| Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo. |
|
|
| O meu perfil |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Pensando unha nova Lei de Patrimonio Cultural (e III) |
|
A arqueoloxía de xestión vendeuse como unha novedosa e digna saída profesional para os licenciados en humanidades, que tradicionalmente orientaban o seu futuro laboral cara o ensino (os menos) ou o paro (os máis). Pero por máis que nos anos da bonanza inmobiliaria (con Lei de Patrimonio en marcha) aumentara o número de remocións de terras suxeitas a cautelas arqueolóxicas, estas nunca deron abasto a dar traballo aos centos de arqueólogos saídos das prolíficas facultades de Galicia. Xurdiron empresas de arqueoloxía como cogumelos en outono, que comezaron a profesarse unha competencia atroz, nunha lei da selva onde toda esperanza de regulación era depositada no darwinismo empresarial, ou se acaso, nos solapados e subterráneos esforzos por parte de certos cargos da consellería por desnaturalizar este proceso de “selección natural” mediante un trato administrativo, (sendo moi diplomático), desigual. A profesión arqueolóxica aseméllase a unha manada de lobos moi grande a rillar nunha ovella moi pequena, pero agora, neste inverno crú da crise que non acaba, xa non hai un año ao que botar o dente. Un a un, os lobos están a morrer de fame.
Hai arqueólogos que defenden, aínda a día de hoxe, este modelo de negocio. É natural, pois é o que, mal que ben, lles deu de comer, e calquera alternativa supón asumir un risco inaceptable. Pero hai que negar a premisa maior: A arqueoloxía profesional, ás máis das veces, só conseguiu ofrecer postos de traballo precarios, que dificilmente se poden consolidar en contratos fixos, e con salarios caprichosos que non estiveron estipulados por convenio durante moitos anos. Ademais, a rendibilidade sempre insegura destas empresas obrígaas a recortar non só en persoal, senón tamén en recursos materiais e nas gravosas tarefas de gabinete, as grandes esquecidas dos orzamentos das intervencións arqueolóxicas. Isto, por forza, significa unha arqueoloxía peor en termos globais. As empresas que ata agora logran sobrevivir son as que logran garantirse (a ser posible en exclusividade e por mecanismos ignotos) contratos de obras públicas, que son os de duración máis prolongada e de orzamentos máis sustanciosos. As outras conseguen obras menores, que xeran pouco traballo, e con orzamentos que hai que discutir ao céntimo cos escasos promotores. As máis, pechan. Nunca foi un modelo sostible. Agora menos.
Para pensar en alternativas, compre facer unha reflexión pausada sobre o obxectivo da nosa disciplina, non en termos de negocio, senón de compromiso social. Hai que construír un novo modelo que faga da arqueoloxía unha disciplina socialmente útil, porque só así se pode garantir a súa viabilidade e sostibilidade. Aí van 8 propostas:
1.- FINANCIAMENTO PÚBLICO. Se o Patrimonio arqueolóxico é público, a arqueoloxía tamén debe selo. A arqueoloxía pode e debe financiarse con impostos que graven, por exemplo, ás empresas promotoras cunha mínima porcentaxe da súa facturación (non é tan difícil, só é unha extensión ao sector da construcción privado do “1% cultural” que establece a Lei de Patrimonio Histórico española para as obras públicas). Isto permitiría repartir os custes entre todo o sector, eliminando a percepción da arqueoloxía como unha carga onerosa e arbitraria, o que favorecía a ocultación ou destrucción de achados para evitar pagar a súa escavación. E botando contas, dá de sobras.
2.- INDEPENDENCIA. O financiamento público debe servir asemade para rachar co vencello contractual que une ao arqueólogo co promotor. A arqueoloxía de xestión preséntase como fornecedora de servizos a particulares (promotores) para resolver expedientes administrativos. Isto pon o arqueólogo ao servizo deses intereses particulares, que case nunca coinciden coa salvagarda do Patrimonio. Pola contra, o arqueólogo debe ofrecer un servizo á sociedade: estudar e no seu caso protexer o Patrimonio público, que é un deber ético da profesión, e polo tanto, a relación laboral debe establecerse cos responsables da custodia dese Patrimonio: a Xunta de Galicia. Ademais, o arqueólogo é un científico, un técnico, non un xestor ou un burócrata. Debe desvincularse ao máximo o traballo arqueolóxico da xestión burocrática. No modelo da “arqueoloxía de xestión”, o arqueólogo debe, as máis das veces, avaliar un xacemento e xustificar a súa destrucción en base ao seu insuficiente valor patrimonial. Isto xera, como dixemos, constantes contradiccións e dilemas éticos. Non se pode obrigar a un arqueólogo a dar dictames sobre o valor patrimonial dun xacemento. O arqueólogo debe facer un rexistro dos datos arqueolóxicos e expoñer a interpretación dos mesmos de forma obxectiva. Avaliar o “valor patrimonial” do xacemento corresponde aos verdadeiros “xestores” do Patrimonio, nomeadamente a Xunta, labor para a que ten en nómina funcionarios supostamente capacitados. O arqueólogo non pode ser o chivo expiatorio que carga coa culpa de todo o patrimonio que se destrúe neste país.
3.- CORPORATIVISMO COOPERATIVO. A arqueoloxía profesional debe establecer mecanismos institucionais para regular a profesión arqueolóxica, cun funcionamento democrático, participativo e sobre todo cooperativo. Unha maneira de facelo, como pode haber outras, sería a creación dun colexio profesional, que sería enormemente útil para regular a competencia, canalizar as ofertas de traballo, compartir medios técnicos, materiais e humanos, establecer pautas e modelos formais de traballo, homologar rexistros, poñer en común coñecementos, dar formación continua aos profesionais, ofrecer servizos xurídicos, e representar colectivamente a profesión ante a administración e a sociedade.
4.- INVESTIGACIÓN. A arqueoloxía non pode ser contemplada como un simple servizo técnico. É unha ciencia. Unha arqueoloxía pública debe preocuparse polo desenvolvemento da investigación e do coñecemento do pasado á marxe do ritmo que impoñan as obras. Polo tanto, deben fomentarse programas de investigación estables e prolongados no tempo, baseados en estratexias e obxectivos científicos, que contemplen a longo prazo estudos globais de xacementos completos. A inmensa maioría dos grandes xacementos arqueolóxicos galegos foron escavados de maneira discontinua, e deles só temos datos parciais. Debe haber, por tanto, garantías para o desenvolvemento e viabilidade de investigacións prolongadas ao longo do tempo.
5.- DESMERCANTILIZACIÓN. A profesionalización da arqueoloxía identificouse cunha mercantilización do traballo do arqueólogo, ata o punto de que hoxe a avaliación dun proxecto arqueolóxico faise máis tendo en conta o seu orzamento que o seu plantexamento científico. Non se cuestiona o lexítimo dereito dos arqueólogos profesionais a gañarse a vida co seu traballo, pero a arqueoloxía, como a cultura en xeral, non se poden reducir e valorar en termos simplemente crematísticos. Está ben que a arqueoloxía vencellada ás obras sexa coto de profesionais que cumplen un servizo administrativo, pero a arqueoloxía de investigación, a que está directamente relacionada cun fin meramente social, debe abrirse a fórmulas participativas e colaborativas, coa universidade e os centros de ensino, os museos, as fundacións e entidades sen ánimo de lucro, estudantes, voluntarios, a sociedade activa e xenerosa. Non todo vale para facer caixa. Escoitar decir a compañeiros de profesión, por exemplo, que a Lei de Memoria Histórica debe ser valorada como unha oportunidade de negocio, e que hai que insistir en que a exhumación das víctimas do xenocidio franquista deben ser realizadas por arqueólogos profesionais, para garantirse ese nicho de mercado, é algo que provoca noxo.
6.- EMPREGO PÚBLICO. Na medida en que este país poida desenvolver unha verdadeira política arqueolóxica pública, haberá unha fonte de emprego quizais non infinita, pero si de calidade. Aí debe estar a preocupación e reivindicación dos arqueólogos profesionais: en que se acelere a increiblemente lenta aprobación dos plans urbanísticos dos concellos; en que se doten de oficinas técnicas de arqueoloxía, municipais ou mancomunadas; en favorecer o achegamento da arqueoloxía ao público, de maneira que se alimente a verdadeira demanda da sociedade en ver o seu Patrimonio coidado e respectado. Sen isto, non se poderán desenvolver plans de actuación, nin a arqueoloxía poderá xamais ser xustificada como algo útil. O arqueólogo non debe só escavar, debe ser activista, divulgar, amosar, seducir, tamén iso forma parte da profesión, e tamén iso pode rendir. É aí onde está o viveiro de emprego do sector, na creación dunha arqueoloxía con vocación de servizo público, e non na conversión dos arqueólogos en mercenarios ao soldo dun capitalismo voraz.
7.- LIBRE ACCESO Á INFORMACIÓN. O Patrimonio é un ben público; o coñecemento sobre o Patrimonio tamén debe selo. Os catálogos e inventarios deben ser de acceso público e libre. É un erro pensar que é un risco expoñer xacementos arqueolóxicos descoñecidos á rapacidade dos buscadores de tesouros e dos escavadores furtivos. A experiencia demostra que o descoñecemento da ubicación dos xacementos é o argumento máis esgrimido para xustificar unha destrucción, e que os cazatesouros e os anticuarios saben tan ben como os arqueólogos onde meter o sacho. A experiencia tamén amosa que cando un resto arqueolóxico coñecido é atacado, créase alarma e balbordo, mentres que dos xacementos descoñecidos que son destripados non sabemos nada, só desaparecen. Un xacemento coñecido é un xacemento protexido. A difusión do inventario estimula tamén a súa actualización por parte de todos, e a corrección da vergoñenta cantidade de erros e omisións que contén, fosilizada por anos de ocultación. Tamén se facilita a labor de estudosos e investigadores académicos, escolares e afeccionados, e se contribúe á valoración social da súa riqueza. E o mesmo que para o inventario, tamén debe ser pública a información sobre intervencións arqueolóxicas, informes e memorias.
