Novas de Arqueoloxía


Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo.

O meu perfil
franjopadin@hotmail.com
 CATEGORÍAS
 RECOMENDADOS
 BUSCADOR
 BUSCAR BLOGS GALEGOS
 ARQUIVO
 ANTERIORES

O martelo de herexes
Menéndez Pelayo, retratado por Moreno Carbonero.
"España, evanxelizadora da metade do orbe; España martelo de herexes, luz de Trento, espada de Roma, berce de San Ignacio...; esa é a nosa grandeza e a nosa unidade; non temos outra. O día en que remate de perderse, España volverá ao cantonalismo dos arévacos e dos vetóns ou dos reis de taifas." Con esta lapidaria frase describía Marcelino Menéndez Pelayo a esencia nacional de España no epílogo da súa “Historia dos heterodoxos españois”. A sona desta sentenza xustifícase no seu carácter de síntese non só desa obra senón do pensamento que a inspirou: a afirmación da existencia dun carácter nacional español, e a íntima identificación deste carácter coa relixión católica. Sen Igrexa, o caos. Marcelino Menéndez Pelayo foi o grande artífice dunha historia “nacional” de España, unha historia que demostrase a existencia dunha invariable identidade española a través dos séculos, e que xustificase a través desa identidade un Estado monárquico, confesional e unitario. Non se concibe o éxito que en vida, e durante moitos anos despois da súa morte, tivo a obra de Menéndez Pelayo se non é pola utilidade que tivo para esta causa política.

Marcelino Menéndez Pelayo é un producto histórico do seu tempo. Nado en Santander, en 1856, axiña amosou precoces capacidades intelectuais, agrandadas polos seus haxiógrafos ata os límites do sobrehumano. Dono dunha memoria portentosa, disque era capaz de ler dúas páxinas á vez, unha con cada ollo, ou que era capaz de recitar a Iliada de carreira, ou que en dúas lecturas aprendeu os seis primeiros capítulos do Quixote, ou que falaba con soltura toda sorte de linguas vivas e mortas... Estudante nos tempos do convulso sexenio revolucionario, a sorte quixo que lle tocasen como profesores antipáticos dous presidentes da I República: Salmerón e Castelar, o que alimentou no Marcelino mozo un odio visceral aos que denominaba krausistas, os defensores do laicismo no ensino e da liberdade de cátedra. E iso tamén o botou nos brazos de Gumersindo Laverde, ultracatólico inimigo do krausismo, que exerceu sobre a precoz mente unha influencia que o marcará para toda a vida.

A pesares dos krausistas, Menéndez Pelayo conseguíu licenciarse con 17 anos, e doutorarse con 18. Incapacitado legalmente pola súa curta idade para acceder a unha cátedra, e redimido do servizo militar ao apoquinar o seu pai a mordida correspondente, aproveitou unha xenerosa bolsa de estudos para viaxar por Europa,: Portugal, Italia, Francia, Bélxica, Holanda... mergullándose nas máis vizosas bibliotecas europeas: a Vaticana de Roma, a Laurenciana de Florencia, a de San Marcos de Venecia, a Ambrosiana de Milán, a Nacional de París... Ao seu regreso, en 1878, gañou con 22 anos a cátedra de Literatura na Universidade Central, despois de que se mudase a lei (case a propósito para favorecelo, e grazas ao compadreo de Cánovas del Castillo) que lle impedía ser docente aos seus escasos anos. A partir de aí, non deixou de recibir honores: académico da Lingua en 1880, da Historia en 1882, da Academia de Ciencias Políticas en 1889, da de Belas Artes en 1892...

Mentres, labrouse a súa sona de escritor e erudito, marcado polo seu catolicismo militante e integrista. A súa grande obra histórica é a “Historia dos heterodoxos españois”, un monumental repaso pola disidencia relixiosa en España ao longo dos séculos, publicada en varios tomos a partir de 1880. Nela, argumenta a existencia dun carácter nacional que identifica coa ortodoxia católica. Paradoxicamente, pretende demostrar a fortaleza da fé dos devanceiros, cerne da identidade de España, historiando sobre a persistente tendencia dos mesmos a saírse do rego. En realidade, toda a obra é un monumento á falacia. En primeiro lugar, polo argumentum ad verecundiam co que xustifica a intencionada parcialidade e intransixencia dos seus xuízos, ao xulgar a historia polo prisma da Igrexa, única depositaria da Verdade. En segundo lugar pola súa tendencia ao argumentum ad hominem, criticando as ideas heterodoxas polo recurso de atacar a moralidade de quen as profesaban. En terceiro lugar, polo argumentum ad Populum, ao identificar sen pudor a súa propia maneira de pensar co pensamento do “pobo español”, e así sucesivamente.

Menéndez Pelayo retirouse da docencia en 1898, ao tempo que era nomeado director da Biblioteca Nacional, cargo que compatibilizou coa presidencia da Academia da Historia dende 1902. Dende entón reduciu a súa presenza pública, e se refuxiou nos seus estudos literarios, segundo algúns, afectado polo desastre do 98. Seica tamén moderou as súas posicións antiliberais, pero non hai demasiadas trazas de que abandonase o seu ríxido catolicismo, a pesares da súa tamén lexendaria tendencia aos pecados da carne e da gula. Misóxino empedernido, era lenda que satisfacía o seu apetito sexual nos prostíbulos madrileños, sen sacar o colar postizo da camisa durante o acto, ou que daba rodeos no curto camiño entre a súa casa e a billioteca para demorarse en todas as tabernas do barrio. Prematuramente avellentado, e laiándose polos libros que aínda non lera, morreu aos 55 anos de cirrose hepática.

