Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

Feira de libros

Vai ser verdade que os maias predeciron a fin do mundo para o ano 2012, porque esta crise funesta que non para, coa súa recesión, o seu paro desbocado, os recortes a motoserra do estado de benestar e o incremento proporcional do estado de malestar fai que moitos non se atrevan, coma noutrora, a ollar ao futuro por medo a albiscar o baleiro. Porén, entre os que nos adicamos a ollar ao pasado, os que temos consciencia de que calquera tempo pretérito puido ser peor, non nos resignamos a perder o optimismo. Poida que a crise teña algo de catarse, de revulsivo, de catalizador das conciencias, de fermentación dunha oportunidade para sacudirmos a molicie e repensarmos. E como esta bitácora vai sobre arqueoloxía e cousas vellas, neste Abril republicano de feiras do libro abrollando nas alamedas atrévome a comentar unhas poucas publicacións, que son tamén reflexións sobre a nosa historia e o noso oficio.

O primeiro deles é un libro desexado. El Reino suevo (411-585) (Akal, 2011), leva uns meses nas librerías, e estaba aínda no prelo cando o seu autor, Pablo Díaz Martínez, tivo a ben acudir coma poñente no pequeno congreso que sobre o Galiciense Regnum organizamos en Pontevedra con motivo do seu 1600 aniversario. Unha efeméride que pasou sen pena nin gloria por este país que a penas parece capaz de celebrar outra cousa que xacobeos. Era un libro desexado, porque a día de hoxe a penas existían monografías sobre un período fundamental (en todos os sensos da palabra) do noso país. Que tal baleiro existise é unha clamorosa evidencia das enormes eivas que a historiografía galega leva arrastro, e que non son tolerables nun país normal. Xeralmente, a historia do reino suevo foi maltratada pola historiografía española, reducíndoa a apéndice dos visigodos ou a simple anecdotario de tópicos bárbaros. Pola contra, a historiografía galega, cando non se mirou abducida pola española, non deixou de castigar aos pobres suevos con todos os prexuízos procedentes dunhas fontes históricas parciais, e cando nalgún caso iso non é así, resultaron traballos que non sobrepasaron os límites do consumo interno, dirixidos a un público que non buscaba tanto a historia como a reafirmación.

Neste caso non se trata do libro dun galego, aínda que ben o mereza, pois o autor, profesor de historia antiga na universidade de Salamanca, é un dos máis prolíficos autores de estudos sobre a tardoantigüidade en Galicia. Díaz Martínez aborda o tema coa reverencia de quen fixo desta época o obxecto dunha vida de estudo, reivindicando o papel histórico do que fora o primeiro reino do Occidente. E aínda que quizais sexa un traballo no que a historia política prevalece sobre outros aspectos, iso non quita unha migalla ao valor dun libro absolutamente necesario, que non só enche un oco doloroso na historia galega, senón que dignifica á historiografía española, tan dada ao desprezo.

O segundo libro, Herdeiros pola forza (Patrimonio cultural, poder e sociedade na Galicia do século XXI), (2.0 Editora, 2012) acaba se saír a lume. É case unha bitácora en papel, escrita “a catro mans” polos amigos Manuel Gago e Xurxo Ayán. De feito, moitos recoñecerán nas súas páxinas moitas das liñas publicadas por ambos os dous nos seus respectivos blogues. Por ter, ata ten enlaces!. Quizais sexa este o formato de moitos libros deste século: son reflexións rápidas, sorneiras, autoconclusivas, pero que xiran todas arredor do mesmo tema: a relación da sociedade galega co seu patrimonio histórico, que é comparada coa situación dos herdeiros que non saben qué facer coa lexítima. Unha relación que pode diagnosticarse como esquizofrénica, dende o momento en que para a sociedade deste país o patrimonio cultural pode ser motivo de orgullo ou de indiferencia, riqueza ou atranco, arte ou lixo, reliquia ou trapallada, todo ao mesmo tempo. O libro nisto fai unha diagnose certeira, pero non ofrece unha cura explícita. Funciona como as confesións do doente dende o diván, debullando os seus complexos e traumas como maneira de comprenderse e de aceptarse ou cambiar. Resulta moi gratificante ler neste libro avogar por moitas das cousas que dende esta páxina tamén defendimos unha chea de veces: da importancia dos programas de ensino na revaloración social da arqueoloxía, da renovación do discurso divulgativo e do uso da empatía e a identificación cos devanceiros como ferramentas de seducción; da necesidade de diálogo entre a administración e o público, dun tecido cultural normalizado, do acceso libre á información, da planificación axeitada da política cultural, e sobre todo, da consideración da sociedade non coma suxeito pasivo desas políticas culturais, senón como participante activo e pleno no coñecemento, salvagarda e gozo do enorme e senlleiro patrimonio que é seu. O libro non é exactamente unha proposta que ilumine claramente como debería ser a política de “xestión” do patrimonio, senón que funciona coma lóstregos que iluminan unha paisaxe tormentosa, xusto o suficiente como para atopar o camiño, ou para imaxinar outros novos.

O terceiro libro, Para qué serve a historia de Galicia, (Edicións Lóstrego, 2007) ten xa uns anos, e tamén é unha recopilación de escritos do seu autor, o profesor da USC Carlos Bermejo Barrera, encol da sempre discutida utilidade social das ciencias históricas. Trátase dun tema controvertido, toda vez que nunca se escoitou a ninguén cuestionar a utilidade da medicina ou da enxeñería, algo que semella estar fóra de toda dúbida, mais coa historia non hai acordo. Miren se non o que ornea unha veterinaria metida a reformar todo o sistema universitario. O libro de Bermejo comparte moitos trazos co anterior: a crítica áceda a unha política cultural de trinque e fachenda, na que se constrúen faraónicos contedores baleiros ou se organizan exposicións coa autocomplacencia como principal obxectivo. Tamén coincide no rexeitamento dunha arqueoloxía burocratizada e culturalmente ineficiente, que identifica coa arqueoloxía “de xestión”, (a de "parar as obras") e que trata o obxecto arqueolóxico como unha mercadoría ao servicio do turismo. Fronte a isto, Bermejo considera que a principal función da historia radica na fabricación de identidades colectivas, e por extensión, na construcción dunha sociedade civil cohesionada, e avoga por unha historia posta ao servicio desa construcción, nunha esfera lonxe dos discursos banais e da mercantilización burda da cultura.

Bermejo tamén inclúe un capítulo bastante incendiario no que pon a parir panteras a certo grupo de investigación arqueolóxica, comandado por un paladín da arqueoloxía de xestión. Non contento de todo, (tamén é mala idea), enviou ese mesmo capítulo en forma de artigo a unha revista do CSIC, onde tiña o seu traballo o director dese grupo de investigación, e claro, liouse "parda". É o mesmo investigador que (cousas da vida) foi director da tese de doutoramento, recentemente defendida con éxito, de Xurxo Ayán, un dos autores de Herdeiros pola forza. Non é que teña gañas de amolar lembrando estas cousas, máis ben ao contrario. Só o digo porque no panorama revolto da arqueoloxía galega, tradicionalmente dividido en clans irreconciliables, hai que salientar os puntos de encontro na fundamental defensa dunha arqueoloxía e dunha xestión do patrimonio non mercantilista e ao servicio da sociedade. E agora que a crise levou por diante á arqueoloxía ligada ás obras, son horas de volver os arqueólogos a poñerse ao servicio do público, e non dos promotores. É tempo de aprender a falarlle á xente con menos palabrería esdrúxula, de amosarlles o valor do seu patrimonio, de contarlles historias evocadoras, de educar para criar conciencia, porque se ninguén fai ese labor, se a sociedade non demanda poder coñecer e desfrutar o patrimonio que é seu, ninguén mirará nada útil na nosa ciencia.
Comentarios (1) - Categoría: Publicacións - Publicado o 30-04-2012 23:32
# Ligazón permanente a este artigo
A trabe de Ouro
Megalitos galegos segundo Barros Silvelo, en 1875No cumio do Monte do Castro (nun calquera dos centos de montes do Castro que hai en Galicia) viviron os mouros. Alí fixeron as súas casas, das que aínda se pode albiscar algún muro asomando da terra entre o toxo, así como os cachotes amoreados da muralla que arrodeaba todo. Polo tamaño e o xeito desas pedras, ben se mira que os mouros eran bos canteiros. Tamén construíron galerías e túneis que comunicaban este monte do Castro coa praia de Area Grande, ou co rego de Augalevada, ou co Monte Penedo, onde tamén había outra cividade dos mouros. Asi, os mouros podían ir dun lugar a outro por debaixo da terra, sen seren descubertos. Porque os mouros eran e son criaturas fuxidías e desconfiadas, e non queren tratos coa xente. Non hai acordo sobre a súa apariencia; ben poden ter os mouros un aspecto feroz, e botar lume polo narís, como ser as mouras mulleres loiras e engaiolantes, das que namoran só coa mirada. Soen saír dos seus escondedoiros nas noites de luar, ou a de San Xoan, ou a de aninovo. Ás veces saen as mouras a peitearse cun peite de ouro, ou a fiar, ou a pacer unha galiña que tamén ten os pitos de ouro. Cando un transeunte os atopa, pídenlle pan, ou viño, ou leite, ou mel, a cambio dunhas moedas de ouro, coa condición de gardar o segredo, pero a xente é dada a badalar de máis, e cando son descubertos, os mouros e os seus cartos esvaécense para sempre. E pode ser peor porque algún chega a sacar os ollos a quen descobre a súa identidade. De todo o ouro que gastan, dedúcese que os antigos constructores dos castros eran inmensamente ricos. Todas esas riquezas foron acumuladas polos mouros no exercicio do seu poder, ou nos seus infatigábeis traballos de minería. Agachaban os seus tesouros debaixo da terra, moitas veces nas mámoas ou medoñas, que por iso se chaman Casas dos mouros, ou Fornos dos mouros, tal e como explica o libro de San Cibrán, que dí como atopar a fortuna alí debaixo.