8.- COORDENACIÓN. Débese organizar e coordenar de maneira sistémica todos os estamentos públicos (e tamén privados), implicados na actividade arqueolóxica. Hai moitos síntomas de descoordinación: concellos que descoñecen (ou din descoñecer) o inventario de bens arqueolóxicos do seu termo; actuacións sobre o patrimonio arqueolóxico sen continuidade; sinaléctica de xacementos, cando a hai, ao chou, heteroxénea e carente de criterios; miríadas de museos infradotados, sen plans de viabilidade, e ás veces duplicados; a Cidade da Cultura, monumento de todos os despropósitos... a longo prazo todo isto supón a dilapidación de recursos (e de ilusións) preciosos. Debe haber unha verdadeira política arqueolóxica que implique a todos os colectivos profesonais, administración autonómica e local, museos, fundacións, asociacións culturais, e que sexa capaz de establecer estratexias que saquen o máximo rendemento (cognitivo, social, cultural, educativo, paisaxístico e tamén económico) a todo o enorme potencial do noso Patrimonio Cultural. |
|
|
|
|
| Pensando unha nova Lei de Patrimonio Cultural (II) |
|
 Como ficou dito, unha consecuencia indubidable da Lei de Patrimonio Cultural de Galicia é a profesionalización e burocratización da profesión arqueolóxica, entendendo o termo profesionalización coma o proceso polo cal a arqueoloxía convírtese nunha actividade lucrativa exercida por técnicos capacitados. Ollo, isto non debería ser algo intrinsecamente malo, pois nada malo hai en que a actividade arqueolóxica sexa competencia exclusiva de quen está formado para exercela e quere vivir diso, nin de que a administración vele pola protección do patrimonio público esixindo todo tipo de garantías. Porén, este proceso de profesionalización-burocratización trouxo consigo unha serie de vicios que é preciso corrixir.
A profesionalización xurde pola renuncia tácita da Lei de Patrimonio a definir unha política pública de intervención no patrimonio arqueolóxico. Unha política que podería plasmarse de múltiples maneiras: establecendo marcos colaborativos con institucións (universidades, museos, concellos, fundacións...), reservando partidas orzamentarias, deseñando vías específicas de financiamento, establecendo programas de subvencións e bolsas de estudos, estimulando a creación de foros de debate e discusión, implicando aos profesionais no deseño de programas de investigación estratéxicos... Había centos de posibilidades, pero non. A Lei tan só establece un marco procesal para unha actividade que se entende exercida e promovida dende o ámbito privado. É decir, a administración non fai arqueoloxía, senón que só dí cando, como e por quen debe ser feita a arqueoloxía.
Todo isto resultaba moi práctico: a administración evitaba facer unha inversión pública (outros chámanlle gasto público) en arqueoloxía, actividade onerosa e da que resulta difícil xustificar a súa utilidade, utilizando xustificacións raianas no sofisma, coma que o xacemento mellor conservado é o que non se escava. Pero por outra banda, a extensión do control administrativo sobre a construcción, tanto pública como privada, abría un pequeno eido de posibilidades laborais a arqueólogos a quen, ata agora, o título só lles valía para adornar a parede do salón. Unha xeración e media de arqueólogos, carne de INEM, lanzáronse a criar empresas de arqueoloxía orientadas a resolver os expedientes dos promotores inmobiliarios, obrigados a a pagar a un arqueólogo con tal de que lle sacaran do medio esas catro pedras e poder seguir construíndo axiña a súa burbulla. Era un sistema perfecto: A administración, sen gastar un can, podía presumir das centos de intervencións arqueolóxicas realizadas cada ano. Os arqueólogos podían empregarse de arqueólogos, cousa que poucos deles se atreverían a soñar, e aínda que o mercado era escaso, a propia administración se encargaba de regular a competencia exercendo de árbitro arbitrario. Os promotores laiábanse pero se podían pagar, pagaban, pois nos tempos da burbulla había para todos. E todos contentos.
Pero ollo. É un sistema defectuoso, tanto que dificilmente pode soportar estes tempos de penurias e zozobras. En primeiro lugar, facer recaer todo o custo da intervención no dono do terreo é o mellor estímulo á ocultación e a destrucción dos xacementos. A lei de patrimonio prevée o dereito a premio polos achados, e a posibilidade de custo compartido entre o promotor e a administración autonómica das intervencións arqueolóxicas, pero os casos nos que isto foi así pódense contar cos dedos do xeonllo. O dono dunha parcela urbanizable sospeitosa de agachar reliquias do pasado fará todo o posible por meter a retroescavadora a fozar antes de que a administración reaccione e faga que as famosas catro pedras trunquen os seus soños urbanísticos. E poderá cometer ese delito (ás máis das veces reducido a falta administrativa) contando coa vista gorda, cando non o beneplácito, da administración local, que se alimenta principalmente das licencias de obra. A lei, lonxe de conseguir crear unha relación de respeito entre a cidadanía e o Patrimonio, convertíuno nun “problema”, unha traba administrativa máis, que, como noutros casos, resulta máis rendible eludir.
En segundo lugar, hai que ter en conta que o negocio da “arqueoloxía de xestión” (por algúns chamada de “dixestión”, en tanto que daba de comer) foi posible nun principio grazas á precariedade e a desregulación laboral: ausencia de contratos, ou contratos leoninos, salarios por debaixo da categoría profesional, falla de seguridade,... Na medida en que estas graves deficiencias van sendo corrixidas grazas aos convenios, os custos dunha intervención arqueolóxica comezan a dispararse, ata o extremo de que hoxendía, un promotor inmobiliario sabe que pode ser máis barato pagar a multa por destruír un xacemento (no suposto caso que se lle abra un expediente sancionador, que hai cousas que pasan) que asumir o custo da súa escavación, sen que isto supoña unha garantía de poder continuar a obra. Así están as cousas. O modelo de negocio da “arqueoloxía de xestión” podía funcionar nun contexto no que convivían a construcción desaforada e os salarios desregulados, dúas condicións que non existen actualmente e que é desexable que non volvan.
E en terceiro lugar, este sistema convirte ao arqueólogo no seu elo máis feble, nun equilibrio ás veces moi precario entre o promotor, a administración, e a súa propia ética profesional. O promotor, que paga, considérase no dereito a esixir informes do arqueólogo favorables aos seus intereses. A administración, en tanto que debe velar pola preservación do patrimonio, debe fiscalizar o traballo do arqueólogo e ten a potestade de denegarlle a súa autorización e o sustento. A ética profesional aboca ao arqueólogo a desesperarse ante a perpetua contradicción entre a urxencia coa que desenvolve o seu traballo e o deber do rexistro exhaustivo; entre a consciencia do valor dos restos achados e a realidade de traballar para a súa destrucción. O resultado é que as intervencións rematan en informes ambiguos, cos que tan doado resultaría xustificar a conservación dun achado como (a cotío) a súa desaparición. Cando un promotor, público ou privado, destrúe un xacemento que acaba de ser “avaliado”, sempre se xustifica no informe dos arqueólogos. E cando a cidadanía expresa a súa indignación pola destrucción do patrimonio que é seu, acaba por dubidar da profesionalidade duns arqueólogos incapaces de avaliar nada cun “aprobado”, aínda que sexa raspado.
Moitos arqueólogos que coñezo, cheos de xusto sentido corporativo, louvan este proceso de profesionalización da nosa ciencia, algo que, na súa opinión, contribúe a dignificala. Xeralmente, de maneira máis ou menos consciente, miden en paralelo a dignidade e a retribución monetaria, algo que, todo hai que decilo, non é exclusivo deste gremio, senón que está na lóxica desta sociedade. Defenden, polo tanto, un sistema que ata hoxe lles deu de comer, incapaces de imaxinar outra alternativa. Eu sei que a dignidade da profesión pasa por outras peneiras. Sei que, desgrazadamente, a inmensa maioría da cidadanía segue sen entender a utilidade da arqueoloxía. E a minoría que a entende, a cidadanía que disfruta do Patrimonio como algo propio que nos une e define como sociedade, e a que o defende cando é atacado, é doado que mire nos arqueólogos profesionais uns mercenarios inescrupulosos, que se expresan nunha linguaxe engolada e distante, e que moitas veces se amosan incapaces de transmitir sequera un poco de amor polo pasado que contribúen a rescatar.
A dignidade da arqueoloxía pasa, pois, por traballar nun sistema que nos permita exercer a nosa profesión de maneira independente, libre de inxerencias dende intereses que non sexan os inherentes á nosa ciencia. Un sistema que nos permita ser contemplados pola sociedade como algo útil e necesario, compartindo coñecemento, e axudando a entendelo como outra forma de riqueza. E, postos a pedir, un sistema capaz de xerar traballo digno con soldos dignos. O modelo xurdido da Lei actual é pernicioso. Dixemos no outro post que non servía para xerar coñecemento. Acabamos de ver que non serve para dar de comer, nin tampouco para dignificar a disciplina. Delenda est archaeologia (procurationis). Outros modelos son posibles. Quero crer que mellores. Pero diso falaremos, se acaso, o ano que vén. Feliz ano! |
|
|
|
|
| Pensando unha nova lei de Patrimonio Cultural |
|
 Hai que recoñecer que ser Conselleiro de Cultura deste país que non quere selo debe ser unha tarefa desagradecida. Frustrante. Castradora. Xa non porque o conselleiro considere que a Cultura que lle tocou xestionar sexa limitativa, senón porque nun goberno que ten un concepto da inversión pública saído da escola do Dómine Cabra, os recortes en cultura son máis que preceptivos, axiomáticos. Tanto, que lendo os papeis, parece que o traballo do conselleiro sexa o de tecer o tapiz de Penélope: un día convócase unha axuda, un concurso, unha subvención, e ao día seguinte aparece desconvocado. Se a consellería tardou case un ano en definir na súa web as súas liñas de actuación sería por algo. É a xestión dun baleiro tan grande coma o da Cidade da Cultura, tamén ela recortada. O que ía ser o gran contedor da Cultura deste país son galpóns baleiros e inacabados, unha metáfora carísima e triste. Así que para ser lembrado por algo que non sexa destecer o tecido, conta un ruxerruxe que o Conselleiro anda a teimar nun proxecto importante e barato: reformar a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.