Tras a súa morte, Menéndez Pelayo foi reivindicado pola intelectualidade católica, sobre todo os xesuítas a quen tanto defendeu, elevándoo aos altares da ciencia patria. Convertiuse no argumento de autoridade para os que describían unha historia organicista e finalista, na que España era entendida como unidade eterna e indisoluble, cun destino manifesto na defensa do catolicismo, e na que o carácter español era definido tomándose en serio a Don Quixote, un cabaleiro cristián, santo e guerreiro, sobrio, irracional, exaltado e absurdo. Unha historia que privilexiaba o heroísmo celtiibérico fronte os invasores romanos, aos romanos cristiáns fronte aos bárbaros arriáns, aos visigodos fronte os suevos e vándalos, aos reinos cristiáns fronte os musulmáns, á monarquía católica fronte a Europa enteira, á contrarreforma fronte o racionalismo, a lealistas Fernandinos fronte liberais afrancesados. Unha España maniquea, que presumía de devota, leal e austera, cando en realidade era fanática, sumisa e pobre. Menéndez Pelayo destilara, ao parecer, a natureza e sustancia da españolidade, esa fé cega compartida que de perderse, suporía a disgregación e o caos. Non é de estrañar pois, que no ermo intelectual que foi o franquismo, a obra de Menéndez Pelayo se convertera no devocionario do réxime. En 1956, no centenario do seu nacemento, publicáronse as súas obras completas nun ambiente case de canonización. No prólogo da edición o daquela ministro de Educación, Ibáñez Martín, pontificaba, facendo súa a tese menendezpelayista: A nosa guerra foi en realidade unha consecuencia necesaria do desvío e abandono do camiño tradicional da Cultura española (…) para seguir o naturalismo, o materialismo e o positivismo histórico.

O menendezpelayismo entrou en crise ao tempo que agoniou o nacionalcatolicismo, a súa “consecuencia necesaria”. Hoxe, cando se cumplen 100 anos do seu pasamento, conta con moitos menos apoloxistas que nos tempos dourados do integrismo franquista. Algúns quéixanse da suposta manipulación da súa obra polo nacionalismo español, e acentúan a faciana “liberal” da súa obra de madurez. Outros, renegando do fondo filosófico dos seus escritos, enfatizan a forma, o seu estilo vigoroso e lacerante, algo que se acha de menos na historiografía actual, e a súa inxente erudición. Hai tamén elementos da vella garda pretoriana que o reivindican como o santo que foi da súa devoción. Por fortuna, son poucos. Aínda que a influenza de menéndez Pelayo aínda se deixa ver en moitos libracos e manuais, hoxe a súa filosofía está sepultada por toneladas de poeira e de couza. El mesmo o dicía, no prólogo dos seus “heterodoxos”: Nada avellenta tan pronto coma un libro de historia.
Biblioteca de Menendez Pelayo
Comentarios (2) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-05-2012 17:10
# Ligazón permanente a este artigo
Feira de libros

Vai ser verdade que os maias predeciron a fin do mundo para o ano 2012, porque esta crise funesta que non para, coa súa recesión, o seu paro desbocado, os recortes a motoserra do estado de benestar e o incremento proporcional do estado de malestar fai que moitos non se atrevan, coma noutrora, a ollar ao futuro por medo a albiscar o baleiro. Porén, entre os que nos adicamos a ollar ao pasado, os que temos consciencia de que calquera tempo pretérito puido ser peor, non nos resignamos a perder o optimismo. Poida que a crise teña algo de catarse, de revulsivo, de catalizador das conciencias, de fermentación dunha oportunidade para sacudirmos a molicie e repensarmos. E como esta bitácora vai sobre arqueoloxía e cousas vellas, neste Abril republicano de feiras do libro abrollando nas alamedas atrévome a comentar unhas poucas publicacións, que son tamén reflexións sobre a nosa historia e o noso oficio.

O primeiro deles é un libro desexado. El Reino suevo (411-585) (Akal, 2011), leva uns meses nas librerías, e estaba aínda no prelo cando o seu autor, Pablo Díaz Martínez, tivo a ben acudir coma poñente no pequeno congreso que sobre o Galiciense Regnum organizamos en Pontevedra con motivo do seu 1600 aniversario. Unha efeméride que pasou sen pena nin gloria por este país que a penas parece capaz de celebrar outra cousa que xacobeos. Era un libro desexado, porque a día de hoxe a penas existían monografías sobre un período fundamental (en todos os sensos da palabra) do noso país. Que tal baleiro existise é unha clamorosa evidencia das enormes eivas que a historiografía galega leva arrastro, e que non son tolerables nun país normal. Xeralmente, a historia do reino suevo foi maltratada pola historiografía española, reducíndoa a apéndice dos visigodos ou a simple anecdotario de tópicos bárbaros. Pola contra, a historiografía galega, cando non se mirou abducida pola española, non deixou de castigar aos pobres suevos con todos os prexuízos procedentes dunhas fontes históricas parciais, e cando nalgún caso iso non é así, resultaron traballos que non sobrepasaron os límites do consumo interno, dirixidos a un público que non buscaba tanto a historia como a reafirmación.

Neste caso non se trata do libro dun galego, aínda que ben o mereza, pois o autor, profesor de historia antiga na universidade de Salamanca, é un dos máis prolíficos autores de estudos sobre a tardoantigüidade en Galicia. Díaz Martínez aborda o tema coa reverencia de quen fixo desta época o obxecto dunha vida de estudo, reivindicando o papel histórico do que fora o primeiro reino do Occidente. E aínda que quizais sexa un traballo no que a historia política prevalece sobre outros aspectos, iso non quita unha migalla ao valor dun libro absolutamente necesario, que non só enche un oco doloroso na historia galega, senón que dignifica á historiografía española, tan dada ao desprezo.