Os mouros marcharon do Monte do Castro hai moitos anos, pero non puideron levar con eles todos os seus tesouros. Deixáronos ben agochados no interior das covas e galerías que escavaron debaixo da terra, para cando puideran voltar, un día, a por eles. Algunhas desas galerías tiñan trabes de ouro, pero outras tiñan as trabes de alcatrán, de tal xeito que se alguén quixera abrirse paso ata os tesouros co pico ou o legón, ao bater na trabe de alcatrán prendería lume ao monte todo, causando a morte de bestas e homes nunha contorna ben grande. Hai que sopesar moi ben os riscos que se corren ao meter o ferro no monte, porque se ben se pode dar coa trabe de ouro e facerse rico, tamén pode bater coa de alcatrán e causar a perdición de un mesmo e dos demais. Deste xeito, o medo é o antídoto da cobiza.

Estas lendas ou outras semellantes son as que se contan aínda en case cada castro ou resto antigo que se atopa en Galicia. Xa ninguén cré na existencia dos mouros. Durante anos, foron vistos como un síntoma da ignorancia paisana por parte dos eruditos urbanitas. Logo pasaron a ser unha curiosidade que se recompilaba por simple interese antropolóxico. Agora hai quen comeza mirar nestas lendas restos dunha mitoloxía antiga e misteriosa da que os nosos paisanos son os últimos, quizais os derradeiros depositarios. Porén, a trabe de ouro e a trabe de alcatrán son o símbolo de dúas cousas, que como a moral de toda historia é unha mostra de sabedoría popular. Unha, que as xentes de Galicia sempre tiveron moi en conta o valor agochado nos restos do seu pasado máis remoto. E outra, que este valor debe ser protexido por todos os medios da avareza, a cobiza e a ambición persoal.

Hoxe, na Galicia urbanita e vilega, ben educada e no mellor dos casos bilingüe, ignórase case todo dos mouros e dos seus traballos. Hoxe non fai falla o medo supersticioso para gardar os supostos tesouros soterrados: hai leis e regulamentos, inventarios e catálogos, e autoridades que deben velar pola protección do Patrimonio de todos. Mágoa que tamén haxa toda unha chea de intereses e ambicións dispostas a torcer as regras ou saltalas para satisfacer a súa voracidade. E mágoa tamén que a inmensa maioría da sociedade, que tamén é responsábel na defensa do que é seu, ignore a lei e o catálogo dos seus propios bens, e peor aínda, sexa mantida nesa ignorancia.

Porque unha parte da sociedade sabe qué é un castro, ou unha mámoa, pero entre eles, poucos serán os que saben que debaixo dese monte que se pode ver dende a fiestra da súa casa, hai efectivamente un castro, unha cividade dos mouros con trabes de ouro e de alcatrán enterradas nas súas entrañas. Moitos cidadáns teñen unha conciencia moi clara do verdadeiro valor do Patrimonio Cultural, ese acervo transmitido de xeración en xeración, testemuño do estreito e milenario vínculo que este pobo ten coa súa Terra, e das vicisitudes que vivíu e padeceu ao longo dos séculos. Pero se non sabemos que hai trabes de ouro agochadas, tesouros que son de todos e que pertencen a todos, difícilmente podemos ser conscientes da nosa fortuna, e defendela. As trabes de ouro están por todas partes: no misterioso labirinto gravado nunha rocha montesía, no mosaico romano agachado baixo o empedrado da rúa, ou na talla de Francisco de Moure que hai nun recuncho escuro da igrexa onde se fixo a primeira comunión. Pero cada vez que se expolia un xacemento arqueolóxico, ou se destrúe un edificio senlleiro, ou se esnaquiza un retábulo para vendelo por cachos no mercado anticuario, bátese cunha trabe de alcatrán, e provócase un lume que nos fai morrer un pouco a todos como pobo consciente do seu pasado, e esperanzado no seu futuro.

Hai un tempo, o compañeiro Manuel Gago expoñía a necesidade de criar unha Plataforma cidadá que servise para sumar os esforzos e traballo de todo o asociacionismo de base que ten como obxectivos a defensa do Patrimonio. Barallaba como ventaxas desta Plataforma a capacidade de avaliar de xeito integral a situación do mesmo, contar cun gabinete xurídico que asesore ás asociacións, e servir de altofalante do seu labor ante os medios. A idea callou, concertáronse citas, falouse, debatiuse, e conseguiuse unha destas ferramentas básicas: un Catálogo Social do Patrimonio Cultural de Galicia en liña. Trátase de identificar, localizar, describir e clasificar todo o patrimonio galego, avaliar a súa situación, o grao de protección co que conta, e o máis importante, facelo público, porque é público.

Patrimoniogalego.net non está feito, está por facer. Será o que nós, todos nós, queiramos, e chegará á altura das nosas ambicións. Calquera pode participar, calquera pode consultalo. Non fai falla ser especialista: só compartir a información sobre o Patrimonio Cultural do teu Concello ou da túa parroquia. Con cada perpiaño, cachote ou racha faremos a casa. É unha obra de todos nós, de toda a sociedade galega que queira implicarse en descubrir as trabes de ouro que alicerzan e sosteñen este país, e que lembran o que foi e o que pode ser.
Catálogo social do Patrimonio Cultural de Galicia
Comentarios (5) - Categoría: Publicacións - Publicado o 20-05-2011 22:20
# Ligazón permanente a este artigo
A chave do labirinto
A pedra do laberinto, en Mogor
Nas suaves lombas que baixan cara a praia de Mogor, na ría de Marín, no mesmo recuncho atlántico onde eu miraría a luz 35 séculos despois, os meus devanceiros tiveron a ocurrencia de trazar, sobre as laxes do chan, círculos e máis círculos concéntricos rodeando coviñas talladas, atadas entre si por liñas, enguedellándose en aparente desorde. Foi un traballo metódico e paciente, cincelando e pulindo coidadosamente cada sulco na dura mole granítica. Aquelas xentes coñecían o bronce, prodixiosa aleación que os colocaba un chanzo máis altos na escala tecnolóxica e que acabaría por facer de Galicia a cabeza dun imperio económico. O dominio sobre as fontes de estaño e de ouro, metais cobizados en todo o Mediteráneo, fixo que este país, ao que moitos consideran perpetuamente aillado, se convertise na charneira que unía as costas atlánticas europeas cos emporios metalúrxicos mediterráneos. Os metais traducíanse en armas e en xoias, e éstas en poder e en luxo. Un luxo que acompaña aos poderosos ata a morte: as tumbas son cavernas megalíticas inzadas de enxovais preciosos. Co comercio fluiron tamén as ideas, as crenzas, os mitos… co bronce aparece unha verdadeira cultura atlántica. E os petroglifos son unha das manifestacións desta cultura. Motivos idénticos ou moi semellantes aparecen por toda a costa do continente: na Bretaña grande, na pequena, en Irlanda, e tamén en Escandinavia.

Pero de todos os deseños que aqueles gravadores marinenses fixeron, o máis chamativo e asemade o máis misterioso é o sonado labirinto. Trátase dunha combinación de sete sulcos que rodean unha pequena coviña. Pero estes sulcos, en lugar de pecharse, revíranse unha e outra vez sobre sí mesmos ata formar un fascinante anagrama: o mesmo co que os gregos representaban o mítico labirinto de Creta, deseñado por Dédalo como cárcere do Minotauro. Un labirinto grego neste remoto e aillado recanto do mundo.