Isto debería poñernos malos dos nervos, ante a incertidume que esta nova trae consigo. Eis a primeira dúbida: A Lei de Patrimonio é unha das poucas leis que este país se deu por consenso, aínda que este foi dado pola necesidade imperiosa de ter esta lei antes que nada. Sería hoxe posible un consenso semellante?. Por outra banda, hai tamén moito acordo en que esta lei tense amosado insuficiente para os obxectivos que ela se marcara, toda vez que desque está vixente, o ritmo imparable da destrucción do Patrimonio non semella terse detido. Hai chatas na lei, dende logo, pero tamén virtudes, e entre elas aspectos nunca desenvoltos que cecais a terían feito máis eficaz. Para xulgar a lei, non hai nada mellor que comprobar se serviu aos obxectivos para os que foi concebida. No que atinxe á arqueoloxía, que é o tema que nos toca, habería que preguntarse se a Lei propiciou o mellor marco posible para o traballo dos arqueólogos, ou se é este modelo o máis idóneo para o desenvolvemento da ciencia arqueolóxica.
Porque ante todo, a arqueoloxía é iso, unha disciplina das ciencias sociais que serve para interpretar o pasado á luz dos restos materiais. A arqueoloxía serve, sobre todo, para “xerar coñecemento”, parafraseando un mantra dun dos gurús da arqueoloxía “de xestión”. Pois ben: desque existe a lei de Patrimonio, o número de intervencións arqueolóxicas en Galicia tense multiplicado e, pola contra, quizais o “coñecemento” xerado non sexa todo o desexable. Dito doutra maneira: hai unha desproporción evidente entre o número de intervencións, e o que delas sería posible aprender. Isto é así por moitos motivos. En primeiro lugar, porque a maioría das intervencións arqueolóxicas non se planifican conforme a criterios estrictamente científicos, senón que se adaptan aos proxectos de obras públicas ou privadas. Non é o mesmo prospectar sistemáticamente un territorio atendendo a unha hipótese de traballo fundamentada, que seguir sen máis a unha escavadora que constrúe a gávea dun gasoducto. En segundo lugar, moitas das intervencións son infructuosas, pois non se escava onde sería interesante, senón onde está previsto destruír: Non é o mesmo escavar unha mámoa que empregar recursos e traballo en sondear un terreo a 100 metros dela porque está dentro da súa área de cautela. En terceiro lugar, as premuras de tempo e recursos con que se fan estas intervencións restanlle aos informes e memorias a calidade científica que poderían ter se o seu obxectivo fose primordialmente a interpretación do pasado, e non o mero rexistro. A memoria dunha escavación xa non é un traballo de investigación, senón un trámite administrativo, que debe realizarse nun prazo de tempo curto. Ademais, as características da arqueoloxía ligada ás obras fan dos arqueólogos unha sorte de escavadores todoterreo, que o mesmo se meten nun abrigo paleolítico que nun cemiterio medieval, sumamente versátiles, pero non especialistas.
Isto é así porque a Lei de Patrimonio conlevou a consagración dun monstro chamado “arqueoloxía de xestión”, que consistíu en convertir en norma o que en realidade debera ser unha excepción: a chamada “arqueoloxía de urxencia” (definida no artigo 58 como as intervencións motivadas por un risco de destrucción inmediata e só cando se esgotasen todas as posibilidades de evitar a desaparición ou afectación do xacemento). E debera ser excepción porque todos os xacementos, sen exclusións, contan coa protección da lei para evitar a súa destrucción. Mesmo os xacementos que tan só están inventariados, segundo o artigo 22.1, gozarán dunha protección baseada en evitar a súa desaparición. Aínda así desaparecen, porque a confusión entre os borrosos contornos da arqueoloxía “avaliativa” (Art. 56.3) e a de “urxencia” (o citado art. 58) permitiu o desenvolvemento dunha arqueoloxía profesional que medrou ao abeiro do cemento, do piche e do tixolo.
Porque a lei tamén sentou as bases dunha fonda profesionalización da arqueoloxía, con todo o bó e o malo. En primeiro lugar, ao definir como actividade arqueolóxica (e polo tanto suxeita ao control administrativo) practicamente calquera contacto físico cun xacemento ou resto arqueolóxico (artigo 57), e en segundo lugar, ao esixir unha “idoneidade técnica” para a dirección destas actividades (art. 61, sobre requisitos e autorizacións). Con isto, toda actividade arqueolóxica (mesmo as máis inocuas) pasaban a ser eido exclusivo de arqueólogos profesionais, que debían contar co beneplácito da consellería. O feito de que ésta fose quen avaliase tanto a “idoneidade” do director dunha intervención, como o “interese científico” da mesma convertiuse nunha fonte constante de sinsabores, disgustos, humillacións e miserias para moitos investigadores, e convertiron por moitos anos á Dirección Xeral de Patrimonio nun antro onde certos personaxes practicaron sen taxa nin medida actividades raianas no tráfico de influenzas ou a prevaricación, repartindo os chollos segundo eses escuros parámetros de idoneidade, mentres moitos profesionais calaban por medo a represalias.
Deste xeito, a práctica totalidade da práctica arqueolóxica deste país, mesmo a promovida con recursos públicos e por entidades públicas, está desempeñada por empresas privadas. Hai excepcións: algúns proxectos promovidos dende a Universidade, ou mesmo xente que autofinancia a súa propia investigación, pero estes casos non deixan de ser anecdóticos. Non deixa de ser paradóxico, cando o patrimonio arqueolóxico é por definición de dominio público. Unha Lei de patrimonio debería reflexionar sobre este feito, pois se se chegara ao mesmo grao de privatización na educación ou na sanidade habería quen pediría unha guillotina no Obradoiro.
O que precisamos é unha lei que devolva outra vez a xestión do que é dominio público ao ámbito do público. Non negamos o dereito a existir dunha arqueoloxía profesional, nin o dereito dos traballadores da arqueoloxía a intentar subsistir neste magro negocio. Pero si esiximos unha política arqueolóxica pública que integre a todos os demais estamentos implicados: ás Universidades, aos museos, ás academias e aos colectivos sociais, que promova e garanta a existencia (e a primacía) dunha arqueoloxía orientada á investigación, seguindo programas científicos e liñas de investigación estratéxicas. Unha política que, sen que deba renunciar a administración á fiscalización da actividade arqueolóxica, basee no posible as súas decisións (coma unha avaliación de impacto arqueolóxico) en organismos e entidades públicas e independentes. Unha arqueoloxía non circunscrita ao colectivo dos profesionais, senón máis participativa, aberta ao voluntariado, aos estudantes, aos investigadores noveis, que sirva tanto de fonte de coñecementos útiles do pasado, como de experiencia formativa. Unha arqueoloxía que se abra ao público tamén a través da difusión normalizada dos seus resultados e dunha política educativa que valore o Patrimonio como un legado, e non como un simple xoguete turístico.
CONTINUARÁ |
|
|
|
|
| Nós, os irrelevantes |
|
A construcción da variante de Noia, que unirá a estrada VAP9 Brión-Noia coa SC-550 entre Noia e Taramancos, deu pé á descuberta, perto deste lugar, dun importante xacemento arqueolóxico. Os restos dun poboado que presumiblemente estivo ocupado dende a Idade do Ferro ata época romana, vencellado á explotación marisqueira (a xulgar polos depósitos dos seus cuncheiros), e o que é máis curioso, sen ningunha evidencia de murallas ou defensas de ningún tipo, como cabería agardar dun hábitat castrexo. O sorprendente xacemento foi escavado este verán, pero a Xunta de Galicia está decidida a destruílo e sepultar os seus restos debaixo do piche. A escusa é que, segundo a propia Xunta, carecen de relevancia.
Descoñecemos cómo se mide a relevancia dun achado. O Poboado de Taramancos amosaba as probas da ocupación máis antiga da bisbarra de Noia. Non parece isto relevante?. Contén tamén os únicos restos romanos que se podían calificar de tales nunha vila que presume dunha antigüedade nunca confirmada ata o de agora pola arqueoloxía. Tampouco isto parece relevante?. O poboado de Taramancos é ademais unha rara avis entre os castros: non ten murallas, algo excepcional que o convirte nun dos escasos testemuños existentes de ocupación dun espazo na Idade do Ferro fóra dos muros das citanias. Non é isto aínda relevante?. Ningún dos exemplos deste tipo de xacementos foi conservado ou como se gosta decir “posto en valor”; quen queira saber deles debe recurrir a publicacións parciais, e a datos e murmurios que circulan de boca de arqueólogo a oído de arqueólogo, coma as fórmulas das pocións druídicas. Taramancos é, pois, un exemplo único, senlleiro, da Idade do Ferro galaica, que podería estar á disposición do público. Non e isto dabondo relevante? Pois non, debemos estar trabucados, porque segundo os datos do relevanciómetro da Xunta, o poboado de Taramancos non vale nada.
Antes de facer unha obra, pública ou privada, hai que facer un estudo do seu impacto, tanto na paisaxe, no medio ambiente, coma no patrimonio histórico, artístico e arqueolóxico que puidera estar afectado. Tras a avaliación do impacto, é preceptivo establecer medidas correctoras, porque a razón de ser dunha avaliación de impacto é tentar evitalo, ou reducilo ao mínimo posible. Pódese facer de moitas maneiras: replantexando ou redimensionando o proxecto inicial, cambiandoo de lugar, ou mesmo renunciando a facelo. Pero despois de atopar o Vello Taramancos, non se barallou ningunha outra alternativa. A destrucción estaba prevista de antemán, e a escavación non é máis que un simple trámite que hai que cumplir, segundo o conselleiro de infraestructuras e da metade que quede do ambiente, para quen por esta zona “castros hai moitos”. Na variante de Noia, e a pesar de que presuntamente se fixo un estudo e corrección do impacto, vaise estragar por completo a desembocadura do Tambre, desfigurada por viaductos arrepiantes, ademais de esfarelar os restos arqueolóxicos máis antigos do municipio. Non hai medio ambiente que protexer, nin paisaxe, nin patrimonio. Saben por qué? Porque segundo eses estudos, deben de ser irrelevantes.