O segundo libro, Herdeiros pola forza (Patrimonio cultural, poder e sociedade na Galicia do século XXI), (2.0 Editora, 2012) acaba se saír a lume. É case unha bitácora en papel, escrita “a catro mans” polos amigos Manuel Gago e Xurxo Ayán. De feito, moitos recoñecerán nas súas páxinas moitas das liñas publicadas por ambos os dous nos seus respectivos blogues. Por ter, ata ten enlaces!. Quizais sexa este o formato de moitos libros deste século: son reflexións rápidas, sorneiras, autoconclusivas, pero que xiran todas arredor do mesmo tema: a relación da sociedade galega co seu patrimonio histórico, que é comparada coa situación dos herdeiros que non saben qué facer coa lexítima. Unha relación que pode diagnosticarse como esquizofrénica, dende o momento en que para a sociedade deste país o patrimonio cultural pode ser motivo de orgullo ou de indiferencia, riqueza ou atranco, arte ou lixo, reliquia ou trapallada, todo ao mesmo tempo. O libro nisto fai unha diagnose certeira, pero non ofrece unha cura explícita. Funciona como as confesións do doente dende o diván, debullando os seus complexos e traumas como maneira de comprenderse e de aceptarse ou cambiar. Resulta moi gratificante ler neste libro avogar por moitas das cousas que dende esta páxina tamén defendimos unha chea de veces: da importancia dos programas de ensino na revaloración social da arqueoloxía, da renovación do discurso divulgativo e do uso da empatía e a identificación cos devanceiros como ferramentas de seducción; da necesidade de diálogo entre a administración e o público, dun tecido cultural normalizado, do acceso libre á información, da planificación axeitada da política cultural, e sobre todo, da consideración da sociedade non coma suxeito pasivo desas políticas culturais, senón como participante activo e pleno no coñecemento, salvagarda e gozo do enorme e senlleiro patrimonio que é seu. O libro non é exactamente unha proposta que ilumine claramente como debería ser a política de “xestión” do patrimonio, senón que funciona coma lóstregos que iluminan unha paisaxe tormentosa, xusto o suficiente como para atopar o camiño, ou para imaxinar outros novos.

O terceiro libro, Para qué serve a historia de Galicia, (Edicións Lóstrego, 2007) ten xa uns anos, e tamén é unha recopilación de escritos do seu autor, o profesor da USC Carlos Bermejo Barrera, encol da sempre discutida utilidade social das ciencias históricas. Trátase dun tema controvertido, toda vez que nunca se escoitou a ninguén cuestionar a utilidade da medicina ou da enxeñería, algo que semella estar fóra de toda dúbida, mais coa historia non hai acordo. Miren se non o que ornea unha veterinaria metida a reformar todo o sistema universitario. O libro de Bermejo comparte moitos trazos co anterior: a crítica áceda a unha política cultural de trinque e fachenda, na que se constrúen faraónicos contedores baleiros ou se organizan exposicións coa autocomplacencia como principal obxectivo. Tamén coincide no rexeitamento dunha arqueoloxía burocratizada e culturalmente ineficiente, que identifica coa arqueoloxía “de xestión”, (a de "parar as obras") e que trata o obxecto arqueolóxico como unha mercadoría ao servicio do turismo. Fronte a isto, Bermejo considera que a principal función da historia radica na fabricación de identidades colectivas, e por extensión, na construcción dunha sociedade civil cohesionada, e avoga por unha historia posta ao servicio desa construcción, nunha esfera lonxe dos discursos banais e da mercantilización burda da cultura.

Bermejo tamén inclúe un capítulo bastante incendiario no que pon a parir panteras a certo grupo de investigación arqueolóxica, comandado por un paladín da arqueoloxía de xestión. Non contento de todo, (tamén é mala idea), enviou ese mesmo capítulo en forma de artigo a unha revista do CSIC, onde tiña o seu traballo o director dese grupo de investigación, e claro, liouse "parda". É o mesmo investigador que (cousas da vida) foi director da tese de doutoramento, recentemente defendida con éxito, de Xurxo Ayán, un dos autores de Herdeiros pola forza. Non é que teña gañas de amolar lembrando estas cousas, máis ben ao contrario. Só o digo porque no panorama revolto da arqueoloxía galega, tradicionalmente dividido en clans irreconciliables, hai que salientar os puntos de encontro na fundamental defensa dunha arqueoloxía e dunha xestión do patrimonio non mercantilista e ao servicio da sociedade. E agora que a crise levou por diante á arqueoloxía ligada ás obras, son horas de volver os arqueólogos a poñerse ao servicio do público, e non dos promotores. É tempo de aprender a falarlle á xente con menos palabrería esdrúxula, de amosarlles o valor do seu patrimonio, de contarlles historias evocadoras, de educar para criar conciencia, porque se ninguén fai ese labor, se a sociedade non demanda poder coñecer e desfrutar o patrimonio que é seu, ninguén mirará nada útil na nosa ciencia.
Comentarios (1) - Categoría: Publicacións - Publicado o 30-04-2012 23:32
# Ligazón permanente a este artigo
A historia dos cascos non retornables
Un dos cascos de Aranda (Foto Hermann Historica)Da cidade celtibérica de Aratikos non se sabe gran cousa. Por non saber, dubídase da súa situación exacta, aínda que os máis coinciden en ubicala na vila de Aranda de Moncayo, unha minúscula localidade de 220 habitantes, ao pé desta serra aragonesa. A triste desolación actual destes páramos dista moito do pulo económico e demográfico doutros tempos. Alí hai restos dun grande castro, coñecido como “Los Castillejos”,ocupado logo polos romanos, quen se ocuparon de edificar unha grande muralla de ciclópeos perpiaños. Aratikos debeu ser importante, pois en época ibérica tivo ata a súa propia ceca, a xulgar polas moedas con inscricións en alfabeto ibérico que mencionan este topónimo. Aparte disto, pouco máis podemos dicir.

O achado máis espectacular realizado en Aranda de Moncayo quizais sexa unha importante panoplia de 18 elmos ou capacetes de bronce, xunto quizais con outras armas, falcatas e lanzas, da Idade do Ferro. Son cascos fastuosos, sofisticados, de forma semiesférica e con protectores para o nariz e as fazulas, estes últimos dotados de charneiras, para axudar á colocación do mesmo. A súa tipoloxía responde aos cascos gregos de tipo calcídico propios da rexión da Lucania, no Sur de Italia, e datables cara o século IV a.C., o que nos fala do grande impacto e da influencia da colonización grega nas elites guerreiras íberas e celtas do interior da península. Van adornados con ribetes sobre os ollos rematados en cabezas de serpe, e con altas cimeiras en forma de forca, para soster desaparecidos penachos de plumas. Algúns engaden a esta sobria decoración unhas grandes láminas de bronce martelado, levantadas cara o alto coma se foran as asas dun paxaro, indicando que a categoría no escalafón do seu portador había de ser superior. Cascos de xefes, de señores da guerra. Aparte disto, tampouco é posible dicir moito máis.