A cousa axiña despertou o interese dos eruditos máis variopintos, así como foron variopintas as súas interpretacións. Qué poderían representar aqueles círculos? O primeiro en identificalo coas moedas de Knosos foi Fernández-Gil en 1916. Sobrino Buhigas deixou constancia del no seu Corpus Petrogliphorum Gallaeciae en 1935, e dende entón non deixou de atraer a atención dos estudosos. Blanco Freijeiro, tamén marinense, relacionouno cos ludus ou lusus troiae, complicados exercicios ecuestres practicados polos romanos nos que os cabalos e xinetes xiraban unha e outra vez sobre si mesmos, compoñendo a figura do labirinto, tal e como aínda hoxe fan os danzantes da danza de espadas en Marín na festa de San Miguel. Foron chiscadelas de erudición, pero alonxadas da realidade pola cada vez máis patente antigüedade das gravuras. Houbo hipóteses máis pintorescas: relacionando as combinacións circulares con mapas topográficos, coas reviravoltas de certos órganos da fisioloxía humana, ou con imaxes oníricas causadas por consumo de estupefacientes. Algún tentou incluso recurrir a técnicas parapsicolóxicas, como a ouija ou as psicofonías para descubrir o sentido dos deseños, demostrando cando menos, maior presenza de ánimo que outros, pois os máis rendíronse ante a insondabilidade do enigma.

Con todo, o labirinto fíxose inmensamente popular, o cal estivo a piques de destruilo. Despois de décadas de incuria e abandono, arrasado por tropeis de escolares armados con xiz para repintar os seus sulcos, o Concello de Marín, nos anos 90, decidiu “acondicionar” o entorno. Limparon e desbrozaron o lugar, e como colofón, adobiárono con pequenos megalitos, menhires e “cementoglifos”. Interpelado o daquela concelleiro de cultura sobre o asunto, afirmou que na dirección de Patrimonio dixeran que a actuación sobre o petroglifo fora “exemplar”. Remarcouno: exemplar!. Uns anos máis tarde, no ano 2000, o escultor Robert Morris veu a Galicia a inaugurar unha obra súa, inspirada no labirinto de Mogor, na Illa das Esculturas de Pontevedra, e manifestou o seu interese por visitalo. Acompañado por responsables de Patrimonio, seica a comitiva se estremeceu ante a “exemplaridade” do seu desleixo. Daquelas, o xiz que axudaba a discernir os sulcos na rocha fora sustituído por pintura fucsia, e o labirinto lucía uns antiestéticos manchurróns aplicados con insuperable torpeza. Prometeuse un "centro de interpretación". Vai para dez anos. As obras comenzaron hai só dous meses.

Tras varios anos de restauración e “posta en valor”, e varios miles de euros, os gravados rupestres de Mogor lucen hoxe nun estado semellante ao que tiñan hai 30 anos. Como en todo labirinto, ás veces hai que desandar o andado. Hai arredor das pedras bastantes curiosos, pois a zona é de acceso doado, pero a inmensa maioría ignora todo sobre petroglifos, e tamén sobre prehistoria. Algúns dubidan da antigüedade dos debuxos ao comparalos cos debuxos que Pepiño Meixón, o derradeiro petroglifeiro de Marín, deixou co seu cicel nas mesmas pedras. Non hai información, non hai instrucción, non hai educación.

Recentemente, abundan os traballos que abordan a problemática dos petroglifos dende o punto de vista do seu significado. Quizais urxa, pois sendo os petroglifos unha desas “apostas” da Xunta para facer un parque temático en Campolameiro, valorando o Patrimonio arqueolóxico case exclusivamente como fonte de recursos turísticos, algunha cousa haberá que decirlles aos incautos guiris que veñan admirar as nosas pedras para convencelos de que están ante algo senlleiro. Será posible albiscar algunha clave para interpretalos? É evidente que os deseños circulares son un motivo repetido, e polo tanto, coñecido e compartido. Polo tanto, constitúen os restos dun código, dunha linguaxe que vai alén da pura abstracción. E coma toda linguaxe, responderá a unha lóxica interna que se pode expresar en reglas. Recentemente o matemático José Luis Galovart, anda a formular algunha destas posibles chaves, a partir de cálculos e paciencia, elaborando unha interpretación dalgunhas estacións rupestres galegas, e entre elas a de Mogor, como calendarios solares. Quizais sexa aínda cedo para crer que esa pode ser a explicación para todos os motivos e para todas as estacións rupestres, pero cando se miran cinco combinacións circulares consecutivas co seu centro atravesado pola mesma sombra nun equinocio, custa non pararse a pensalo. E ten lóxica, pois todos os pobos agricultores tiveron que argallar calendarios solares para determinar con precisión o ciclo das estacións, e en consecuencia, os seus festivais e ritos propiciatorios. Xa houbera algún intento de explicar un petroglifo concreto, como a Laxe das Rodas, en Muros, como un calendario, pero curiosamente case ninguén seguiu ese camiño.

O labirinto de Mogor, lonxe de ser unha trampa mortal, permitía a quen quixera mergullarse no seu camiño de ida e volta, viaxar aos máis variados recunchos do pensamento humano. Un símbolo aparentemente complexo, pero universal, que o mesmo aparece nunha moeda grega, unha pintura Hopi, ou unha estela iemení, con todos os diferentes sentidos que esta disparidade espazo-temporal poida suxerir. Por exemplo: O labirinto de Creta levanos a evocar o lusus troiae dos romanos, que nos lembra á danza de espadas, que se baila o día de San Miguel, patrón da vila de Marín, que coincide co equinocio do outono, día no que o sol se pon entre as illas de Ons e Onza, o mesmo equinocio ao que apunta a saída do laberinto de Mogor no solpor. E volta a empezar. Coma nos labirintos, estas viaxes non tiñan por qué acabar en ningures. Sexa cal sexa o sentido dos nosos gravados, trazan un itinerario que nos une ao pasado e ao diferente. E ese é o seu valor. Feliz solsticio de inverno.
O laberinto atlántico
Comentarios (5) - Categoría: Publicacións - Publicado o 31-12-2010 14:51
# Ligazón permanente a este artigo
Hispania cañí
Cartaz da serieDebido ao noso dobre oficio de arqueologos e docentes, queixámonos algunha vez neste humilde espazo do escaso ou nulo peso que ten a prehistoria e a historia antiga nos programas da educación obrigatoria, claramente minusvalorados, cando non desprestixiados pola esmagadora presenza da historia contemporánea. Tamén falamos algunha que outra vez do papel didáctico que os medios de comunicación poden asumir, toda vez que os nenos pasan moito máis tempo diante da televisión que diante dos deberes. Nada ten isto de malo: é mellor un bo programa que un mal libro. His rebus cognitis, (que diría César), decidín botar un ollo (de esguello) a emisión de “Hispania: La leyenda”, miniserie de TV emitida pola canle española Antena 3, e presuntamente ambientada nas guerras que Viriato, caudillo lusitano, sostivo contra Roma. Tratábase de facer un experimento pedagóxico: Tentar borrar da miña mente todo coñecemento previo e todo prexuízo, e tomar apuntamentos sobre todo o qué se pode aprender sobre a Idade do Ferro na península Ibérica a través da tele. Eis os resultados:

No século II a.C. a península Ibérica chamábase Hispania, e os seus habitantes, todos eles, hispanos. Os habitantes da Lusitania eran tamén hispanos, e a súa lingua era o hispano, con sotaque mesetario, mesmo carabancheleiro. Os hispanos eran xentes pacíficas e pousonas. Os homes adicábanse ao comercio, a cazar coellos e a pastorear cabuxas baixo a sombra protectora das devesas. As mulleres, ás súas seculares tarefas domésticas, e a lavar o seu pelo con Pantene (a xulgar polo brillo sedoso e o voluptuoso volume das súas crechas). En Hispania, por certo, vai xa un solazo estupendo, nunca chove e as chicharras cantan ledas todo o ano. A pesares do seu carácter calmoso, os hispanos van sempre armados cuns machetes de espanto, chamados falcatas, adobiados no puño con debuxos de fíos de prata que chamaban damasquinados, a pesares de que non tiñan remota idea de onde quedaba Damasco. Os hispanos viven en aldeas bucólicas á sombra de aciñeiras que non saben a idade, onde non hai cercas nin murallas, e arrolados por ríos murmuradores. As súas casas son redondas con teitos de colmo e muros de papel maché, pero coidadosamente pintados para que parezan de pedra. Dentro, o parco mobiliario está disposto arredor das paredes conformando rústicos bodegóns, onde non fallan as ristras de allos que lle dan aos hispanos o seu peculiar arrecendo.