A administración opta algunhas veces por conservar os restos atopados. Obrígase a promotores privados, e as veces aos públicos, a variar os seus proxectos iniciais e mesmo a cancelalos porque afectan a un ben cultural que se considera relevante. A comparación dos restos así conservados e os destruídos non permite dilucidar cál é o criterio que mediu o seu interese e os salvou ou condenou á piqueta. A única pauta visible é que cantos máis cartos se invistan nunha obra pública, e cantos máis políticos falen dela, máis posibilidades hai de que os bens patrimoniais afectados, sexan da entidade que sexan, acaben esfolados. Pero eu sei polo menos dun caso no que un cidadán, ante a aparición duns restos en todo semellantes aos de Taramancos, foi, en xustiza, obrigado a replantexar a construcción da súa propia vivenda para preservalos, con grave menoscabo do seu pecunio. Non se coñece ningún ordenamento xurídico que diga que a administración estea eximida da lei que aplica a discreción aos seus administrados, non sendo a Lei do funil. Pero para a Xunta predicar co exemplo non parece que sexa algo que teña relevancia.
A administración debe velar pola preservación dos bens arqueolóxicos porque a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia establece que teñen consideración de dominio público todos os obxectos e restos materiais descubertos tanto en escavacións arqueolóxicas como en remocións de terras de calquera índole, por obras, ou por casualidade, tanto en terreo público coma privado (artigo 56.1). Consecuentemente, Taramancos é do dominio público. Porén, ninguén dende a equipa de escavadores ou dende a Dirección Xeral de Patrimonio, fixo o máis mínimo esforzo por explicarlles aos noieses, aos galegos, e ao resto do mundo en qué consisten estes achados, que son de todos eles. Non se nos permite calibrar por nós mesmos a relevancia do patrimonio que é noso. Non era pedir o imposible; informar é algo que se ven facendo, cada vez con máis frecuencia, en moitas escavacións en Galicia, e trátase dun san exercicio de reversión ao público do que é pubico, de devolver en coñecemento a inversión que todos facemos na investigación. O caso é que non sabemos case nada de Taramancos. Quizais non se explicou nada porque os achados eran irrelevantes, ou quizais foi porque se pensou que era mellor que a xente non soubera nada, porque o que saiba a xente ou deixe de saber é irrelevante.
Seguramente, habería xente que non entendería a importancia dos achados de Taramancos (no suposto caso en que tiveran algunha relevancia). Para iso é preciso educación e sensibilidade. A educación permítenos situar estes achados no seu contexto espacial e temporal, recoñecelos como parte dun mundo desaparecido e, coa obxectividade da evidencia material, aventurar, imaxinar, cómo ese mundo era. A sensibilidade obríganos a observar os restos do pasado con respeito e reverencia, porque nos permiten mergullarnos na corrente da Historia, sentila como parte de nós, e sertirmos nós como actores últimos dela. Cando a sociedade ten educación e sensibilidade indígnase ante a destrucción deliberada das reliquias do seu pasado, de aquilo que é testemuño do que unha vez foi, e da súa relación secular co territorio que habita. Unha boa parte da sociedade galega ten educación e sensibilidade, e está indignada pola destrucción do que é seu. Pero iso non parece importarlle aos responsables de velar polo seu Patrimonio, porque é menos relevante que gastar 38 millóns de euros en evitar catro minutos de atasco nunha estrada comarcal.
Taramancos, o castro sen murallas, non ten quen o protexa do empuxe das escavadoras e da especulación urbanística, que é a quen serve esta estrada mastodóntica e voraz. A pesares das voces que claman, clamamos, contra esta desfeita, o pasamento deste xácigo ocorrerá entre o silenzo e a indiferencia xeral. Un castro máis ou menos, é irrelevante. Igual que as rías, a paisaxe, o territorio, a Historia, o patrimonio público, a educación, a conciencia cívica, a identidade… Asumámolo, somos todos irrelevantes. Ata que nos rebelemos. |
|
|
|
|
| Petroglifos entre luces e sombras |
|
Hai xa moitos anos, aínda no século pasado, a Xunta de Galicia lanzou a proposta de criar catro parques arqueolóxicos en Galicia. Catro parques que se ocuparían, cada un, dun dos aspectos senlleiros do pasado deste país. A idea asentábase no feito de que, tanto os arqueólogos galegos coma o público con arelas de saberes prehistóricos, identificaron dende sempre Galicia con tres ou catro cousas, a saber: os castros, as mámoas, os petróglifos e todo o que os romanos fixeron por nós. Sendo así, podíanse facer catro establecementos lúdico-turístico-culturais aproveitando sendos xacementos paradigmáticos: a citania de San Cibrán de Lás, en Ourense, a cidade romana de Lugo, en idem, os petróglifos de Campolameiro en Pontevedra, e as mámoas do Barbanza (ou da Costa da Morte, ou de Soneira, xa non se sabe, porque seica a cousa foi mudando de sitio), n’A Coruña. Catro centros ben repartidiños a un por provincia, algo moi importante neste país de minifundio e miniparroquia.
O caso é que, despois de máis de tres lustros de atrancos, atrasos, vicisitudes políticas e dous cambios de goberno para acordarmos e seguir aí o dinosaurio, os parques arqueolóxicos comezan a materializarse, coa inauguración do Parque arqueolóxico da arte rupestre de Campolameiro. E coma sempre, neste país, hai opinións encontradas, esquecendo ás veces que mentres o parque se fixo, pasaron polo poder en Galicia os tres partidos con representación actual no parlamento, así que é obra de todos eles. Hai quen mira nisto a oportunidade dunha verdadeira revalorización social dos nosos venerábeis gravados, un centro didáctico e divulgativo decente, e un motor económico para toda unha bisbarra, baseado no binomio guiri-pasta. Outros miran un despilfarro de cartos en momento de crise, un mamotreto arquitectónico, ou unha privatización do patrimonio público. Sendo sensatos, o máis probable é que… depende.
En primeiro lugar, unha inversión millonaria en centros arqueolóxicos debería ter, ante todo, un criterio científico: Avaliar as necesidades da investigación arqueolóxica, e da conservación do Patrimonio (entendido no seu conxunto), e deseñar un método de solventalas. Porén, o obxectivo recoñecido dos parques arqueolóxicos é fundamentalmente outro: atraer turistas. Pódese disfrazar con outros argumentos case poéticos (por etéreos), como “centralizar ou dar apoio á investigación de cada área de estudo”, pero o obxectivo principal é o que é. Mesmo o primeiro seminario realizado no parque tiña como obxectivo analizar estratexias inmediatas para a “promoción” da arte rupestre. Parece dubidoso que o parque de Campolameiro vaia a prestar un apoio significativo á investigación, nin á conservación da arte rupestre galega non sendo de maneira indirecta, a través da divulgación e da sensibilización de cara aos visitantes.
Asúmido pois que a función é a turística, aínda que sen negarlle un papel á ciencia como coartada, cabe preguntarse se é o xeito máis rendible de facelo. O parque comenzou cun orzamento aproximado de 530 millóns de pesetas (uns 3’2 millóns de euros), para acabar custando case 9 millóns €. Case o triplo. Só o centro de interpretación foise aos 5’2 millóns/€. Non é o único caso de orzamento engordado: en Marín, un quiosco chamado ampulosamente “centro de acollida de visitantes aos petróglifos de Mogor” está orzamentado en 200.500 € (¡!), un galpón co prezo dun chalé. Se o IPC subira ao ritmo dos prezos da obra pública estabamos fodidos. Pódese pensar que estas obras saen un chisco caras, sobre todo se consideramos ata que punto se poden cubrir as mesmas necesidades con menos recursos. Ademais, o tamaño axigantado da inversión ten varios efectos perversos: un, o de restar recursos para a conservación doutros xacementos; e outro, o de renunciar á promoción deses outros xacementos dende o momento en que se convirten en “competidores” do que é "revalorizado". Non é invento: en publicacións asinadas por persoas que están entre os ideólogos destes parques defínense nestes termos os xacementos susceptíbeis de atraer “clientes” en detrimento do que se quere “poñer en valor”.
E qué tipo de clientes? Os que soñan con riadas de turistas de alén o Padornelo enchendo os merendeiros de Campolameiro para admirar as misteriosas gravuras dos nosos devanceiros, esquécense dunha cousa: a inmensa maioría da xente ignora practicamente todo sobre a Idade do Bronce, e aínda menos sabe qué é un petróglifo. Se éstes son populares en Galicia, é polo seu uso constante como imaxe corporativa por parte de empresas e institucións públicas e privadas. Fóra de Galicia, os petróglifos atraen hoxendía só a un público especializado ou curioso, case elitista. O mesmo pasa cos castros e coas mámoas. O "segmento de mercado" turístico para os xacementos galegos é principalmente interno. Para que a cousa funcione, habería que crear primeiro un discurso científico coherente (algo que no caso dos petróglifos dista moito de suceder), e segundo popularizalo e exportalo a través da escola e de todos os medios posibles (algo que xa dixemos aquí noutro momento e por outra causa), nun proceso que poderíamos chamar “instrucción pública”.
Isto é algo que os xerentes que “xestionan” o patromonio parecen esquecer: o Patrimonio arqueolóxico só pode ser útil economicamente se existe unha educación de calidade, a través dun proceso que se retroalimenta: O patrimonio debe servir ante todo para educar, e débese educar para entender, valorar, protexer e disfrutar o Patrimonio. Será por iso que ata os escolares deben pagar 3’50 € por mirar o que antes era de balde e de todos, para que aprendan a valoralo.