A nosa ignorancia sobre Aratikos e sobre o significado deste conxunto de cascos grego-celtibéricos do século IV a.C. presuntamente atopado alí, é froito do descoñecemento das circunstancias do seu descubrimento. O conto é que, por arte de birlibirloque, os capacetes apareceron en Zurich, onde foron mercados por Axel Guttmann, un empresario alemán da construcción. O fervor coleccionista de Guttmann levárao a acaparar o que quizais fora o máis importante repertorio de armas antigas de Europa, así que dificilmente podería deixar de caer na tentación de facerse dono dun tesouro semellante. Cómo poden saír do Estado uns obxectos que por definición pertencen ao Patrimonio Histórico e son de dominio público, para ir a parar ao país europeo que fixo da opacidade dos seus negocios o seu principal reclamo é un escuro misterio. O caso é que, desa maneira misteriosa, o que quizais é o maior achado de armas prehistóricas de Europa foi acabar precisamente nas mans do principal coleccionista destes artefactos.

Hai indicios de que o achado foi obra dun grupo de saqueadores organizado, que descubriron este depósito probablemente a finais dos anos 80 nun escondedoiro ou abrigo nunha barranca, a uns quilómetros de Aranda. O ruxe-ruxe que daquela armou o achado nos medios anticuarios chegou ás orellas do primeiro goberno autonómico aragonés, que tivo coñecemento do asunto pero foi incapaz de evitar a desaparición das reliquias nas turbulentas augas do comercio ilegal de antigüidades a principios dos 90. Porén, na información dispoñible sobre a colección Guttmann asegúrase que o achado foi realizado na provincia de Soria (limítrofe coa bisbarra de Aranda), e que chegaron ao poder de Guttmann entre 1987-88, aínda que ninguén quere, ou é capaz, de dar máis detalles sobre o lugar, a data e as miudezas do descubrimento.

As pezas foron restauradas e publicadas nun estudo en 1993, e Guttmann disfrutou da súa particular contemplación ata a súa morte, en outubro de 2001. Pero como adoita suceder, os seus herdeiros non compartían a afección do vello as trapalladas edosas. Axiña puxeron a colección á venda na casa de subhastas inglesa Christie’s, e máis tarde en Hermann Historica, unha casa de poxas muniquesa especializada en antigüidades militares. Dende o 2002, unha boa parte das pezas da inmensa colección Guttmann foron vendidas e dispersadas, pero no 2008 os cascos chamaron a atención de Michael Muller-Karpe, arqueólogo no Museo Romano-Xermánico de Maguncia, que denunciou a procedencia ilegal dos mesmos. Ao parecer, algúns deses cascos foran ofrecidos a ese Museo no ano 1992, e xa daquelas puxera o caso en coñecemento da Interpol. Os xulgados de Munich paralizaron a venda e deron un prazo de tres meses ao Estado español para reclamar o que era seu.

Xa se pode imaxinar a escena. “Que din uns alemáns que se son nosos uns cascos calcídicos de bronce”. “O qué?” O ministerio de cultura, áxil cando se trata de moedas de ouro de galeóns mergullados, que todo o mundo sabe o que valen, desta vez amosouse torpe e lento: encargaron un informe á Policía Nacional, que quedou en auga de bacallau, e finalmente, hai cousa dun ano, un xulgado de instrucción madrileño deu o caso por sobreseído por falla de probas. As poxas, namentres, continuaron ante a pasividade e a indolencia do Estado español, dispersando de maneira criminal un conxunto único. Dos 18 cascos, seis foron mercados polo Museo de arte clásica de Mougins, en Francia, posuidor tamén dunha importante colección de armas antigas. Dous están en mans de coleccionistas particulares españois. Os outros 10 están en paradoiro descoñecido, presuntamente aínda en mans dos herdeiros de Guttmann.

A verdadeira mágoa para a arqueoloxía é que o que podería ser un dos achados arqueolóxicos máis importante na Península nos últimos 50 anos hoxe non sexan máis que unha colección de quincalla moi cara. Os delincuentes que a atoparon e se lucraron co patrimonio de todos destruíron unha fonte única de coñecemento: o contexto. Qué facían 18 cascos xuntos? Qué máis había? Formaban parte do enxoval dunha necrópole, eran un depósito votivo, ou simplemente un esconderixo? Quen os fixo, celtíberos embebidos de cultura helénica, ou gregos traficantes de armas? Quen eran seus donos, señores guerreiros da Celtiberia ou mercenarios auxiliares? Preguntas que de responderse axudarían a trazar novas vías interpretativas para coñecer a sociedade, a economía e a cultura da segunda metade do primeiro milenio en toda a Meseta, e que permanecerán sen resposta por culpa da avaricia dos furtivos, a amoralidade dos anticuarios, e a fatuidade dos coleccionistas. O dano está feito. Agora, ante o ruído mediático, seica os adurmiñados responsables de velar polo Patrimonio de todos van facer “todo o posible” por recuperar as pezas. Non era sen tempo, despois da manifesta incompetencia da xustiza e da administración pública, incapaces de facer valer o interese público sobre o particular no caso de propiedade dun ben arqueolóxico expoliado. Só había que interpretar de maneira correcta unha Lei do Patrimonio Histórico que establece ben clariño no seu artigo 44.1 que todos os obxectos e restos materiais que posúan os valores propios do Patrimonio Histórico descubertos por calquera modo son de dominio público. Non sei qué máis querían, ata un neno pode entendelo.
Comentarios (2) - Categoría: Pezas - Publicado o 31-03-2012 18:10
# Ligazón permanente a este artigo
Desfeitas polo Morrazo
Marín dende o Pornedo
O Morrazo en xeral, e Marín en particular, conta entre outros atractivos (un clima envexable, extensos areais, fermosas e verdes paisaxes e unha suculenta gastronomía, como diría a orixinal prosa das guías turísticas), cun rico patrimonio arqueolóxico. Algún destes xacementos sobrancea por ser obxecto de investigación dende os tempos heroicos da arqueoloxía galaica, convertíndose en verdadeiros fitos da historiografía e a literatura arqueolóxica deste país. O castro de Montealegre, en Domaio, prospectado por Losada Dieguez nos anos 20, cando o Seminario de Estudos Galegos e a xeración Nós, foi un dos primeiros castros escavados en Galicia, e xunto con outros máis coñecidos como Santa Tegra ou Baroña propiciou as primeiras achegas ao coñecemento da Idade do Ferro galaica. Ou as mámoas de Chan da Armada e Chan da Arquiña, escavadas nos anos 50 por Ramón Sobrino, omnipresentes en todas as monografías sobre a prehistoria de Galicia, e que, perdonando as deficiencias metodolóxicas e de rexistro comúns na arqueoloxía deses tempos, contribuiron como poucas ao deseño do panorama do megalitismo galego. Outros xacementos destacan polo seu carácter senlleiro: Os petróglifos labirínticos de Mogor, sobre os cales correron e corren ríos de tinta, errando perdidos por entre os seus sulcos, coma en todo bó labirinto, coa esperanza de entresacar a chave do misterio. Ou o Monte do Facho, en Donón, castro e santuario pagán que agochaba máis de 170 aras adicadas ao deus Berobreo, máis da metade de toda a epigrafía romana atopada en Galicia, en a penas unha hectarea de terreo.