A idílica paz na que viven os hispanos vese alterada pola chegada dos romanos. Os romanos falaban latín, unha lingua que era practicamente indistinguible do hispano, salvo polo sotaque carabancheleiro antes citado. Por outra banda, os romanos diferencianse noutros moitos detalles: Ao contrario dos hispanos, que visten prendas de serapilleira tinguida de coloríns, os romanos van ataviados de uniforme romano, (agás o seu "xeneral" e a súa esposa, que o acompaña en campaña, que visten túnicas elegantes), e comen sopa de garum, un sofisticado consomé servido en grandes palanganas. Ademais, son xentes libidinosas e malvadas. Roma decátase axiña de que Hispania, patria común e indivisíbel, estaba sometida a un réxime autonómico descentralizado, esnaquizada en ducias de pobos enfrentados entre si por espurios intereses e cainitas envexas. Desta división imprudente aproveitanse os romanos, xentes de corazón ambicioso, no que latexaba a arela do Imperio, para entrar a saco na península cos seus exércitos invencibeis. “Se os hispanos estivéramos unidos, acabaríamos cos romanos nun tris”, di, máis ou menos, un dos hispanos que non se resignan á súa sorte.

Porque, despois de humillacións e escarnios sen conto, un grupiño de afoutos hispanos rebélase fuxindo ao maquis. O seu líder é Viriato, un fornido e guapo machote, morfolóxicamente oposto ao aspecto que agardaríamos dun pastor extremeño da era preindustrial. Viriato é o máis hispano de todos porque é o único que leva un nome “hispano”; todos os demais (tal e como hoxe ocurre, á vista da proliferación de Yésicas e Yonatáns) prefiren levar nomes exóticos, sobre todo gregos (Helena, Héctor, Nerea, Tirso, mesmo Teodoro, nome cristián que os hispanos usan antes de Cristo), persas (Darío), italianos (!) (Sandro) ou incluso dos seus enemigos romanos (Paulo, Bárbara). Viriato, home de boa fe, confía nos romanos, pero éstes revélanse avarentos e crueis, matan sen piedade aos hispanos díscolos, e secuestran ás súas belas mulleres para escravizalas, azoutalas inmisericordemente, e obrígalas a vestir as súas túnicas transparentes para que se lles miren ben os pezóns, estimulándose sexualmente a través deste deplorable comportamento. Farto de burlas e de ofensas, Viriato, (aliás Capitán Trueno) inicia unha guerra persoal contra todo o imperio romano, acompañado do seu cuñado Sandro (Goliath) e dun rapazolo chamado Paulo (Crispín). É unha loita desigual, pois terán que pancar sós contra milleiros de soldados, ademais da traizón dos seus propios compatriotas, atrapados entre a ambición e a pusilanimidade. Emporiso, tamén contan con grandes axudas, pero sobre todo, a laxitude da soldadesca imperial, a súa neglixencia no manexo de armas brancas, a miopía dos centinelas, e a súa portentosa carencia de puntería. Grazas a estas e outras circunstancias, Viriato e os seus poden entrar no campamento romano cando queren, e saír sen menoscabo da súa saúde.

Aquí está o “argumento” da serie, que non podo seguir a desvelar sen incurrir en destripamento. Non mirei máis, pero coñecendo que finalmente os romanos, pese a todo, conseguiron conquistar a península, dame que as aventuras de Viriato acabarán mal. Tanto ten, fica o seu exemplo de sacrificio pola liberdade e a independencia de Hispania, valores inmorredoiros que tamén moveron a Don Pelayo contra o sarraceno e a Agustina de Aragón contra o gabacho, e xa postos, á flor e nata da xuventude hispana, vestida de camisola vermella coma o sangue derramado, para impoñer a súa bota ao mundo enteiro, facéndolles ver que con eles non se xoga.

Antena 3 é o aparello excretor deste producto audiovisual intelectualmente tóxico. Viriato ocupa dúas liñas nos libros de texto da ESO. A pesares do seu guión chafalleiro, actores inexpresivos, personaxes maniqueos e medios de opereta, Antena 3 pretende que a súa chafallada histórica imprima indelebelmente as fazañas dos próceres patrios nas mentes en formación dos adolescentes hispanos, aliñándoas coas tetas respingonas de Ana de Armas. Burdo pero efectivo. Nós non somos ninguén para negar o dereito do nacionalismo español a alimentar e alimentarse da súa mitoloxía, que teñen dabondo. Pero postos a sublimar mitos do nacionalismo español, ben podían escoller Numancia, ou a Indíbil e Mandonio. Porque remexer en Viriato, que é un mito do nacionalismo portugués, soa a desfachatez. Os vecinhos deben de flipar, de ver ao seu heroe chamarse hispano, e non lusitano, cada cinco segundos. Nin sequera a Enciclopedia Álvarez ousaba tal cousa.

É lícito ambientar no pasado tramas ficticias de personaxes inventados. Tamén é lícito recrear historias a partir da Historia. Pero decir que hai veracidade histórica onde hai unha confesa violación sistemática da verdade é unha estafa. Os productores argumentan que só se tomaron unha pequena licencia: cambiaron da historia todo o que lles petou, e encheron de fantasía todo o demais. Eles din: Non hai que ser tan tiquismiquis, o importante é que Viriato existiu, e era “hispano”, e só se pretende que o gran público coñeza unha parte da historia de Hispaña, bla bla bla. Pero entón que non falen de Historia, senón de Formación del espíritu nacional.
Comentarios (13) - Categoría: Publicacións - Publicado o 28-11-2010 20:32
# Ligazón permanente a este artigo
Lusco fusco etrusco
A Tábula CortonensisOs etruscos son un deses pobos que van indisolublemente unidos co adxectivo misterioso; un tópico na literatura arqueolóxica, como o "Exipto milenario", ou a "fastuosa Bizancio". Un misterio acentuado pola escasa relevancia que se lle dá aos etruscos nos plans de estudos, mesmo nos universitarios, frecuentemente relegados a un capítulo introductorio da civilización romana, como se a súa importancia viñese dada meramente pola súa relación con esta cidade que logo conquistou o mundo. Nisto tiveron mala sorte: os etruscos viviron o seu apoxeo cando Grecia colonizaba o Mediterráneo e desenvolvía unha arte que deslumbraría aos séculos, e a súa desaparición coincide coa expansión de Roma en Italia, camiño de erguer o Imperio máis grande de Europa. Periferia de Grecia e preludio de Roma, a cultura etrusca ficou reducida á condición de prólogo nos manuais de Historia Antiga.

Parte do misterio que rodea aos etruscos está na natureza dos nosos coñecementos. Comenzando pola súa propia orixe. Nin sequera os autores antigos se poñen dacordo sobre a súa procedencia, oriental para uns, autóctona para outros. Case non sabemos nada sobre a súa vida cotiá, ou sobre as súas vilas e cidades, pero coñecemos de maneira minuciosa as súas tumbas e o seu mundo funerario, e é precisamente a riqueza dos seus enxovais o que nos permite inferir características da súa sociedade, o seu modo de vida ou incluso a súa organización política, deducible nos títulos e honores que acompañan ao nome dos defuntos nos seus sartegos. A lingua etrusca era incomprensible, un dialecto imposible de relacionar con ningunha das falas indoeuropeas, quizais un residuo dunha antiga lingua tirrénica que se falaba dende tempos inmemoriais nesta parte do Mediterráneo. Nesa lingua os romanos conservaron ensalmos e conxuros, e escuras instruccións para interpretar os raios e outros sinais celestes en libros sagros que xa non sabían ler. Os complicados ritos etruscos e a súa obsesión pola ceremonia, xunto coa preocupación pola vida de ultratumba outorgalles un aura de pobo devoto e piadoso e asemade coñecedor de antigos e inextricabeis segredos para comprender os designios divinos.

Os primeiros datos que temos dos etruscos relaciónanse coa chamada civilización villanoviana, no século IX a.C., unha cultura da que se coñecen moitas máis necrópoles que aldeas. Queimaban aos mortos e enterrábanos en urnas de cerámica en forma de cabana, grazas ao que deducimos cómo eran as vivendas. No século VIII chegan os primeiros colonos gregos a Campania, no Sur de Italia, e comenzan a chegar a Etruria obxectos gregos, e tamén comerciantes atraídos polas minas. Con eles vívese un auxe tecnolóxico: o uso do torno na cerámica, e novos cultivos, como a viña e a oliveira, e os artesáns etruscos especialízanse na elaboración de obxectos de bronce, moi apreciados. Os cambios propician a aparición dunha aristocracia enriquecida: príncipes terratenientes, receptores dos beneficios dunha agricultura próspera, que controlan as vías de comunicación e a explotación das minas, e que se fan enterrar en tumbas ostentosas, cubertas por bóvedas e cúpulas de pedra, acompañados de riquezas sen conto. Os enxovais funerarios falan dunha relación privilexiada con Grecia e con Oriente. De alí chegan obxectos de luxo, xoias, marfín, faianza, fermosas cerámicas pintadas con figuras negras, que os artesáns etruscos imitan primorosamente, recreando a estética oriental, para revender en todo o Mediterráneo Occidental. É a época orientalizante, a era dos protonavegantes afoutos que cruzaban o Mediterráneo dunha punta a outra, levando consigo a arte e a estética asiática ata os confíns co Atlántico.