Os estudosos e os amantes da arte rupestre galega sabemos que existen tarefas urxentes que acometer neste eido. É urxente a prospección e inventario de todas as pedras posibles, antes de que desaparezan pola presión abafante que exercemos sobre o territorio. É urxente o seu balizamento, para evitar danos pola ignorancia ou a maldade. É urxente a documentación con medios normalizados. É urxente unha protección legal efectiva. Qué se podería facer con 9 millóns de euros? De momento, metemos eses cartos nun Centro arqueolóxico. Pero sendo positivos non é pouco. Antes que tirarlle pedras, tense a oportunidade de convertilo no catalizador dun novo interese polo patrimonio rupestre galego, un "efecto Guggenheim" dos petróglifos. Quizais acabe por criar certa conciencia e respecto por estes testemuños do pasado, pois desgrazadamente está demostrado que a xente só valora o que paga, e tamén, o que dá cartos. Quizais sirva tamén para que o noso Patrimonio arqueolóxico sexa coñecido e valorado fóra, e así comezar a existir nos relatos históricos europeos, no que Galicia ocupa moi poucas páxinas. E quizais iso estimule na sociedade unha nova relación, máis agarimosa, co noso pasado e co noso territorio, algo do que en Galicia non andamos moi sobrados. Serían os 9 millóns de euros mellor gastados da historia. Quizais. |
|
|
|
|
| O descubridor ao descuberto |
|
 Cando no século XVI os castellanos emprenderon a conquista do continente americano, animábaos unha ambiciosa cobiza. Todos os relatos da dominación coinciden na portentosa sede de ouro dos conquistadores, que eran atraidos ao interior do continente, por calquera indicio da existencia do metal, como cans cheirando o rastro da presa. Non importaban o abafantes que foran as selvas nin o irtas que foran as montañas, a recompensa do ouro a esgalla podía esconxurar calquera perigo ou dúbida. Por esta razón, cando un aventureiro quería conseguir apoio ou patrocinio para unha expedicion, non tiña máis que esaxerar un pouquiño os informes que falaban de ouro entre os indios de tal ou cual lugar. Contábanse historias de cidades empedradas de ouro e de prata, onde as árbores daban esmeraldas e a xente xamais avellentaba. Xurdiron, ou se reinventaron lendas que falaban das Sete Cidades de Ouro, de Cíbola e Quivira, de Trapalanda ou a Cidade dos Césares, de Paititi, ou de El Dorado… O éxito de Cortés e de Pizarro, e os inxentes tesouros que atoparon dábanlle márchamo de autenticidade ás historias nas que aqueles aventureiros depositaban as súas esperanzas. A cobiza sempre podía a calquera outra lóxica, e moitos daqueles infelices acabaron engulidos pola selva, devorados por anacondas, pumas e mosquitos, ou coa súa cabeza espichada nun pau, reducida por artes misteriosas ao tamaño dun puño para adornar a casoupa dun xíbaro.
A xeografía americana inzouse así de lugares soñados. A extensión dun continente onde todo podía ter lugar estimulaba o maxín; sempre podía haber algo extraordinario agachado tras a seguinte cordilleira, ou na ribeira dun gran río, ou no corazón dunha selva impenetrable. Os conquistadores nunca foron quen de abranguer todo o seu inmenso dominio: como Lope de Aguirre, conquistaban a golpes de vista e tomaban posesión de selvas enteiras cun simples aceno da espada e unha beizón. Co paso das décadas e dos séculos, as lendas foron esborrallándose, pero nunca de todo. O Novo Mundo seguía sendo bastante novo cando os españois marcharon, e cando as repúblicas americanas acadaron a súa independencia, algúns buscaron nos seus inexplorados territorios trazas daquelas antigas e opulentas civilizacións que serviran para darlle avoengo e pedigree á recen estreada historia americana. O mito de Eldorado pasaba así dos aventureiros aos arqueólogos.
Desta maneira, moitos tiraron da poeira vellos documentos e manuscritos coloniais, en busca das vellas noticias de reinos perdidos. Algúns, como John Lloyd Stephens, tiveron éxito, redescubrindo aos ollos do mundo a cidade de Palenque e os misterios dunha descoñecida cultura. Os marabillosos debuxos que o seu compañeiro Frederick Catherwood fixo das ruínas estimularon os estudos da civilización maia da mesma maneira que os deseños de Dominique Vivant Denon puxeron os alicerces da exiptoloxía. Outros tiveron peor sorte, coma o coronel Percival Harrison Fawcett, que desapareceu en 1925 na selva brasileira en busca da ignota cidade de Z, descrita nun curioso manuscrito dezaoitesco por un fato daqueles aventureiros sen fortuna en busca de patrocinio.
Entre estes descubridores de cidades selváticas destacou o norteamericano Hiram Bingham. Profesor de Historia de Sudamérica na universidade de Yale, e pertinaz viaxeiro polas corredoiras andinas, Bingham marcouse coma obxectivo descubrir o paradoiro dunha cidade perdida e nunca achada de todo: Vilcabamba. Alí, os sucesores do malpocado Atahualpa, o inca que morreu traizoado pola cobiza de Pizarro, instalaran a capital dun reino cos restos do seu antigo Imperio, que logrou sobrevivir case corenta anos á chegada dos españois ata a súa conquista definitiva en 1572. Dende aquela, Vilcabamba, lonxe dos eixos de poder político e económico do novo virreinado de Perú, foi engulida polo bosque tropical e o esquecemento. Bingham afuciñou nas vellas crónicas e buscou referencias de exploradores. En 1910 pasou polas ruínas de Choquequirao, pero ao contrario da opinión de moitos, non as identificou con Vilcabamba. No ano seguinte deulle por “explorar” o val do río Urubamba, onde unhas décadas antes un alemán fundara unha compañía para saquear “as huacas do inca” e vender os seus tesouros. Preguntou aos paisanos e alá o levaron ata un alto picouto inzado de casas a caír, comestas da broza. O nome era tan evocador coma a paisaxe: Machu Picchu, o pico vello.
Bingham decidiu explotar aquel achádego e retornou aos EE.UU. en busca de patrocinio, igual que os antigos conquistadores españoles cando ían negociar as súas capitulacións ante o rei. Alí artellou a súa particular fábula: Machu Picchu era a antiga e perdida Vilcabamba, a derradeira cidadela dos incas, mesmo a orixe da propia civilización incaica. Con estas e outras músicas conseguiu cartos da National Geographic e outras institucións e voltou ao mato peruano fornecido de fondos desbrozadores. Nos anos seguintes limpou de vexetación a cidade, escavou o que puido e arrapañou con todo o material que conseguiu atopar. En 1913, a edición especial polo 25 aniversario da revista da National Geographic Society adicaba unha ampla reportaxe ás descubertas. O mundo mirou por primeira vez o esplendor dunha cidade inca case intacta resucitar no medio da selva. Bingham puido así inscribir o seu nome entre os grandes descubridores de civilizacións, coma Botha, Mariette, Petrie ou Layard.
Bingham construíu coidadosamente unha imaxe romántica de arqueólogo heroico e afortunado, a do home occidental, erudito, aventureiro e solitario que atravesa selvas e montañas procelosas a golpe de machete para revelar un mundo ignorado por todos, mesmo polos indíxenas herdeiros daquelas pasadas glorias. Unha imaxe que de feito inspirou a doutros heroes lexendarios, coma Indiana Jones. Hoxe esta imaxe está seriamente cuestionada. Realmente Bingham non descubrira nada, pois Machu Picchu nunca fora de todo esquecido. Aparecía mencionado en numerosos documentos coloniais, e hai constancia de que as súas ruínas recibiran a visita de variopintos personaxes, décadas antes da chegada do norteamericano. Tampouco acertou nas súas esaxeracións: Machu Picchu non fora endexamais Vilcabamba, nin outro derradeiro reducto incaico que os españoles xamais conquistaran, nin a cidade orixe da dinastía incaica, nin un santuario adicado á inmolación de virxes ao deus sol. Máis que unha cidadela, era unha especie de residencia-tumba real combinada cun santuario e un centro monástico, unha especie de equivalente peruano do mosteiro do Escorial, que só tivo un século de ocupación antes de ser abandonado pacificamente ao despoboarse a rexión nos tempos da colonia. Cando Bingham redactou as súas impresións nun libro, en 1948, axiña gañou o descreto da comunidade arqueolóxica, que cuestionou as suas interpretacións e censurou os seus métodos. Tamén se lle acusou de saqueador, pois levou para os EE.UU. case 50.000 pezas procedentes da súa escavación, que ficaron depositadas na Universidade de Yale. Seica conseguira permiso do goberno peruano para que se lle emprestaran as pezas durante 18 meses, pero a Gran Guerra, na que acudiu como instructor de aviación, fixo esquecer este prazo e tamén o acordo, o que aínda hoxe é fonte de litixios entre os dous países.
Hai unha semana cumplíanse 100 anos do golpe de machete que desvelou a cidade dos Incas. Cecais Bingham non foi o descubridor que el mesmo soñaba ser. Cecais a historia non o lembre coma un heroe, nin coma un grande erudito, pero hai que decir que nas historias de arqueólogos, a pouco que se rabuñe, hai poucos que o sexan. Iso si, hai que recoñecer que foi un grande fabulador: non anunciou o seu descubrimento exactamente como foi, pero si como á xente lle gostaría que fose. Cecais por iso o seu libro-memoria, “A cidade perdida dos Incas”, tan criticado pola ciencia, convertiuse nun éxito de vendas. Bingham sabía que a historia, para ter éxito, debe adobiarse da dose conveniente de literatura. |
|
|
|
|
| O Museo da Historia pasa a ser historia |
|
No ano 2006, o Concello de Pontevedra acometeu a reforma da Praza de Valentín García Escudero, situada no arranque da Ponte do Burgo, que lle dá nome a cidade. Tratábase dunha actuación urbanística complexa que pretendía a reordenación do tránsito rodado pola ribeira e pola propia ponte, alixeirandoa de veículos e tratando de devolverlle o seu antigo aspecto. Era, se se quere, unha operación de restauración, de recuperación dunha cidade que está feita para vivir con hábitos máis tranquilos, ritmos mais pausados, e estética menos brutal que a padecida na Pontevedra finisecular, co seu río encintado de edificios arrepiantes e unha densidade de tránsito absurda nunha vila que se percorre a pé nun cuarto de hora. E como era unha operación de restauración, nun lugar no que, en tempos, se produciran uns importantes achados arqueolóxicos, volveron os arqueólogos a meter o fuciño, tentando comprender un pouco mellor a historia desta parte da vila.