Cabería pensar que este patrimonio arqueolóxico é respectado e coñecido, e que conta con todas as proteccións e cautelas legais que unha sociedade culta debería ofrecer ás reliquias do seu pasado. Non é así. Nos últimos tempos, este patrimonio sofre constantes ataques precisamente daqueles poderes públicos que deberían protexelo, promovendo obras e infraestructuras de impacto brutal non só sobre os venerables vestixios dos nosos devanceiros, senón sobre a natureza e a paisaxe que tanto gaba a prosa dos prospectos turísticos. O corredor do Morrazo, un asasino en serie que segou 10 vidas en 7 anos, oito delas só no 2010, tamén se cepillou parte do castro de Montealegre, e o asentamento neolítico que xacía ao seu carón, ademais de varios petróglifos, e anulou para sempre a vista da fermosa fervenza do Pozo da Moura, unha marabilla natural hoxe emparedada por un groseiro viaducto. O tamaño ciclópeo dos desmontes desta obra, algúns de case 100 metros de altura, rillaron e espiron as ladeiras do castro de Liboreiro, atalaia privilexiada dos galaicos morracenses sobre as terras de Bueu e Cangas, e as súas trincheiras marcaron a paisaxe cunha cicatriz repugnante, visible dende case calquera punto da ría. Na outra banda da península, a “variante de Marín”, a reiterativa promesa elección tras elección dun sonado político lalinense que, de tanto agardar, morreu sen vela cumplir, é unha estrada tan desmesurada como inútil que enlaza Ningures con Vaisaber, e que, cos seus agresivos desmontes e terrapléns, chimpou con varios petróglifos, amén do desprazamento da pedrafita de Currás, senlleiro megalito hoxe xubilado nunha finca, privado do seu contexto.

Hai tamén políticas que iluminan un pouco este panorama sombrío. O castro da Subidá, unha verdadeira citania morracense, ven de ser parcialmente escavado no verán pasado, e seica vai ser incluído nun Plan Director de Xacementos Arqueolóxicos da Provincia, auspiciado pola Deputación. Os petróglifos de Mogor contan cunha flamante (e carísima) “caseta” de acollida de visitantes, e o castro do Monte Facho de Donón xa ten expediente para a súa declaración como B.I.C. Porén, sempre hai nubes no horizonte: o plan director de momento non pasa de promesa, a caseta informativa de Mogor non se sabe con qué se vai dotar, e os veciños de Donón fan todo o posible por recortar a área de protección do BIC para que non lles impida formigonar as leiras.

E as ameazas sobre a paisaxe e o patrimonio continúan. Unha empresa italiana que ten a concesión do noso vento quere instalar un parque de virandelos eólicos no lugar de Pedras Negras, no monte Faro de Domaio, case no punto máis alto do Morrazo, a cabalo dos Concellos de Vilaboa, Marín e Moaña. Os artefactos terán unha altura duns 170 metros contando as aspas (para facerse unha idea: máis do dobre da altura da catedral de Santiago), así que o impacto visual vai ser tremendo, e o ecolóxico tamén. A zona ademais é rica en monumentos megalíticos: nas chans entre Domaio e Castiñeiras hai necrópoles nas que se inclúen os citados túmulos de Chan da Armada e Chan da Arquiña, e que forman en conxunto unha paisaxe cultural que se mirará desvirtuada coa presenza mastodóntica destes monstros sobre os venerables horizontes do Morrazo.

E no monte do Pornedo, entre Marín e Pontevedra, mirador natural sobre o amplo circo do val do Lameira e sobre a Ría de Marín hai quen teima en instalar un deses polígonos industriais que tanto adornan esta desgrazada terra. O lugar escollido é un balcón de grandes pendentes sobre unha vila e unha ría xa maltratadas por un urbanismo salvaxe, e que de cumplirse esta ameaza, agora terían unha colección de galpóns aupados nun pedestal. Os grupos políticos do Concello conxuráronse entre si por ver quen defende máis este emprazamento, (incluído certo partido en descomposición que parece ter un proxecto de país por parroquia), cegados polo pailanismo e o localismo máis miope. A comunidade de montes de San Xulián devece por encher de cemento o monte que deberían defender, cos ollos facendo chirivitas ante a cantidade de cartos que agardan recibir, e alimenta con fantasiosas promesas de diñeiro e postos de traballo a ambición dos veciños. A Xunta, de momento, dí que o emprazamento ten todos os problemas do mundo, pero todo se pode agardar dun gabinete que ten as competencias de obras públicas e de medio ambiente na mesma persoa.