O comercio convertiu a Etruria nunha civilización urbana. A finais do século VII as aldeas víranse cidades, rodeadas de murallas, coroadas con acrópoles onde se erguen orgullosos templos. Os navegantes etruscos son os donos do Tirreno, e a aristocracia debe disputarse o poder cunha emerxente clase burguesa, enriquecida co comercio. Os etruscos colonizan o val do Po e mesmo chegan a dominar na propia Roma, que conservou na súa tradición a lembranza de tres reis etruscos na cidade. Mais a comenzos do século IV a.C. comenza a decadencia, cando as cidades, independentes e desunidas entre si, foron incapaces de facer fronte ás potencias emerxentes de Siracusa e Cartago, e perderon o control do mar. No século III a.C., as cidades foron caendo unha a unha baixo a influencia de Roma, que estableceu un protectorado desigual sobre elas. No ano 90 a.C., os romanos concederon a cidadanía romana aos etruscos, e a súa identidade nacional acabou por disolverse.

Moito do que a civilización romana ten de orixinal foi herdanza dos etruscos: dende o alfabeto, derivado do etrusco, ata a relixión (a tríada capitolina, os ritos adivinatorios) e moitos aspectos da súa arte, como a forma dos seus templos ou o retrato funerario. Pero a cultura etrusca foi axiña relegada. Obrigados na practica á latinización, a lingua etrusca, aquel reducto da lingua tirrénica coa que os auríspices clamaban as súas xaculatorias durante os sacrificios e na que desentrañaban o futuro escrito nas vísceras das vítimas propiciatorias, a lingua na que proclamaban a vontade dos deuses despois da caída dun lóstrego, a lingua na que cantaban himnos inmemoriais nas súas complicadas cerimonias, esqueceuse, esmorecida, reducida a lingua de campesiños. En só dous séculos case non ficaba ninguén que a puidese falar. No século I da nosa era, o emperador Claudio fixo un intento por salvala da extinción recompilando un diccionario, pero mesmo esta memoria escrita foi perdida.

Con todo, existen aínda moitas inscripcións etruscas. Eran unha xente orgullosa da súa escritura, ata o punto de rotular co seu nome moitas das cousas coas que se enterraban nas súas tumbas. Existen inscripcións máis ou menos longas escritas nos materiais máis diversos, dende unha tella, ata placas de chumbo. Hai uns poucos anos apareceu un curioso libro escrito sobre láminas de ouro. O texto máis extraño apareceu en Zagreb: unha especie de calendario de festas relixiosas escritas sobre liño. O lenzo viaxou ata Exipto en época ignota, levado quizais por algún mariñeiro etrusco, e alí, no século I a.C, ignorando o seu significado, foi feito tiras para envolver unha momia. O cadáver embalsamado foi comprado por un viaxeiro croata como souvenir da súa estadía en Exipto, (haiche xente así) a mediados do século XIX. Moitos anos despois, ao desenvolver a momia e examinar as vendas, descubriuse esta extraordinaria rareza, hoxe a testemuña máis longa da escritura etrusca.

A lingua etrusca está de noraboa pola publicación da segunda edición do Thesaurus linguae etruscae, o diccionario etrusco. A pesar do que sabemos, é unha lingua que está aínda por descifrar, pero fanse notables avances, recompoñéndoa como un puzzle a través de fontes exclusivamente arqueolóxicas. Ten 16.000 entradas, case todas nomes propios, e algo máis de mil nomes comúns. A natureza das fontes, case todas de contextos funerarios, comporta algunhas carencias e curiosidades, como que os números se coñezan só ata o 96 (a idade máis vella acadada por un etrusco que se deixara escrita). Pero sábense moitas cousas, tantas como para comenzar a albiscar cómo describían estas enigmáticas xentes o mundo. Porque na medida en que as cousas existen dende que lles damos nome, cada lingua comporta unha visión completa do Universo.
Exposición sobre os Etruscos, no MAN de Madrid, no 2008
Comentarios (1) - Categoría: Publicacións - Publicado o 30-04-2010 22:39
# Ligazón permanente a este artigo
A sombra de Arbor é alongada
A arbore das ciencias, en Compostela, logo do C.S.I.C. (foto de Gacela, picasaweb.google.com)
Falamos algunha vez nesta bitácora do peculiar ambiente de crispación que se vive dende hai anos na arqueoloxía galega. É unha palabra, esta da crispación, moi de moda nos medios de comunicación. Foi introducida neles por políticos interesados en definir con este termo os argumentos, modos e formas empregados durante a pasada lexislatura española. Por unha vez, medios e políticos, tan proclives a utilizar palabras hiperbólicas, inexactas ou fóra de contexto, acertaban. O diccionario da RAG define crispación como a provocación ou o sufrimento dunha forte irritación ou enfado. Tal é tamén o caso do noso pequeno gremio, dende hai xa moitos anos.

No pasado mes de maio, esta crispación viviu un dos seus últimos episodios. O catedrático de Historia Antiga na USC J. C. Bermejo Barrera publicaba un artigo na revista Arbor, revista publicada polo C.S.I.C., no que, baixo a forma dun estudo antropolóxico dun grupo de investigación arqueolóxica galego, expoñía unha áceda crítica á chamada “arqueoloxía da paisaxe”, centrada sobre todo na inconsistencia teórica do seu máximo gurú, F. Criado Boado, e nas conclusións prácticas e presuntamente científicas, á luz desta corrente interpretativa, expresadas por dous dos seus integrantes: M. García Quintela, e M. Santos Estévez, encol dos petroglifos galegos. Bermejo Barrera exerce como Catedrático de Historia Antiga dende 1992, e é recoñecido por ser un dos maiores especialistas galegos en mitoloxía grega e historia do pensamento antigo. Foi o introductor no noso país das teorías de Georges Dumézil, que causaron unha fonda impresión en certa parte do elenco docente compostelano. Dende hai uns anos, eríxese nun dos principais críticos dunha política de “xestión do Patrimonio” mercantilista e allea a motivacións científicas, que personifica na autodenominada “arqueoloxía da paisaxe”. Sobre isto, escribiu unha serie de artigos, e un libro ao alimón con Mar Llinares García: O Valor da Arqueoloxía, (Santiago de Compostela 2006).

O argumentario de Bermejo artéllase en varias frontes. Por unha banda, critica aos arqueólogos da paisaxe pola súa insipidez teórica. Non hai, ao parecer, na producción literaria de todo este nutrido grupo, nada que defina coherentemente ou xustifique a autoproclamación da “arqueoloxía da paisaxe” como unha teoría sistemática e global, ou para entendernos, que sirva para interpretar o coñecemento arqueolóxico na súa totalidade. A arqueoloxía da paisaxe é á teoría arqueolóxica como a “bellota” aos paletíns: unha marca, unha palabra baleira. Pero tamén critica a vinculación desta “teoría” coa chamada “arqueoloxía de xestión”, que consiste basicamente na aplicación de criterios economicistas á actividade arqueolóxica, convertindoa nun servizo (con criterios empresariais) que reverque os seus beneficios na sociedade en forma de bens patrimoniais utilizables como atracción turística. Ou se está a investigar, ou a gañar cartos, pero as dúas cousas....

Por outra banda, na práctica os arqueólogos da paisaxe, segundo Bermejo, parecen comportarse como un grupo sectario, aglutinado arredor dun líder carismático e idolatrado, que ao contar coa súa propia liña de publicacións poden manter unha certa producción literaria. Nesas publicacións prolifera a autocita ou a cita recíproca para fortalecer o prestixio intelectual do grupo, mentres que os non adeptos son ignorados ou condenados ao ostracismo. Este universo pechado funciona como unha fortaleza ideolóxica onde as críticas son vistas como mostras de enemizade malintencionada, causada pola iñorancia ou peor aínda, a envexa. Son guais.

Para rematala, Bermejo faille un traxe a dous acólitos paisaxísticos, García Quintela, e Santos Estévez, poñendo a parir panteras a súa interpretación de certos petroglifos como manifestacións simbólicas ligadas a ciclos astrais dentro dunha cosmoloxía céltica, sen ningún aval para demostralo máis que a propia imaxinación, unha mala dixestión de Dumézil, e moita música de gaita.

E onde foi publicado este artigo? Pois a Bermejo non se lle ocurriu cousa mellor que mandalo a Arbor, a revista do C.S.I.C. onde o gurú Felipe Criado, mentor da arqueoloxía da paisaxe, ocupa o pomposo posto de Coordinador Científico-técnico da Área de Humanidades e Ciencias Sociais. Alí deu cos seus ósos, despois do seu frustrado asalto á cátedra de arqueoloxía da USC. Non me meto na pertinencia das razóns que Bermejo expón no seu artigo, pero tamén ten que recoñecer que algo de mala idea tiña. Podería ter ido ao Bernabeu cunha ikurriña, e o resultado sería o mesmo. Porque a Bermejo duroulle o artigo un santiamén. O tempo que lle deu a un felipista do C.S.I.C. a leelo, e inmediatamente borralo da versión web. Isto foi visto como un acto intolerable de censura, aínda que Arbor xustificara esta actitude en que o artigo en cuestión xa aparecera previamente noutra revista, e polo tanto non era orixinal. Isto é un argumento moi endeble: o artigo sí é orixinal, posto que non cabe dúbida que o redactou o mesmo Bermejo. O que non era é inédito, que é outra cousa. Se algunha razón tiñan os do C.S.I.C. en estar molestos con Bermejo, perdérona cunha acción tan infantil, tan de pataleta, tan definitivamente sectaria.

