxía ao uso), no Pleistoceno Medio, na época en que os homo heidelberguensis poboaban Europa. Trátase dun amplo proxecto que se vai extender no tempo (durará varios anos) e no espazo (pénsase pescudar tamén nalgunha cova do Courel, susceptible de agachar restos fósiles). Os responsables contan ademais con ese pedigrí engadido da súa investigación previa en xacementos tan sonados como Atapuerca. A segunda campaña acaba de comenzar, o 12 deste mes primaveral, e pretende meter o dente en xacementos como As Lamas e Chao do Fabeiro.

En Gondomar, n'As Neves, en Monforte, estas investigacións veñen a encher un baleiro intolerable, pois o paleolítico galego, máis que unha paisaxe con algunhas lagoas, era un océano de incertezas no que asomaba aquí e alá algún illote. Por outra banda, contribúen a formar unha escola galega de paleolitistas, especie extremadamente rara no país, que será a base da investigación futura. E en terceiro lugar, devólvenlle a moitos a fe naquela arqueoloxía case esquecida que atendía máis aos intereses da investigación (e da formación) que aos do rescate. Moito prestan, estas pedriñas.
Páxina do Instituto de Estudos Miñoranos
Resultados das pescudas encol do Paleolítico monfortino.
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 20-04-2007 21:33
# Ligazón permanente a este artigo
Mirando ao mar soñei… (un Museu para Toralla).
Escavacións en Toralla (foto de J. Albertos, www.vigoenfotos.com)Unha praia de areas brancas, xunto ao mar amansado das Rías baixas, entre piñeiros e xunqueiras, coas illas Cíes recortando o horizonte no que se pinta cada día o solpor. Ese foi sen dúbida o reclamo que atraeu ao romano (galaico?) que estableceu a súa residencia na punta de Toralla, entre os areais de Canido e O Vao, xusto diante da illa homónima. Con pedra do país aparellou os muros da súa vivenda, dotouna de certos luxos, (calefacción soterrada, pavimentos de mosaico e algunhas cerámicas importadas), e construíu a carón unha factoría de salga, con salinas incluidas, e dependencias para a servidume. Adicou a súa vida a encher de ánforas de peixe salgado os bandullos dos barcos mercantes que entraban pola ría, cargados á súa vez de viños, aceites, e outros productos do Imperio. Talvez, entre un grolo e outro dese viño, pasou os seráns da súa vellez imaxinando o alén mentres contemplaba ó sol mergullarse no océano infindo. Co tempo, enterraríano xunto aos seus nun camposanto na pequena illa de Toralla, onde seguramente lle contaran os vellos que houbera un castro, trescentos anos antes.

Esta vila romana, que funcionou entre os séculos III e VI da nosa era é, dos xacementos deste tipo atopados no litoral Sur da Ría de Vigo, o máis coñecido, estudado, escavado e publicado (non todo o desexable, pero iso en Galicia é un problema crónico). Houbo e hai outros restos: Panxón, Sobreira, Oia, O Cocho e Fiunchal en Alcabre, o Areal de Vigo, Teis… e non só nese lado da ría. Todo o litoral das Rías Baixas está salferido por unha constelación de pequenos asentamentos a distancias regulares, case todos adicados á exportación de salga, e case todos levantados nunha época na que, mentres o Imperio Romano parece mergullado nunha fonda crise, na Gallaecia agroma unha economía florecente e fortemente vencellada ao comercio global.

A Vila de Toralla, tamén coñecida como de Mirambell, polo nome do concesionario da finca na que se atopou, foi descuberta a principios do século XX, cando o propio Tomás Mirambell Maristany, un deses industriais cataláns da conserva que recolleron o testemuño daqueles outros antigos tamén vidos do Mare Vestrum, levantou alí unhas naves e unha vivenda. Nas obras apareceron muros e cerámicas, o que fixo que, dende finais dos anos 20, o citado industrial e outros “eruditos” locais practicaran o san deporte da arqueoloxía estival. O expolio resultante pasou á colección particular da familia.