O monte Pornedo, ademais do seu valor paisaxístico, conta cun denso patrimonio arqueolóxico: cinco túmulos megalíticos, e seis conxuntos de gravados rupestres, moitos deles de grande interese, que se verían afectados, directa ou indirectamente, por este estrago. Non é a primeira vez: no ano 2008 o exército español construíu un “campo de adestramento” que imitaba unha cidade afgana para xogar ao paint-ball en terreos pertencentes á comunidade de montes de Salcedo, rebentando de paso unha mámoa inventariada. Pero aí os veciños de Salcedo foron dignos, capearon a incuria e o desprezo da administración, preitearon e conseguiron gañar nunha sentencia histórica. Os mesmos veciños son os que apoian a louvable iniciativa do Espazo Natural e Arqueolóxico de Sete Camiños, que pretende poñer en valor o entorno dos montes de Pornedo-Sete Camiños, apoiado pola Comunidade de Montes de Salcedo e de Lourizán, pero non pola de San Xulián. E tamén está a Plataforma Defende o Monte Pituco-Pornedo, activísima na difusión do patrimonio natural e cultural deste espazo, a costa de agrios enfrontamentos cos que confunden o pastizal agropecuario co pecuniario. Logo dirán que xente de Marín...

Moitos habitantes do meu Marín natal aínda choran o patrimonio que se perdeu: aquela vila de arquitectura mariñeira, cos seus patíns e orgullosos balcóns; o seu priorato, de quen Otero Pedraio decía que, de rehabilitarse, sería dos máis fermosos pazos de Galicia; as súas praias case virxes, e a vista do mar dende a Alameda. Todo isto foi sacrificado nas aras do deus do progreso. A cambio de modernidade, vivimos nunha vila fea, sen historia, e sen orgullo. Pero está por ver que o progreso teña que ser incompatible coa beleza, a memoria, a identidade. Isto tamén é riqueza e benestar. Parte da mesma aínda está agachada nos montes do Morrazo, só hai que coñecela, respectala e sobre todo querela.
Páxina do Proxecto de espazo arqueolóxico de Sete Camiños
Blog da Plataforma Defende o Monte Pituco-Pornedo
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 29-02-2012 23:10
# Ligazón permanente a este artigo
Pensando unha nova Lei de Patrimonio Cultural (e III)
(Foto Sección arqueologia CNT de Córdoba)
A arqueoloxía de xestión vendeuse como unha novedosa e digna saída profesional para os licenciados en humanidades, que tradicionalmente orientaban o seu futuro laboral cara o ensino (os menos) ou o paro (os máis). Pero por máis que nos anos da bonanza inmobiliaria (con Lei de Patrimonio en marcha) aumentara o número de remocións de terras suxeitas a cautelas arqueolóxicas, estas nunca deron abasto a dar traballo aos centos de arqueólogos saídos das prolíficas facultades de Galicia. Xurdiron empresas de arqueoloxía como cogumelos en outono, que comezaron a profesarse unha competencia atroz, nunha lei da selva onde toda esperanza de regulación era depositada no darwinismo empresarial, ou se acaso, nos solapados e subterráneos esforzos por parte de certos cargos da consellería por desnaturalizar este proceso de “selección natural” mediante un trato administrativo, (sendo moi diplomático), desigual. A profesión arqueolóxica aseméllase a unha manada de lobos moi grande a rillar nunha ovella moi pequena, pero agora, neste inverno crú da crise que non acaba, xa non hai un año ao que botar o dente. Un a un, os lobos están a morrer de fame.

Hai arqueólogos que defenden, aínda a día de hoxe, este modelo de negocio. É natural, pois é o que, mal que ben, lles deu de comer, e calquera alternativa supón asumir un risco inaceptable. Pero hai que negar a premisa maior: A arqueoloxía profesional, ás máis das veces, só conseguiu ofrecer postos de traballo precarios, que dificilmente se poden consolidar en contratos fixos, e con salarios caprichosos que non estiveron estipulados por convenio durante moitos anos. Ademais, a rendibilidade sempre insegura destas empresas obrígaas a recortar non só en persoal, senón tamén en recursos materiais e nas gravosas tarefas de gabinete, as grandes esquecidas dos orzamentos das intervencións arqueolóxicas. Isto, por forza, significa unha arqueoloxía peor en termos globais. As empresas que ata agora logran sobrevivir son as que logran garantirse (a ser posible en exclusividade e por mecanismos ignotos) contratos de obras públicas, que son os de duración máis prolongada e de orzamentos máis sustanciosos. As outras conseguen obras menores, que xeran pouco traballo, e con orzamentos que hai que discutir ao céntimo cos escasos promotores. As máis, pechan. Nunca foi un modelo sostible. Agora menos.

Para pensar en alternativas, compre facer unha reflexión pausada sobre o obxectivo da nosa disciplina, non en termos de negocio, senón de compromiso social. Hai que construír un novo modelo que faga da arqueoloxía unha disciplina socialmente útil, porque só así se pode garantir a súa viabilidade e sostibilidade. Aí van 8 propostas:

1.- FINANCIAMENTO PÚBLICO. Se o Patrimonio arqueolóxico é público, a arqueoloxía tamén debe selo. A arqueoloxía pode e debe financiarse con impostos que graven, por exemplo, ás empresas promotoras cunha mínima porcentaxe da súa facturación (non é tan difícil, só é unha extensión ao sector da construcción privado do “1% cultural” que establece a Lei de Patrimonio Histórico española para as obras públicas). Isto permitiría repartir os custes entre todo o sector, eliminando a percepción da arqueoloxía como unha carga onerosa e arbitraria, o que favorecía a ocultación ou destrucción de achados para evitar pagar a súa escavación. E botando contas, dá de sobras.

2.- INDEPENDENCIA. O financiamento público debe servir asemade para rachar co vencello contractual que une ao arqueólogo co promotor. A arqueoloxía de xestión preséntase como fornecedora de servizos a particulares (promotores) para resolver expedientes administrativos. Isto pon o arqueólogo ao servizo deses intereses particulares, que case nunca coinciden coa salvagarda do Patrimonio. Pola contra, o arqueólogo debe ofrecer un servizo á sociedade: estudar e no seu caso protexer o Patrimonio público, que é un deber ético da profesión, e polo tanto, a relación laboral debe establecerse cos responsables da custodia dese Patrimonio: a Xunta de Galicia. Ademais, o arqueólogo é un científico, un técnico, non un xestor ou un burócrata. Debe desvincularse ao máximo o traballo arqueolóxico da xestión burocrática. No modelo da “arqueoloxía de xestión”, o arqueólogo debe, as máis das veces, avaliar un xacemento e xustificar a súa destrucción en base ao seu insuficiente valor patrimonial. Isto xera, como dixemos, constantes contradiccións e dilemas éticos. Non se pode obrigar a un arqueólogo a dar dictames sobre o valor patrimonial dun xacemento. O arqueólogo debe facer un rexistro dos datos arqueolóxicos e expoñer a interpretación dos mesmos de forma obxectiva. Avaliar o “valor patrimonial” do xacemento corresponde aos verdadeiros “xestores” do Patrimonio, nomeadamente a Xunta, labor para a que ten en nómina funcionarios supostamente capacitados. O arqueólogo non pode ser o chivo expiatorio que carga coa culpa de todo o patrimonio que se destrúe neste país.