Haberá quen non mira en todo isto máis que un enfrontamento persoal. Nestas discusións mestúranse argumentos e sofismas, con paixons e instintos animais. Quéixase Bermejo de que García Quintela vai presumindo de ter lido a Dumézil antes que ninguén, e de non acordarse del nas súas citas. Ten mala memoria, o Quintela, e iso que Bermejo lle dirixiu a tese doutoral, alá a principios dos 80. Aficionado como é á mitoloxía grega, temerá que o seu antigo pupilo remate coma Altémenes, ou Telémaco, ou Edipo, matando ao seu propio pai. Por iso quixo papalo (intelectualmente), aliñado con Dumézil e sorna, coma un Urano goyesco. A arqueoloxía galega é así: unha traxedia grega.
Comentarios (14) - Categoría: Publicacións - Publicado o 30-06-2008 23:40
# Ligazón permanente a este artigo
Unha de romanos
Carátula da segunda tempada da serie Roma (foto HBO)
As pelis de romanos son un xénero cinematográfico case tan antigo coma o cine mesmo. Recrear épocas remotas proporcionaba o marco ideal para as dúas principais necesidades que a sétima arte pretende cubrir: alimento para os sentidos, alimento para o espíritu. Por unha banda abría unha vía de evasión para os espectadores que acudían ao cine para fuxir dunha existencia mediocre. Para eles construíanse fantásticos decorados de cartón-pedra, e creábanse heroes afoutos de exótica vestimenta que falaban sempre co plural maiestático. Por outra banda, as recreacións históricas eran un campo fertilísimo para a expresión dos cineastas, non só no sentido artístico, senón tamén no ideolóxico. Coa excusa da distancia temporal, os autores podían plantexar mensaxes ou situacións que a censura (a oficial ou a autoimposta polas productoras) non alcanzaba a emborronar.

Hai, pois, dúas grandes escolas de cine de romanos, ou mellor dito, dúas maneiras de facelo. A primeira santifica o valor do espectáculo. Por estas pelis pululan personaxes ampulosos nos falares, pero simples de carácter como unha recta nun encefalograma: Bos que son boísimos, malos que son malísimos, chicas de insólita permanente roiba que berran ante o ataque do león no circo, o muslo xeneroso asomando pola fenda da túnica, a man crispada cubrindo un rostro de beleza desencaixada. Fondos de mármore, e columnas, moitas columnas. Unha ou varias escenas apoteósicas, con varios centos de extras ou con epatantes efectos especiais: unha carreira de cuádrigas, unha batalla decisiva, un desfile trunfal, Roma ardendo mentres Nerón tañe a lira... Protagonismo absoluto dos metais na banda sonora, todo fanfarria e timbal. Heavy metal.

Fronte a isto hai un cine no que lucen máis os aspectos teatrais. Aquí non hai orzamento para as grandes ambientacións, que poden ser reducidas á máis estricta sobriedade. Interesan máis os personaxes, o seu carácter, as pasións que os moven e os valores que representan. O outro é un cinema máis do gosto americano, éste maís do europeo, con tintes shakespearianos, e actores frecuentemente británicos. Non son dúas maneiras antagónicas de enfrontarse a este xénero: un mesmo autor pode participar dunha e doutra, compárense a pulcritude literaria de "Xulio César", e os excesos visuais de "Cleopatra", ambas as dúas de Mankiewicz.

Para o historiador-arqueólogo que ve cine de romanos é difícil sustraerse da deformación profesional que o obriga a analisar a película baixo o prisma do rigor histórico. Con frecuencia, case con seguridade, esta perspectiva vaino conducir a unha fonda decepción. Se ten a suficiente condescendencia, complacerase com descubrir detalles verídicos e perdonará as licencias. Ao fin e ao cabo, é cine, non historia. É arte, non ciencia. Se ten ademais a suficiente capacidade de abstracción, disfrutará do espectáculo. As veces nin iso.

Por iso, o mesmo espectador-historiador-arqueólogo non pode facer outra cousa máis que disfrutar con series como Roma, coproducida por HBO e a BBC, collendo o mellor desas dúas maneiras de entender o xénero. Rodada na mesma Roma, nos míticos estudos de Cinecittá, e cun orzamento propio de señores dos aneis, é un fantástico culebrón coral ambientado na agonía da República e as guerras civiles, por onde cruzan as súas vidas os grandes patricios que escribiron o seu nome na historia con anónimos plebeos arrastrados pola maruxía do destino caprichosos dos poderosos. E todo, sumerxidos nun ambiente recreado ata o detalle máis insignificante, dende os luxosos peristilos das mansións do Palatino, unha orxía de flores e música de auga, as brutais calellas do Aventino, cheas de recantos escuros onde se mata por unha moeda. Nada se deixou ao azar, nin sequera Tito Pullo e Lucio Voreno, os amigotes ex-lexionarios que protagonizan a serie, están inventados de todo: ambos son lembrados por César nos seus Comentarios á Guerra das Galias cando, competindo por gañar na batalla o posto de Primus Pilum, salváronse a vida mutuamente. Poderase criticar que algún dos personaxes históricos que aparecen na trama non estean caracterizados exactamente como imaxinabamos. Isto é natural, pois a imaxe que temos deles provén de fontes que tampouco son para nada obxectivas. O Octavio Augusto hierático, depravado, ambicioso e case consciente da súa divindade que se nos retrata en Roma dista moito do outro Octavio campechano e familiar que aparecía en “Eu, Claudio”, a antiga e tamén preciosa serie baseada na obra de Robert Graves. Posiblemente o Octavio real se parecese aos dous, ou a ningún. Pero ambos son verídicos, o que non é o mesmo que veraces.

Porque calquera destas críticas queda afogada pola inmensa honestidade coa que os realizadores se enfrontaron á reconstrucción do pasado. Non se deixaron levar por ningún prexuizo, nin polo políticamente correcto, nin polo suposto gusto da audiencia. Pintaron unha Roma cruda e realista, a linguaxe é ruda, o sexo explícito, a violencia despiadada. O noso ollo pode recorrer este mundo fusco e terrible sen que nada se nos agache. Se o amo sodomiza ao escravo, mirámolo. Se o mata dunha paliza, mirámolo. Se o que hai que matar é un animal e pintar o rostro co seu sangue para pedir o favor dos deuses, mirámolo. Se os membros dun collegium celebran a súa fortuna cunha orxía, mirámolo. Tan natural. Contemplando esta serie, sentímonos como os primeiros escavadores de Pompeia. Eles coñecían unha Roma de luxo e ouropel, a das estatuas dos emperadores, as columnas de mármore, e as historias dos deuses e as súas glorias; atoparon unha cidade de tendeiros e novos ricos, onde os poemas de Horacio convivían con grafitis de obscenidade desaforada, e onde había case tantas panaderías como burdeis. Suor conxelado baixo a cinza.

Roma (2ª tempada) foi emitida en Cuatro esta Semana Santa, seguindo esa curiosa tradición de programar romanadas en época de penitencia e recollemento. Agardemos que a repoñan en horario menos intempestivo, e non a culleradas de tres horas e media. Corren rumores dunha terceira tempada, incluso de que a van levar ao cine. Haberá que velo.
Comentarios (3) - Categoría: Publicacións - Publicado o 31-03-2008 21:58
# Ligazón permanente a este artigo
Celtas sen filtro
Diferentes versións dos celtas, ao gosto do consumidor (fotos houel club).
Ser ou non ser celtas. Ésa é a cuestión. Dentro da arqueoloxía galega isto é unha teima perenne, un dilema insufrible, pois seica da resposta depende non só unha visión ou enfoque determinado da nosa historia máis remota, senón a da nosa definición cultural, ou incluso a nosa identidade nacional. Esta cuestión segue presente, e fai que poidamos clasificar a moitos investigadores, sobre todo os que se especializan na Idade do Ferro, en dous grandes bandos, os celtófilos e os celtófobos. Outros moitos, aínda tendo opinión, navegamos entre augas cun medo atroz a pronunciar a palabra maldita: Celta. Tabú dos tabús. Non sexa que acabemos condenados ao ostracismo pola parte contraria.