Os resultados da escavación, que se prolongou ata o verán do 2007, foron espectaculares. Un verdadeiro palimpsesto onde se escribiron, un sobre outro, capítulos de todas as épocas polas que pasou a cidade. Da era dos romanos apareceron dous miliarios, que sumados a outro aparecido nos anos 80 no mesmo lugar, confirmaban o paso da Vía XIX por este lugar, certificaban a existencia dun paso ou ponte sobre o río Lérez, e afortalaban a identificación do solar de Pontevedra coa antiga Turoqua da que falan os antigos itinerarios romanos. Mais tarde, o lugar foi abandonado ata a refundación da cidade no século XII polo rei de Galicia Fernando II, momento no que se reconstrúe a vella ponte romana. Diso dan fe os catro arcos soterrados da ponte medieval atopados, xunto cos alicerces da torre que defendía esta entrada na cidade, e os restos da muralla medieval. No século XV e XVI a cidade vive o seu momento de gloria, grazas a explotación dos recursos pesqueiros e o comercio internacional. Os restos dun peirao, acompañados de abundante cerámica das máis variadas procedencias certifican o alcance do comercio dos navegantes pontevedreses. O porto fluvial e a muralla sufriron sucesivas reformas na Idade moderna, ao tempo que a cidade gañaba terreo ao río, rodeándose dun camiño empedrado por fóra da muralla. En época máis recente, estes recheos serviron como solar do cárcere e da antiga Praza de abastos, no século XIX, da que tamén se atoparon restos. A escavación do Burgo era quen de describir a historia da cidade (e de Galicia) capítulo tras capítulo. Pero tamén escribía un novo capítulo na relación que as autoridades locais mantiñan coa arqueoloxía. Era a primeira vez na que a actuación urbanística se faría en función dos restos arqueoloxicos que se atoparan, e non ao revés, como cando as intervencións arqueolóxicas son un molesto e preceptivo atranco e a conservación dos achados depende da adaptación a un proxecto urbanístico previo. Dese cambio de mentalidade nas autoridades municipais xa falaramos nesta bitácora hai xa máis de 4 anos.
A magnitude dos achados deu pé a un arrebato de ensoñacións. Axiña, pensouse na posibilidade de “musealizalos”, que é o xeito modelno de decir amosalos. O problema era que iso significaba deixar a praza coas tripas ao aire, e non podía ser. Non faltou quen propuxo tapalo co manido cristal “para que se poida ver”, típica proposta superimaxinativa que sempre aparece cada vez que se fala de expoñer restos arqueolóxicos. Os máis ambiciosos falaron de facer un museo soterrado, algo que non era de todo imposible. O exemplo paradigmático é o Museu d'Historia de la Ciutat de Barcelona, todo baixo terra, e que ofrece un percorrido moi didáctico polos intestinos da Barcino romana, sen alterar a fisonomía do que está por riba do pavimento. Pero precisamente o problema en Pontevedra era cómo resolver o problema da altura das cubertas e a configuración da praza, algo difícil porque de todas as maneiras, o museo sería un obstáculo entre a cidade e o río, algo que se pretendía evitar. Convocouse un concurso de ideas, e gañou un proxecto que tiña a virtude de minimizar, dentro do posible, ese impacto.
Aínda así, a cousa resultou controvertida. Diversos colectivos botáronlle os dentes a idea, con variados criterios, urbanísticos, estéticos, ou os de sempre: a reducción de carrís para o tránsito rodado. Tampouco estaba claro cómo se ía financiar todo isto. Os prazos dilatáronse e a inauguración prevista para o 2010, ficou adiada. Mentres, a escavación esmorecía tapada con plásticos, baixo as inclemencias meteorolóxicas deste recuncho húmido do mundo, e entre os bucinazos dos condutores cabreados. Xusto antes das eleccións municipais, o Concello licitou a primeira fase da construcción sen garantías de poder asumir o orzamento. As obras estaban por fin en marcha.
Pero agora, pasadas as eleccións, onde dixen arre digo xó. O flamante concelleiro de Patrimonio Cultural e Centro Histórico, Luis Bará (BNG) ven de anunciar a paralización das obras e a cancelación do proxecto do Museo. Non hai cartos. Os que gostan de remexer nas cloacas da política municipal falan de axustes de contas coa anterior concelleira de casco histórico, Teresa Casal, (PSOE) para quen o Museo era case unha arela persoal, e a quen a afeción pola arqueoloxía debe vir de familia. Pero tamén é certo que para un xestor dos cartos públicos, entre asumir unha obra de 10 millóns de euros sen garantías de financiamento, e tapar os achados e agardar a que escampe, a opción máis barata e consecuente é a segunda. En todo caso, é unha mágoa.
Moitos en Pontevedra agardan ledos a que os coches recuperen o espazo perdido, e celebrarán este triunfo do pichi sobre as pedras antigas e señoriais. Outros lamentarán o sacrificio dun novo recurso patrimonial na cidade, e neste caso non é a primeira vez. En todas as cidades históricas existe esta batalla entre a conservación do patrimonio que lles outorga identidade e razón de ser, e as esixencias práticas da vida moderna. O verdadeiramente lamentable é que neste caso, no que “historia” e “progreso” non se planteaban como termos antagónicos, senón complementares, non chegase a callar unha solución imaxinativa e sostible. A pesares do rico debate suscitado na cidade sobre a preservación dos restos, a divulgación realizada da historia local, e mesmo a valoración social do patrimonio arqueolóxico como recurso, na práctica triunfou a visión da arqueoloxía como un atranco que sufren veciños e condutores, unha molestia e un gasto.
Seica a crise dicta que non estamos para museos, e os concellos deben facer economías. Non é cousa de buscar culpables. Ou si. Se acaso, habería que averiguar por qué calquera obra que se emprende con cartos públicos, pero contratada a empresas privadas, multiplica o seu orzamento previsto de forma exponencial en a penas uns meses. O Museo orzamentouse en 4’5 millóns de euros en Xaneiro de 2009, pasou a unha estimación de 8 millóns en Abril do 2011, e agora que se desbota o proxecto, a 10 millóns. Quedamos sen museo porque hai moito contratista a mamar do teto, e a vaca (que somos todos) non dá máis de si. Aí tedes a crise. Así de claro. |
|
|
|
|
| A trabe de Ouro |
|
 No cumio do Monte do Castro (nun calquera dos centos de montes do Castro que hai en Galicia) viviron os mouros. Alí fixeron as súas casas, das que aínda se pode albiscar algún muro asomando da terra entre o toxo, así como os cachotes amoreados da muralla que arrodeaba todo. Polo tamaño e o xeito desas pedras, ben se mira que os mouros eran bos canteiros. Tamén construíron galerías e túneis que comunicaban este monte do Castro coa praia de Area Grande, ou co rego de Augalevada, ou co Monte Penedo, onde tamén había outra cividade dos mouros. Asi, os mouros podían ir dun lugar a outro por debaixo da terra, sen seren descubertos. Porque os mouros eran e son criaturas fuxidías e desconfiadas, e non queren tratos coa xente. Non hai acordo sobre a súa apariencia; ben poden ter os mouros un aspecto feroz, e botar lume polo narís, como ser as mouras mulleres loiras e engaiolantes, das que namoran só coa mirada. Soen saír dos seus escondedoiros nas noites de luar, ou a de San Xoan, ou a de aninovo. Ás veces saen as mouras a peitearse cun peite de ouro, ou a fiar, ou a pacer unha galiña que tamén ten os pitos de ouro. Cando un transeunte os atopa, pídenlle pan, ou viño, ou leite, ou mel, a cambio dunhas moedas de ouro, coa condición de gardar o segredo, pero a xente é dada a badalar de máis, e cando son descubertos, os mouros e os seus cartos esvaécense para sempre. E pode ser peor porque algún chega a sacar os ollos a quen descobre a súa identidade. De todo o ouro que gastan, dedúcese que os antigos constructores dos castros eran inmensamente ricos. Todas esas riquezas foron acumuladas polos mouros no exercicio do seu poder, ou nos seus infatigábeis traballos de minería. Agachaban os seus tesouros debaixo da terra, moitas veces nas mámoas ou medoñas, que por iso se chaman Casas dos mouros, ou Fornos dos mouros, tal e como explica o libro de San Cibrán, que dí como atopar a fortuna alí debaixo.
Os mouros marcharon do Monte do Castro hai moitos anos, pero non puideron levar con eles todos os seus tesouros. Deixáronos ben agochados no interior das covas e galerías que escavaron debaixo da terra, para cando puideran voltar, un día, a por eles. Algunhas desas galerías tiñan trabes de ouro, pero outras tiñan as trabes de alcatrán, de tal xeito que se alguén quixera abrirse paso ata os tesouros co pico ou o legón, ao bater na trabe de alcatrán prendería lume ao monte todo, causando a morte de bestas e homes nunha contorna ben grande. Hai que sopesar moi ben os riscos que se corren ao meter o ferro no monte, porque se ben se pode dar coa trabe de ouro e facerse rico, tamén pode bater coa de alcatrán e causar a perdición de un mesmo e dos demais. Deste xeito, o medo é o antídoto da cobiza.
Estas lendas ou outras semellantes son as que se contan aínda en case cada castro ou resto antigo que se atopa en Galicia. Xa ninguén cré na existencia dos mouros. Durante anos, foron vistos como un síntoma da ignorancia paisana por parte dos eruditos urbanitas. Logo pasaron a ser unha curiosidade que se recompilaba por simple interese antropolóxico. Agora hai quen comeza mirar nestas lendas restos dunha mitoloxía antiga e misteriosa da que os nosos paisanos son os últimos, quizais os derradeiros depositarios. Porén, a trabe de ouro e a trabe de alcatrán son o símbolo de dúas cousas, que como a moral de toda historia é unha mostra de sabedoría popular. Unha, que as xentes de Galicia sempre tiveron moi en conta o valor agochado nos restos do seu pasado máis remoto. E outra, que este valor debe ser protexido por todos os medios da avareza, a cobiza e a ambición persoal.
Hoxe, na Galicia urbanita e vilega, ben educada e no mellor dos casos bilingüe, ignórase case todo dos mouros e dos seus traballos. Hoxe non fai falla o medo supersticioso para gardar os supostos tesouros soterrados: hai leis e regulamentos, inventarios e catálogos, e autoridades que deben velar pola protección do Patrimonio de todos. Mágoa que tamén haxa toda unha chea de intereses e ambicións dispostas a torcer as regras ou saltalas para satisfacer a súa voracidade. E mágoa tamén que a inmensa maioría da sociedade, que tamén é responsábel na defensa do que é seu, ignore a lei e o catálogo dos seus propios bens, e peor aínda, sexa mantida nesa ignorancia.