3.- CORPORATIVISMO COOPERATIVO. A arqueoloxía profesional debe establecer mecanismos institucionais para regular a profesión arqueolóxica, cun funcionamento democrático, participativo e sobre todo cooperativo. Unha maneira de facelo, como pode haber outras, sería a creación dun colexio profesional, que sería enormemente útil para regular a competencia, canalizar as ofertas de traballo, compartir medios técnicos, materiais e humanos, establecer pautas e modelos formais de traballo, homologar rexistros, poñer en común coñecementos, dar formación continua aos profesionais, ofrecer servizos xurídicos, e representar colectivamente a profesión ante a administración e a sociedade.

4.- INVESTIGACIÓN. A arqueoloxía non pode ser contemplada como un simple servizo técnico. É unha ciencia. Unha arqueoloxía pública debe preocuparse polo desenvolvemento da investigación e do coñecemento do pasado á marxe do ritmo que impoñan as obras. Polo tanto, deben fomentarse programas de investigación estables e prolongados no tempo, baseados en estratexias e obxectivos científicos, que contemplen a longo prazo estudos globais de xacementos completos. A inmensa maioría dos grandes xacementos arqueolóxicos galegos foron escavados de maneira discontinua, e deles só temos datos parciais. Debe haber, por tanto, garantías para o desenvolvemento e viabilidade de investigacións prolongadas ao longo do tempo.

5.- DESMERCANTILIZACIÓN. A profesionalización da arqueoloxía identificouse cunha mercantilización do traballo do arqueólogo, ata o punto de que hoxe a avaliación dun proxecto arqueolóxico faise máis tendo en conta o seu orzamento que o seu plantexamento científico. Non se cuestiona o lexítimo dereito dos arqueólogos profesionais a gañarse a vida co seu traballo, pero a arqueoloxía, como a cultura en xeral, non se poden reducir e valorar en termos simplemente crematísticos. Está ben que a arqueoloxía vencellada ás obras sexa coto de profesionais que cumplen un servizo administrativo, pero a arqueoloxía de investigación, a que está directamente relacionada cun fin meramente social, debe abrirse a fórmulas participativas e colaborativas, coa universidade e os centros de ensino, os museos, as fundacións e entidades sen ánimo de lucro, estudantes, voluntarios, a sociedade activa e xenerosa. Non todo vale para facer caixa. Escoitar decir a compañeiros de profesión, por exemplo, que a Lei de Memoria Histórica debe ser valorada como unha oportunidade de negocio, e que hai que insistir en que a exhumación das víctimas do xenocidio franquista deben ser realizadas por arqueólogos profesionais, para garantirse ese nicho de mercado, é algo que provoca noxo.

6.- EMPREGO PÚBLICO. Na medida en que este país poida desenvolver unha verdadeira política arqueolóxica pública, haberá unha fonte de emprego quizais non infinita, pero si de calidade. Aí debe estar a preocupación e reivindicación dos arqueólogos profesionais: en que se acelere a increiblemente lenta aprobación dos plans urbanísticos dos concellos; en que se doten de oficinas técnicas de arqueoloxía, municipais ou mancomunadas; en favorecer o achegamento da arqueoloxía ao público, de maneira que se alimente a verdadeira demanda da sociedade en ver o seu Patrimonio coidado e respectado. Sen isto, non se poderán desenvolver plans de actuación, nin a arqueoloxía poderá xamais ser xustificada como algo útil. O arqueólogo non debe só escavar, debe ser activista, divulgar, amosar, seducir, tamén iso forma parte da profesión, e tamén iso pode rendir. É aí onde está o viveiro de emprego do sector, na creación dunha arqueoloxía con vocación de servizo público, e non na conversión dos arqueólogos en mercenarios ao soldo dun capitalismo voraz.

7.- LIBRE ACCESO Á INFORMACIÓN. O Patrimonio é un ben público; o coñecemento sobre o Patrimonio tamén debe selo. Os catálogos e inventarios deben ser de acceso público e libre. É un erro pensar que é un risco expoñer xacementos arqueolóxicos descoñecidos á rapacidade dos buscadores de tesouros e dos escavadores furtivos. A experiencia demostra que o descoñecemento da ubicación dos xacementos é o argumento máis esgrimido para xustificar unha destrucción, e que os cazatesouros e os anticuarios saben tan ben como os arqueólogos onde meter o sacho. A experiencia tamén amosa que cando un resto arqueolóxico coñecido é atacado, créase alarma e balbordo, mentres que dos xacementos descoñecidos que son destripados non sabemos nada, só desaparecen. Un xacemento coñecido é un xacemento protexido. A difusión do inventario estimula tamén a súa actualización por parte de todos, e a corrección da vergoñenta cantidade de erros e omisións que contén, fosilizada por anos de ocultación. Tamén se facilita a labor de estudosos e investigadores académicos, escolares e afeccionados, e se contribúe á valoración social da súa riqueza. E o mesmo que para o inventario, tamén debe ser pública a información sobre intervencións arqueolóxicas, informes e memorias.