Se temos que contar a historia deste debate que sexa dende o principio. E nun principio foron os celtas. No nacemento da historiografía galega moderna, os celtas ocuparon o imaxinario dos primeiros historidores do país. Estes tentaban explicarse, cos medios e as teorías entón de moda, qué éramos naqueles tempos remotos cando non había romanos que nos escribiran a historia. Os celtas, como en media Europa, parecían ser a resposta axeitada. Pero asemade o nacionalismo político que comezaba entón a agatuñar, observou oportunamente que o celta era unha explicación natural de luxo para o feito diferencial, que permitía retrotraer a nosa existencia como nación as raíces máis fondas da prehistoria. Galicia, Celta, oposta ao Mediterráneo Ibérico, existiría dende sempre, diferente, singular.

Estes historiadores románticos non eran taimados argalladores de fábulas para levar a auga ao seu rego. Na súa maioría eran, fundamentalmente, honestos. Non fixeron nada diferente do que facían outros en Francia ou en Alemaña. De feito, tomaron as súas ideas de alí, onde durante moito tempo seguiron sendo lexítimas. E ao igual que alá, xa no século XX, outra xeración de arqueólogos adicou a vida a limpar, fixar e dar esplendor ao celtismo galaico, liberándoo de teorías espurias e dándolle marchamo científico. Ese foi o labor do Seminario de Estudos Galegos, un labor que nunca recoñeceremos dabondo. E outros usaron estas ideas para lexitimar o ilexitimable. O tetrasquel celta, en versión angulosa, presidiu a maior matanza de Europa dende os tempos da Peste Negra.

Chegou a Guerra inCivil, as tropas de Atila disolveron o Seminario e incendiaron a súa biblioteca. Fundaron, no seu lugar, o CSIC, que tiña como obxectivo “a recuperación das enerxías espirituais da hispanidade, co fin de crear unha cultura universal” (sic). O celtismo galego non tiña cabida no novo ideario, por chamarlle algo, dos que paradoxicamente eran amigos dos nazis. No III Congreso Nacional de Arqueología, celebrado oportunamente en Galicia en 1953, os celtas recibiron o finiquito. De Celtas en Galicia nadiña. O patriarca do vello Seminario, Florentino López Cuevillas, publicaba asemade a súa fundamental síntese “La Civilización Céltica en Galicia”. Foi o canto dun cisne. Algúns louvaron o seu contido, pero o título, verdadeiro manifesto, puxérono a caldo.

E así chegamos a estes tempos democráticos e autonómicos, co elenco arqueo-historiador dividido en dous bandos. Os celtistas son tachados de nazis, románticos, retrógrados ou psicópatas. Os anticeltistas de nihilistas, franquistas, intransixentes ou indocumentados. Mentres, ninguén sabe explicar a cuestión fundamental: Qué raio era un celta?

Dende hai dúas décadas en Europa tamén se discute esta cuestión con novos enfoques. Unha visión orixinal e moi esclarecedora foi a de Colin Renfrew (“Archaeology and Language: the puzzle of indo-european origins”), que expón a teoría da extensión da lingua indoeuropea a partir da expansión da economía neolítica; e da que as linguas célticas serían a súa versión máis occidental e serodia. Fuxe así das teorías invasionistas tradicionais e das súas implicacións étnico-raciais, tan perigosas, para reducir o problema a límites lingüísticos e culturais. Todo é máis que plausible.

Pero nos últimos tempos xurde unha outra teoría, denominada a “Teoría da Continuidade Paleolítica”, defendida por un grupo de traballo no que destacan os lingüistas Francesco Benozzo e Mario Alinei. Traballan sobre a hipótese dunha lingua indoeuropea que se extende por Europa moito antes do Neolítico, coa colonización do Homo Sapiens dende o Paleolítico Superior e o Mesolítico. Daquela, Galicia pertencería a un ámbito protocelta común a toda a área atlántica europea, coa que mantén lazos dende ás épocas máis remotas do Paleolítico inferior pasando polo Neolítico, o Megalitismo e a Idade dos Metais.

A TCP acaba de desembarcar en Galicia. Como teoría, está aínda en cueiros. De seguro vai recibir unha verdadeira pallosa de paus, hai demasiadas eivas na súa formulación, e son máis que evidentes. O máis brando que se pode decir é que os datos arqueolóxicos que usan son moi parciais e son interpretados de xeito aínda máis parcial. Pero se algo ten de bo, e nisto coincidirán todos, é que supón unha reformulación (se é errada ou non é outra cousa) radical e dende as súas bases de toda a cuestión das orixes das linguas indoeuropeas. E iso contribúe a traer un ar máis novo, máis fresco, e máis orixinal a unha discusión demasiado enquistada, demasiado viciada, demasiado vella. Replantexar todo dende o principio é a solución. A ver se son chegados os tempos que as nosas vaguedades das idades dos bardos teñan cumprido fin.
Artigo de Francesco Benozzo sobre Galicia na TCP.
Páxina web sobre a Teoría da Continuidade Paleolítica.
Comentarios (15) - Categoría: Publicacións - Publicado o 08-09-2007 18:17
# Ligazón permanente a este artigo
Están tolos estes galos!.
Portada do libro de homenaxe a UderzoHai 48 anos, René Goscinny, un descendente de polacos inmigrantes en Francia, e Albert Uderzo, outro inmigrante de pais italianos, editor e director artístico, respectivamente, da recén fundada revista para mozos “Pilote”, decidiron crear un personaxe ambientado na Guerra das Galias de César. Goscinny quería un tipo astuto, non demasiado intelixente, feo, e baixiño, un antiheroe, en definitiva, que se enfrontase ás todopoderosas lexións de César. Uderzo apostou por un tipo grande e repoludo (non imos decir gordo, que hai xente susceptible). Os dous vellos amigos non discutiron: Astérix e Obélix acababan de nascer.

Aparecidos primeiro na revista, e despois en forma de álbum en 1961, convertíronse axiña nos personaxes máis coñecidos da historieta francesa. Orientado a un público novo, non exactamente infantil, as súas aventuras transpiraban parodia social dirixida ás xeracións que viviran na Francia ocupada. A cáustica versión dos alemáns en “Astérix e os godos”, ou o retrato do colaboracionismo en “O combate dos xefes”, son unha boa mostra disto. Ou mesmo esa ansia por presumir de ter estado na batalla de Gergovia, pero negar sequera a existencia de Alesia, o lugar da derrota definitiva de Vercingetorix, ao igual que aqueles avós da xeración da Gran Guerra que fachendeaban de ter loitado no Somme, pero esquecían a humillación da ocupación alemá.

O humor de Astérix foise facendo cada vez máis intelixente, cheo de dobres lecturas, e inzado de referencias anacrónicas e de caricaturas de personaxes contemporáneos que sorprendían ao lector avisado, ao tempo que reflectían o optimismo autocomplaciente dunha sociedade que xa se sacudira as pantasmas da guerra e nadaba nunha reverdecida opulencia. Ao ano seguinte da película de Mankiewicz, Astérix flirteaba con Cleopatra nunha superproducción que precisara para a súa realización 62 lápices de mina branda, 27 gomas de borrar e 67 litros de cervexa. En 1966, mentres se xogaba o Mundial de fútbol de Inglaterra, Astérix viaxaba á antiga Britannia, onde o xefe bretón era Churchill con bigote, e os Beatles eran bardos moi populares. No ano da olimpiada de México, Astérix gañaba (gracias á descalificación da equipa romana por dopin) os loureiros do trunfo na antiga Olimpia. As súas viaxes eran un percorrido polos tópicos máis manoseados de cada país: Impagable a visión dos españois coas súas procesións de druídas en Semana Santa, os seus guisos con demasiado aceite, e as súas estradas intransitables (que axiña serán excelentes). A esaxeración as veces era xustificada: oín a franceses asegurar que os queixos corsos son, efectivamente, explosivos.

Astérix usa o pasado como escenario para o humor do presente. Cunha lectura decimonónica da historia, os autores imaxinan galos portadores de menhires (sen que saiban con seguridade para qué sirven), que levan grandes mostachos coma os do monumento a Vercingetorix nas ruínas de Alesia, e que, sendo como son celtas, non poden vivir en mellor lugar que na bretemosa Armórica, a Bretaña na que Uderzo pasara a súa infancia. Pero tamén pouco a pouco os guións de Goscinny vanse facendo máis refinados, máis cheos de referencias clásicas, ás veces case culteranas. Hai todo un recital de fraseoloxía latina nas aventuras de Astérix, sobre todo as que pronuncia o pirata coxo do barco que, fatalmente, acaba sendo afundido en cada viaxe dos galos tolos.

Desa maneira, as aventuras de Astérix convírtense nunha formidable vía de acceso ao pasado clásico para os lectores máis novos. Xa son varias as xeracións no mundo que foron introducidas nos saberes dos romanos da man dos heroes galos, coas virtudes e os defectos que isto conleva. Defectos, porque non deixa de ser unha visión moi deformada, caricaturesca, e plagada de erros históricos máis ou menos intencionados. Pero virtudes ten a moreas: non hai case ningún aspecto do pasado latino que non poida ser ilustrado cunha viñeta de Astérix, e isto nun ámbito como o da docencia non pode ser máis que unha vantaxe, sempre e cando as lecturas non queden aí.