Así seguirían as cousas se non fora porque o Concello de Vigo, non sen pleito, conseguiu a reintegración da finca no patrimonio municipal en 1992. Comenzou entón unha fructífera época na que, por unha vez, pareceu que o Concello vigués se implicaba neste caso na recuperación do seu Patrimonio arqueolóxico, mentres case todo o demais desaparecía coa súa aquiescencia. Nos anos 90 a gran maioría da vila romana foi escavada por conta do municipio. Inmerso nun entorno cunha intensa explotación turística, entre dúas das praias máis fermosas e concurridas de Vigo, non había que ser moi avispado para decatarse que aquilo era un actractivo turístico máis.

Así, xurdíu cedo a idea dun proxecto de musealización. Un primeiro proxecto, no 97, quedou metido nun caixón, pero a iniciativa callou. No 2002, preséntase un convenio entre o Concello e a Universidade de Vigo para levar a cabo a restauración e musealización do xacemento, con aula de interpretación, e todo o desexable, cunha importante dotación económica. Todo parece ir ben, xusto ata as eleccións municipais do 2003, pero un ano despois destas,con outro partido no poder local, e tras a incapacidade de chegar a un acordo político cos orzamentos municipais, aquela xenerosa provisión de cartos seica quedou en fume. Nas datas en que o Museu de Toralla tiña prometida a súa apertura , (2004) o concelleiro do ramo recoñecía que non había nin orzamento, nin o permiso de Costas, nin o de Política Territorial para facelo.

Houbo que agardar aos orzamentos do 2005 para que o paralizado proxecto recobrase a vida. Volveuse a falar moito nos papeis, houbo unha exposición pública do plan, e todo parecía volver a camiñar. Agora, a alcaldesa de Vigo, Corina Porro, acaba de facer o anuncio público de que o xacemento poderá ser visitable para o verán. Un le a letra pequena, e non aparece nada da aula de interpretación ou museu, con cafetería e todo, con moita cristaleira e vistas ás Cíes. Ao parecer, Costas e Política Territorial non miran con bos ollos a construcción dun hipotético mamotreto en primeira liña de costa. Así que o que Corina veu anunciar era a construcción dunha (carísima) pasarela para ver as ruínas dende tres metros de altura. O que fixo non foi máis que prometer o xa prometido, pero é que as eleccións están aí. Ben xestionado, o asunto aínda da para que nos vendan a burra tres ou catro veces máis. Xa prometerán o resto. Aínda así, é unha boa nova, e non podemos facer máis que aplaudir. Como dicía a miña avoa, menos caga un corvo.

Un le os xornais atrasados buscando as referencias destas cousas que aquí se contan e pode decatarse que a inmensa maioría das novas que se publican nos xornais de Galicia son promesas. Que se vai desaparecer a peaxe da AP-9 o ano que ven, que se ENCE vai contaminar a outro lado ao seguinte, que se o AVE chegará a Galicia con só un século de retraso… Debería haber un estudo filolóxico-antropolóxico sobre o uso do futuro (imperfecto) nos titulares de prensa en Galicia. Neles o noso país non se descrebe: sóñase. Cos proxectos de musealización dos xacementos arqueolóxicos pasa outro tanto. Poderíase empapelar a Cidade da Cultura con todo o que levamos lido sobre os sempre futuros parques arqueolóxicos, por exemplo. Polo visto somos un pobo dado á ensoñación. Cecais sexa pola imprecisión que a brétema e o orballo lle presta aos contornos das cousas,ou tamén por esa paisaxe privilexiada, (a pesares do maltrato), que coma ao romano de Toralla, nos fai sentir no paraíso dos vivos.
Proxecto de Musealización da Vila romana de Toralla.
Comentarios (4) - Categoría: Escavacións - Publicado o 19-03-2007 23:14
# Ligazón permanente a este artigo
1 [2]
© by Abertal