Porque unha parte da sociedade sabe qué é un castro, ou unha mámoa, pero entre eles, poucos serán os que saben que debaixo dese monte que se pode ver dende a fiestra da súa casa, hai efectivamente un castro, unha cividade dos mouros con trabes de ouro e de alcatrán enterradas nas súas entrañas. Moitos cidadáns teñen unha conciencia moi clara do verdadeiro valor do Patrimonio Cultural, ese acervo transmitido de xeración en xeración, testemuño do estreito e milenario vínculo que este pobo ten coa súa Terra, e das vicisitudes que vivíu e padeceu ao longo dos séculos. Pero se non sabemos que hai trabes de ouro agochadas, tesouros que son de todos e que pertencen a todos, difícilmente podemos ser conscientes da nosa fortuna, e defendela. As trabes de ouro están por todas partes: no misterioso labirinto gravado nunha rocha montesía, no mosaico romano agachado baixo o empedrado da rúa, ou na talla de Francisco de Moure que hai nun recuncho escuro da igrexa onde se fixo a primeira comunión. Pero cada vez que se expolia un xacemento arqueolóxico, ou se destrúe un edificio senlleiro, ou se esnaquiza un retábulo para vendelo por cachos no mercado anticuario, bátese cunha trabe de alcatrán, e provócase un lume que nos fai morrer un pouco a todos como pobo consciente do seu pasado, e esperanzado no seu futuro.
Hai un tempo, o compañeiro Manuel Gago expoñía a necesidade de criar unha Plataforma cidadá que servise para sumar os esforzos e traballo de todo o asociacionismo de base que ten como obxectivos a defensa do Patrimonio. Barallaba como ventaxas desta Plataforma a capacidade de avaliar de xeito integral a situación do mesmo, contar cun gabinete xurídico que asesore ás asociacións, e servir de altofalante do seu labor ante os medios. A idea callou, concertáronse citas, falouse, debatiuse, e conseguiuse unha destas ferramentas básicas: un Catálogo Social do Patrimonio Cultural de Galicia en liña. Trátase de identificar, localizar, describir e clasificar todo o patrimonio galego, avaliar a súa situación, o grao de protección co que conta, e o máis importante, facelo público, porque é público.
Patrimoniogalego.net non está feito, está por facer. Será o que nós, todos nós, queiramos, e chegará á altura das nosas ambicións. Calquera pode participar, calquera pode consultalo. Non fai falla ser especialista: só compartir a información sobre o Patrimonio Cultural do teu Concello ou da túa parroquia. Con cada perpiaño, cachote ou racha faremos a casa. É unha obra de todos nós, de toda a sociedade galega que queira implicarse en descubrir as trabes de ouro que alicerzan e sosteñen este país, e que lembran o que foi e o que pode ser.
|
|
|
|
|
| De arqueoloxías vellas e novas |
|
 Ata non hai demasiados anos, os arqueólogos eran simples descritores de trapalladas. Non podían facer outra cousa, cando nada hai, agás esa trapallada, para asomarse ao pasado. Porque iso é a arqueoloxía: a ciencia que pretende escribir a historia da humanidade a partir dos seus desperdicios, e media unha enorme distancia entre un obxectivo tan ambicioso e a magreza dos seus presupostos. Así que os arqueólogos, a falla de nada mellor que facer, describían artefactos de maneira requintada e precisa, clasificábanos por formas e calidades, e bautizábanos con nomes que destilaban erudición. Por exemplo, “vaso campaniforme” non é máis que unha etiqueta para as cerámicas calcolíticas con forma de sino. Porén, estas clasificacións servían logo para facer seriacións filolóxicas e cronoloxías relativas que resultaban bastante útiles. Esa é a base da nomenclatura tradicional da prehistoria, a da Idade da pedra e a idade dos metais, argallada por Thomsen e perfecionada por Montelius.
Pero qué se podía decir dos autores de toda aquela quincalla que enchía os trinques dos museus?. Pois a solución era, simplemente, designar e clasificar aos devanceiros co mesmo nome que os obxectos que producían. Así, os obxectos definían sistemas culturais completos, aínda que nada máis se puidera decir deles: Cultura do Vaso Campaniforme. De aí, a identificar a noción de cultura arqueolóxica coa de etnia ou pobo había nada máis que un paso: O pobo do vaso campaniforme. Pobos ou culturas podían delimitarse no tempo e no espazo, só había que puntear nun mapa os lugares onde tales obxectos aparecían. Ás veces, o lugar onde estes trebellos eran achados primeiro, ou con máis frecuencia, daba o nome a toda a cultura ou a unha parte dela: Campaniforme atlántico, ou Campaniforme de Ciempozuelos. Tal proceder axudou a extender a idea de que as “culturas” tiñan unha orixe única dende onde se expandían, espallábanse á par que as etnias, migraban, invadían, conquistaban e deixaban como pegada os seus detritos. Isto ademais casaba moi ben coa política contemporánea, o colonialismo e a indiscutida supremacía dos pobos avanzados sobre os primitivos. Así, para Luís Pericot, a expansión do Vaso-cultura-pobo campaniforme supostamente dende a Península Ibérica “semella prefigurar como un primeiro Imperio hispano, cunha anticipación de 3.500 años, ó Imperio de Carlos V”. Era así como a arqueoloxía tradicional podía imaxinar imperios a partir dun simple pote de barro cocido.
Ata os anos 60 do século XX, a arqueoloxía, revestida dunha aura de ciencia indemostrable, foi construíndo, con algo de evidencia e moito de opinión subxectiva, verdadeiras arquitecturas argumentativas imposíbeis de verificar. A esta disciplina chegou Lewis Roberts Binford, un estudante de bioloxía non demasiado brillante que acabou interesándose pola antropoloxía e a arqueoloxía escavando tumbas en Okinawa durante a ocupación americana do Xapón. A perspectiva de Binford como biólogo era a de convertirse en descubridor dalgunha píntega cavernícola cega descoñecida, futuro que lle parecía arrepiante. A mesma sensación tivo cos arqueólogos da Universidade de Carolina do Norte, cando os miraba, segundo as súas propias palabras, contar macetas vestidos con batas brancas. Porén, entre os antropólogos como Leslie White atopaba entusiasmo e espírito aventureiro, e dende logo, moitas máis respostas aos enigmas do pasado. En 1962, Binford publicou un artigo titulado “Arqueoloxía como antropoloxía” onde atacaba a visión da arqueoloxía tradicional e os paradigmas difusionistas. Para Binford, non era tan importante estudar as semellanzas e diferencias entre os artefactos, senón a relación destes co resto do sistema cultural. Axiña, Binford e outros colegas foron etiquetados como os “novos arqueólogos”. En 1968 editou “Novas perspectivas en arqueoloxía”, unha obra fundamental para entender o que se chamou, de maneira bastante grandilocuente, a “New Archaeology”.
A New Archaeology era un fenómeno americano: alí Willey e Phillips, fundadores dese movemento, declararan que "a arqueoloxía americana ou era antropoloxía ou non é nada". Para os americanos a antropoloxía era máis útil no estudo das culturas indias que a arqueoloxía propiamente dita, que resultaba secundaria. Ademais, pretendían ser máis obxectivos, pois non se sentían vinculados ao seu obxecto do estudo, mentres que en Europa, calquera antigüedade era atribuída implícitamente a algúnha raza de devanceiros. Había algo de insolencia xuvenil no título de “Nova arqueoloxía”, pois levaba implícita a acusación de caducidade dos enfoques europeos tradicionais. Pero axiña os novos plantexamentos cruzaron o océano, e recibiron da man de Colin Renfrew un nome máis comercial e acaído. A arqueoloxía procesual. A revolución chegou a Europa.
Mentres o “terceiro mundo” era rapidamente descolonizado e perdían folgos os argumentos imperialistas, en sintonía, os novos arqueólogos desbotaban a idea da difusión como mecanismo transmisor da cultura, e tentaban explicar as coincidencias culturais dende a lóxica da propia evolución interna de cada grupo. Tentaron adaptar a arqueoloxía aos avances noutras ciencias, e en especial as matemáticas e a teoría de sistemas. Para eles, cada rasgo cultural forma parte dun sistema complexo onde interactúan diferentes subsistemas que é posíbel aillar e estudar. Por exemplo, unha cerámica pode ser ter un valor práctico ou funcional, pero tamén un valor social, económico, ou simbólico. Non importa tanto saber cantas raias a decoran, senón o seu papel dentro do sistema cultural e os seus subsistemas. A interacción e xerarquización destes (para Binford, os subsistemas eran o tecnolóxico, o sociolóxico e o ideolóxico) débelle moito, sen recoñecelo abertamente, ao materialismo histórico de Marx. (O seu mentor, Leslie White, militara no Partido Socialista americano tras unha visita á URSS en 1929). O obxectivo da arqueoloxía era explicar o que vagamente se denominaban o “os proceso histórico-culturais”, vistos como as relacións entre os diferentes elementos dunha cultura, as súas regularidades e os seus cambios.
Binford aplicou de maneira entusiasta os seus novos enfoques ás vellas interpretacións arqueolóxicas. Para iso, non dubidou en enmendarlle a plana a un vello gurú coma François Bordes, que se tirara anos clasificando vellos pedruscos musterienses e tentara explicar as súas diferentes facies ou variantes identificándoas con “tribus” ou grupos humanos diferentes. Binford, pola contra, consideraba que as variantes musterienses respondían a diferentes funcións ou necesidades, non a diferentes grupos. Para demostralo viaxou ao polo norte para convivir cos Nunamiut de Alaska, considerando que o seu hábitat e tecnoloxía concordaba cos do paleolítico. O debate, amistoso, rematou en empate. Bordes non se trabucaba máis que Binford en adiviñar a función das ferramentas musterienses, pero a Binford todo iso serviulle para formular máis tarde a súa Teoría do Alcance Medio. Para Binford, a Teoría de alcance medio (oposta á Teoría Xeral, que estudaría ás sociedades vivas) é a que permite comparar as dinámicas organizativas das sociedades pasadas e presentes a través dos patróns estáticos que estas dinámicas producen, e que son observábeis no rexistro arqueolóxico. Eis, nin máis nin menos, que o fundamento teórico da etnoarqueoloxía.