Dende a morte de Goscinny en 1977, Albert Uderzo seguiu deseñando as aventuras dos galos irreductibles, afrontando tamén él a escritura do guión. Para moitos é a decadencia da serie: os guións perden fondura e ese ventiño intelectual que lle daba o seu vello guionista, e fanse máis superficiais e infantís. Os personaxes son máis amables, menos sardónicos, máis maniqueos, menos matizados. Pero iso non fai decrecer o éxito. A pesares de que as novas andainas saen cada vez máis espaciadas, Astérix vendeu xa 350 millóns de exemplares no mundo, e foi traducido a máis de 100 idiomas. Había tamén (e digo ben: había) traduccións ao galego, saídas da pluma de Eduardo Blanco Amor. E incluso ao latín, o idioma dos coitados invasores.

Hoxe Astérix está de actualidade porque durante a celebración da Feira Internacional do Cómic (Ficomic) de Barcelona, ven de ser presentado un libro sobre o “anano tiñoso e o gordo brutal” (ao decir dos romanos), que non é máis que unha colección das versións particulares que fixeron sobre os nosos protagonistas máis de trinta deseñadores internacionais, mesturando os seus personaxes cos dous galos irreductibles. E como nestas datas tamén se celebraba o Día Internacional do Libro, non está de máis recomendar a lectura do máis clásico dos cómics, afección pública e confesa do autor destas liñas. Ademais, coincidindo co 80 aniversario de Albert Uderzo, o 25 de Abril, o libro é unha homenaxe e un regalo ao pai supervivinte de Astérix, que anuncia que as súas aventuras aínda non remataron. Parabéns!.
Páxina oficial de Astérix e Obélix
Comentarios (3) - Categoría: Publicacións - Publicado o 24-04-2007 20:33
# Ligazón permanente a este artigo
Pimplando un peplum.
Portada do comic de Frank Miller
O pasado fin de semana foi a estrea nos cines de Galicia da película “300”, unha fita de ambientación histórica dirixida por Zack Snyder que recrea a II Guerra Médica, e concretamente a batalla das Termópilas, na que un pequeno exército de hoplitas de varias polis gregas, e nomeadamente 300 espartanos dirixidos polo seu rei Leónidas, frearon no verán do ano 480 a.n.e. o avance do gran exército persa de Xerxes, no seu camiño cara o interior da península grega.

Quen queira ver rigor histórico nesta fita, debe ir avisado. O que sabemos da batalla das Termópilas foi relatado por historiadores posteriores aos feitos, principalmente Heródoto (Historias, Libro VII), quen deron unha versión do asunto sesgada e moi interesada, na que os persas eran unha horda de millóns de salvaxes, os gregos unha mancheíña de heroes sacrificados e afoutos, e ambos bandos a personificación de dous modos de entender o mundo, o da barbarie e o da civilización, respectivamente. Desas fontes beberon os románticos decimonónicos, cando o episodio foi rescatado de entre os vellos relatos clásicos para simbolizar con el a loita desigual entre os independentistas gregos e o Imperio Otomano. As Termópilas exemplifican os valores románticos de evocación do pasado, exotismo oriental, amor á patria e a liberdade, mocidade heroica e morte tráxica, e como tal, o relato épico pasa de ser un simple feito histórico a un mito de enorme carga simbólica. Tanto é así, que cando o director de cine Rudolph Maté dirixiu a película “The 300 Spartians” en 1962 (traducido na súa versión española coma “El león de Esparta”), un clásico dos peplum dos anos 60, houbo quen mirou sen dificultades unha metáfora do enfrontamento entre o Leste bárbaro (a Unión Soviética) e a Civilización Occidental (xa sabemos quen).

Precisamente foi esta película a que abraiou ao debuxante Frank Miller na súa infancia, e nela inspirouse cando debuxou en 1998 o álbum “300”, un libro que acaparou numerosos premios internacionais, e que fai unha versión da batalla cargada de referencias ao relato de Herodoto, tratado con un máis ou menos afortunado ton épico, atmósferas pesadas e terrosas, ambientación mínimalista de certa inspiración Hugoprattiana e encadres espectaculares e desequilibrantes. Este cómic é á súa vez o que inspira o “300” de Zack Snyder, a fita que se acaba de estrear, e que está recollendo por igual éxito de entradas e críticas atroces. Xa se mira que hai unha longa distancia entre os protagonistas da batalla e o relato que agora nos chega como para pedir veracidade a estas alturas. Como di Indiana Jones, quen busque a verdade que vaia estudar filosofía.

Critícase por exemplo a súa estética de videoxogo. Esas ralentizacións da acción, tan do gosto xaponés, con cámaras xirando arredor dos protagonistas, son a proba do dano que fixo Mátrix. Isto non debería ser malo, os videoxogos son cada vez máis estéticos, e é neles onde está o máis dinámico e experimentador do sector audiovisual, dirixido ao público máis novo, con máis futuro, e o máis mergullado na cultura da imaxe. En realidade a película segue ao cómic plano a plano (ou viñeta a viñeta), e a súa cor falseada tenta emular as densas atmósferas á acuarela de Lynn Varley, responsable da iluminación do cómic de Miller. Pero tamén lembra ás esceas oníricas do inicio e remate de "Gladiator", coa salvedade que, mentres neste caso a cor servía para facer unha evocación puntual ao mundo dos mortos, aquí é un derroche agresivo ao servizo da violencia extrema da acción. E cansa a varrer. Aínda así nese aspecto da estética non todo é malo: quen non queira ver nos longos planos en cinemascope da batalla clarísimas referencias ao frontón do templo de Afaia, ou ao friso que Skopas labrou para o Mausoleo de Halicarnaso, ou ao Poseidón de Artemision, é que non quixo mirar ben. Iso sí, mentres a xente representada nas estatuas gregas andaba polo mundo como a fixo Prometeo, aquí os hoplitas aparecen ocultando a colloada cun sexi fardanabos.

Porque en canto á ambientación, onde a película resulta verdadeiramente descacharrante é na banda dos persas. Un exército que parece un entroido do día do orgullo gai adobado con bestas feroces, os 10.000 inmortais convertidos en samurais enmascarados, mutantes sacados do Señor dos Aneis, (Efialtes parece o Gollum) e un rei Xerxes que está divina da morte. Atención á aparición deste vergallo de dous metros e medio de altura, coa cara feita un alfineteiro de tanto pirsin que leva, e modales de Priscila Raiña do Deserto: vai ser un icono gai por moitos anos. A medida do valor do rei Leónidas está nesa escena na que lle da as costas.

E en canto á lectura política que se lle pode facer ao asunto, peor está a cousa. Poñer aos espartanos como “representantes de canto de xustiza hai no mundo” frente a uns persas bárbaros e escravizados é, para un historiador calquera, delirante, pero nada, en definitiva, que non estivese no etnocentrismo de Heródoto. Tamén haberá quen pense que existe algo de oportunidade (xeo)política nese afán de presentar as Termópilas como un enfrontamento de civilizacións entre Europa (a cultura occidental) e Asia (casualmente Persia é o Irán actual, eixo do mal máis malo). Se alguén ten dúbidas, que intente explicar frases da película como que é unha batalla “entre a lóxica e o misticismo” (sic), ou a negativa chulesca de Leónidas a compartir outra cultura non sendo a lapotes, ou o discurso (histórica e terriblemente fóra de lugar, e que no cómic non existe) que fai a “raíña” espartana ante a suposta guerusía, e que ben podería ser pronunciado por George Bush fillo de Bush pai ante a Cámara de Representantes dos EE.UU. pedindo máis tropas para o Iraque.

Porque a película é iso, unha apoloxía de valores castrenses máis que rancios, que lanza unha mensaxe brutalmente feixista: que a civilización está en perigo, ameazada por enemigos sempre alleos, sempre numerosos, sempre descoñecidos, e depende para a súa existencia da defensa que dela fagan militares adestrados ata extremos psicopáticos para a acción, e que sempre saben mellor o qué facer que os políticos, amolecidos pola vida doada, lentos para a decisión, e intrigantes e corruptos por natureza e por oficio. Mirade se non ao malicioso Therón, ou mellor a eses éforos, convertidos en vellos leprosos, obscenos e cheos de cobiza, e comparádeos coa rectitude moral, o sentido do deber e a apolínea beleza deses 300 machotes. Haberá a quen lle guste. A outros ponnos medo esta maneira de usar a historia para meterno-la dobrada. “A democracia é para os atenienses”, di Leónidas. Pois iso.
Páxina oficial da película
Comentarios (8) - Categoría: Publicacións - Publicado o 27-03-2007 22:11
# Ligazón permanente a este artigo
1 [2]
© by Abertal