Lewis Roberts Binford foi quizais o arqueólogo máis influínte da súa xeración e unha das figuras chave da arqueoloxía do século XX. A revolución da escola procesual, da que quizais fora o seu represente máis senlleiro, consistíu non só na asunción pola arqueoloxía, dunha epistemoloxía e duns métodos verdadeiramente científicos, senón en saír do estreito marco dunha ciencia de anticuarios para profundar sobre o significado da cultura e do coñecemento humano. A pesares das críticas á arqueoloxía procesual, segue a ser un paradigma vixente en moitos aspectos, e aínda non cuestionado globalmente. Binford morreu o 11 de abril, aos 70 anos. Sit tibi terra levis. |
|
|
|
|
| O faraón destronado (e volto a entronar) |
|
O 5 de Xullo de 1888, Emil Brugsch-Bey, acompañado polo ladrón de tumbas Abd-el-Rasul e un guía, descendeu por medio de cordas a unha profunda sima dos cantís de Deir-el Bahari, e atopou un tesouro: as momias dos máis poderosos reis de Exipto. Uns xunto a outros, alí estaban Ahmosis, Ramsés II, Sethi I, Tutmosis II, Amenofis I… así ata 40 corpos, tristes despoxos de personaxes que un día forxaran imperios, e os gobernaran con man de ferro, vidas apagadas salferidas de fazañas que aínda ecoaban na Historia. Aqueles reis fixeran grandes esforzos por agachar a súa tumba aos cobizosos ollos dos saqueadores. En tempos remotos, obrigaran ao seu pobo a arrastrar e amorear inmensas montañas de pedra baixo as que agachar os seus tesouros. Despois, preferiron enterrarse en profundas galerías nos cantís, tumbas menos ostentosas pero moito máis discretas, que non deixaron de inzar con riquezas fabulosas. Traballaban para Aldán, pois os ladróns de tumbas axiña atopaban a entrada destes buratos e limpaban ata as arañeiras. Quizais os cacos se cobraban vinganza por soportar durante décadas, séculos, a tiranía deses reis-deuses que, usurpando o traballo alleo, pretendían asegurarse unha folgada vida eterna escatimando ao seu pobo os praceres desta. Algúns sacerdotes piadosos foron reunindo as momias das tumbas asaltadas, e para evitar a súa total destrucción fóronas trasladando dunha cova a outra, así ata xuntar corenta, que ficaron definitivamente agachadas ata que un moderno ladrón de tumbas e un arqueólogo, volveron a deitar sobre elas a luz dun facho.
Emil Brugsch-Bey atopouse diante dun conflicto de intereses. Había que sacar aqueles tesouros de entre unha farrapenta comunidade de campesiños, que vivira durante séculos da bandidaxe e do saqueo das tumbas faraónicas, por forza ignorantes do seu significado e da gloria do seu pasado. Todo en aras da ciencia, a escusa dos altivos diletantes europeos que traballaban en Exipto ao amparo do imperialismo británico. Con moita presa, Brugsch ordenou o traslado das momias ao Cairo, para depositalas no seu Museo, pero nada mais zarpar o barco de Luxor Nilo abaixo, puido contemplar un espectáculo impresionante. Centos de exipcios acudían a beira do Nilo, ao paso do barco, homes, mulleres e nenos. As mulleres collían terra do chan e, chorando, botábana por riba da cabeza e restregaban con ela a cara. Os homes golpeaban o seu peito e disparaban salvas coas súas escopetas, para amosar o seu respeito polos vellos faraóns mortos. Camiñaban parellos á lenta marcha do vapor, e cando cansaban, outros, chegados dende todas partes, ocupaban o seu posto. Ao caír a noite, os prantos escoitábanse ao lonxe, entre a escuridade da ribeira. Así, durante ducias de quilómetros. Os exipcios non ignoraban, despois de todo, a súa antiga grandeza. Con aquel barco viaxaban os restos de vellos triunfos e glorias, cando Exipto era o mundo, e o mundo non era nada. Para o home europeo, que miraba nos exipcios unha raza sometida, taimada e ignorante, aquilo foi unha manifestación de orgullo nacional. Brugsch-Bey, avergoñado, pechouse no seu camarote.
Hai unhas semanas, Exipto deu outra lección ao mundo de respeito e orgullo, amosando o poder da súa indignación. Simplemente con iso e con tenacidade, lograron derrocar unha dictadura que gobernaba o país pouco máis ou menos coma os faraóns. Nos media europeos era posíbel albiscar os vellos residuos da altivez colonial. Entre tumultos e multitudes de xentes a berrar enigmáticas consignas semíticas, amosáronse imaxes terribeis: o Museo Exipcio do Cairo foi asaltado pola chusma e algunhas das súas pezas roubadas. Paralelamente, outra caste de cidadanía daba exemplo de civismo: os mozos formaban cadeas humanas rodeando os museos e os xacementos arqueolóxicos para evitar a súa profanación. Protexían a memoria ancestral do seu pobo, aquilo que lles daba dereito a contarse entre os pobos civilizados do mundo. Igual que sucedera 122 anos antes ante os ollos de Brugsch-Bey, dous exiptos aparecían na televisión con diferentes estadios de conciencia cívica.
Os saqueos provocaron o fin doutro reinado. Zahi Hawass presentou a súa dimisión como Ministro de Antigüidades de Exipto. A penas estivera no seu cargo 33 días, nun ministerio de nova creación nun gabinete de emerxencia criado pola agoniante ditadura de Mubarak no seu intento de aplacar a rebelión. Zahi Hawass é un personaxe controvertido. Fillo de campesiños, licenciado en arqueoloxía na universidade de Alexandría e doutor na de Pennsylvania, a súa estrela de home feito a si mesmo medrou ao abeiro da ditadura, pasando de ser inspector xefe das pirámides, a secretario do Consello Supremo de Antigüedades, logo viceministro de cultura, e finalmente ministro. Desde esas alturas, fiscalizou toda a actividade arqueolóxica nun país no que a arqueoloxía é un dos seus principais recursos económicos: 15 millóns de turistas no 2010, principalmente atraídos polas pedras faraónicas. O seu posto no Consello Supremo de Antigüidades permitiulle exercer un control inmenso sobre calquera que en Exipto quixera afundir un sacho en busca de reliquias. Non só autorizaba (ou desautorizaba) as escavacións e ás súas equipas: os anuncios dos achados, e mesmo as filmacións de documentarios esixían o seu placet. Isto convertiuno tamén nunha estrela mediática: Ataviado coa súa roupa vaqueira e o seu chapeu de Indiana Jones, ao máis puro estilo John Ballan, afixémonos a velo en roldas de prensa para anunciar novas descubertas, ou facendo o paripé de arqueólogo-aventureiro en ducias de reportaxes. O seu poder e egolatría indisimulada alimentou tantas simpatías como rancores.
Pero tamén hai que recoñecerlle algúns méritos. Hawass loitou polo regreso ao Exipto das antigüedades sustraidas do país como efecto secundario do Imperialismo europeo. Reclamou ao British Museum a pedra de Rosetta, alicerce de toda a exiptoloxía, unha “icona da identidade exipcia”, nas súas propias palabras; a Alemaña reclamoulle o busto de Nefertiti, e a Francia moitas das pezas exipcias do Louvre. Sen éxito, mais retratou a faciana escura destes museos, que só poden xustificar á súa insensibilidade a estas demandas apelando á vella retórica eurocéntrica. Tamén se embarcou unha cruzada contra toda esa grei de ufólogos da nova era, defensores das máis disparatadas teorías sobre a construcción das pirámides, a quen alcuñou cun nome fantástico: os “piramidiotas”. Era tamén unha loita contra o colonialismo mental, ese que afirma que calquera cultura non europea é incapaz de facer nada grandioso se non é con axuda extraterrestre. E unha terceira cousa logrou: convertirse no rostro exipcio da arqueoloxía, nunha ciencia secularmente protagonizada por europeos arrogantes, que dirixían as escavacións en salakot e bombachos mentres os exipcios eran eses que saían no fondo da foto, en chilaba, carrexando a terra. Hawass, disfrazado de Indiana Jones, devolvía a Exipto o protagonismo na escritura da súa propia historia.
Hawas dimitiu, asediado polos seus múltiples inimigos, acusado por algúns de lucrarse con certos negocios escuros de compravenda de antigüidades. Certa ou non esta historia, era un home demasiado ligado á administración de Mubarak, demasiado poderoso, e demasiado chamativo. Hawass xustifica a súa renuncia na súa incapacidade para controlar o saqueo dos museos e xacementos arqueolóxicos exipcios nas últimas semanas, estando como está cuestionado e desautorizado por todos. Hai que decir que moitos destes roubos foron sistemáticos, realizados por mafias armadas, que reduciron aos gardas, reventaron portas, e levaron o que quixeron para satisfacer a demanda do tráfico internacional de antigüedades, pescando nun Nilo revolto. Ou quen se non os traficantes anticuarios está detrás destes ladróns?. Tristemente, a imaxe destes saqueos é todo o contrario do que o Exipto necesita se quere algún día recuperar as obras de arte que o expolio europeo espallou polo mundo. Os museos occidentais sacan peito, representan a orde fronte ao caos, a civilización fronte a barbarie. Pero podemos sobrepoñer á imaxe dos trinques rotos do Museo Exipcio do Cairo aquela outra dos cidadáns anónimos que organizaron cadeas e gardas para protexer os tesouros da súa civilización, esa mesma imaxe de dignidade e de orgullo que Emil Brugsch-Bey puido admirar hai máis dun século dende a amura dun barco de vapor, baixando o Nilo.
Post-scriptum: Parece ser que Hawass volta, coma se quixera facernos unha broma do 1º de Abril. Vai ser certo que os faraóns son inmortais! |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