8.- COORDENACIÓN. Débese organizar e coordenar de maneira sistémica todos os estamentos públicos (e tamén privados), implicados na actividade arqueolóxica. Hai moitos síntomas de descoordinación: concellos que descoñecen (ou din descoñecer) o inventario de bens arqueolóxicos do seu termo; actuacións sobre o patrimonio arqueolóxico sen continuidade; sinaléctica de xacementos, cando a hai, ao chou, heteroxénea e carente de criterios; miríadas de museos infradotados, sen plans de viabilidade, e ás veces duplicados; a Cidade da Cultura, monumento de todos os despropósitos... a longo prazo todo isto supón a dilapidación de recursos (e de ilusións) preciosos. Debe haber unha verdadeira política arqueolóxica que implique a todos os colectivos profesonais, administración autonómica e local, museos, fundacións, asociacións culturais, e que sexa capaz de establecer estratexias que saquen o máximo rendemento (cognitivo, social, cultural, educativo, paisaxístico e tamén económico) a todo o enorme potencial do noso Patrimonio Cultural.
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-01-2012 23:16
# Ligazón permanente a este artigo
Pensando unha nova Lei de Patrimonio Cultural (II)
Soñando con ser arqueólogos (foto Publicarchaeology.blogspot.com)Como ficou dito, unha consecuencia indubidable da Lei de Patrimonio Cultural de Galicia é a profesionalización e burocratización da profesión arqueolóxica, entendendo o termo profesionalización coma o proceso polo cal a arqueoloxía convírtese nunha actividade lucrativa exercida por técnicos capacitados. Ollo, isto non debería ser algo intrinsecamente malo, pois nada malo hai en que a actividade arqueolóxica sexa competencia exclusiva de quen está formado para exercela e quere vivir diso, nin de que a administración vele pola protección do patrimonio público esixindo todo tipo de garantías. Porén, este proceso de profesionalización-burocratización trouxo consigo unha serie de vicios que é preciso corrixir.

A profesionalización xurde pola renuncia tácita da Lei de Patrimonio a definir unha política pública de intervención no patrimonio arqueolóxico. Unha política que podería plasmarse de múltiples maneiras: establecendo marcos colaborativos con institucións (universidades, museos, concellos, fundacións...), reservando partidas orzamentarias, deseñando vías específicas de financiamento, establecendo programas de subvencións e bolsas de estudos, estimulando a creación de foros de debate e discusión, implicando aos profesionais no deseño de programas de investigación estratéxicos... Había centos de posibilidades, pero non. A Lei tan só establece un marco procesal para unha actividade que se entende exercida e promovida dende o ámbito privado. É decir, a administración non fai arqueoloxía, senón que só dí cando, como e por quen debe ser feita a arqueoloxía.

Todo isto resultaba moi práctico: a administración evitaba facer unha inversión pública (outros chámanlle gasto público) en arqueoloxía, actividade onerosa e da que resulta difícil xustificar a súa utilidade, utilizando xustificacións raianas no sofisma, coma que o xacemento mellor conservado é o que non se escava. Pero por outra banda, a extensión do control administrativo sobre a construcción, tanto pública como privada, abría un pequeno eido de posibilidades laborais a arqueólogos a quen, ata agora, o título só lles valía para adornar a parede do salón. Unha xeración e media de arqueólogos, carne de INEM, lanzáronse a criar empresas de arqueoloxía orientadas a resolver os expedientes dos promotores inmobiliarios, obrigados a a pagar a un arqueólogo con tal de que lle sacaran do medio esas catro pedras e poder seguir construíndo axiña a súa burbulla. Era un sistema perfecto: A administración, sen gastar un can, podía presumir das centos de intervencións arqueolóxicas realizadas cada ano. Os arqueólogos podían empregarse de arqueólogos, cousa que poucos deles se atreverían a soñar, e aínda que o mercado era escaso, a propia administración se encargaba de regular a competencia exercendo de árbitro arbitrario. Os promotores laiábanse pero se podían pagar, pagaban, pois nos tempos da burbulla había para todos. E todos contentos.

Pero ollo. É un sistema defectuoso, tanto que dificilmente pode soportar estes tempos de penurias e zozobras. En primeiro lugar, facer recaer todo o custo da intervención no dono do terreo é o mellor estímulo á ocultación e a destrucción dos xacementos. A lei de patrimonio prevée o dereito a premio polos achados, e a posibilidade de custo compartido entre o promotor e a administración autonómica das intervencións arqueolóxicas, pero os casos nos que isto foi así pódense contar cos dedos do xeonllo. O dono dunha parcela urbanizable sospeitosa de agachar reliquias do pasado fará todo o posible por meter a retroescavadora a fozar antes de que a administración reaccione e faga que as famosas catro pedras trunquen os seus soños urbanísticos. E poderá cometer ese delito (ás máis das veces reducido a falta administrativa) contando coa vista gorda, cando non o beneplácito, da administración local, que se alimenta principalmente das licencias de obra. A lei, lonxe de conseguir crear unha relación de respeito entre a cidadanía e o Patrimonio, convertíuno nun “problema”, unha traba administrativa máis, que, como noutros casos, resulta máis rendible eludir.

En segundo lugar, hai que ter en conta que o negocio da “arqueoloxía de xestión” (por algúns chamada de “dixestión”, en tanto que daba de comer) foi posible nun principio grazas á precariedade e a desregulación laboral: ausencia de contratos, ou contratos leoninos, salarios por debaixo da categoría profesional, falla de seguridade,... Na medida en que estas graves deficiencias van sendo corrixidas grazas aos convenios, os custos dunha intervención arqueolóxica comezan a dispararse, ata o extremo de que hoxendía, un promotor inmobiliario sabe que pode ser máis barato pagar a multa por destruír un xacemento (no suposto caso que se lle abra un expediente sancionador, que hai cousas que pasan) que asumir o custo da súa escavación, sen que isto supoña unha garantía de poder continuar a obra. Así están as cousas. O modelo de negocio da “arqueoloxía de xestión” podía funcionar nun contexto no que convivían a construcción desaforada e os salarios desregulados, dúas condicións que non existen actualmente e que é desexable que non volvan.

E en terceiro lugar, este sistema convirte ao arqueólogo no seu elo máis feble, nun equilibrio ás veces moi precario entre o promotor, a administración, e a súa propia ética profesional. O promotor, que paga, considérase no dereito a esixir informes do arqueólogo favorables aos seus intereses. A administración, en tanto que debe velar pola preservación do patrimonio, debe fiscalizar o traballo do arqueólogo e ten a potestade de denegarlle a súa autorización e o sustento. A ética profesional aboca ao arqueólogo a desesperarse ante a perpetua contradicción entre a urxencia coa que desenvolve o seu traballo e o deber do rexistro exhaustivo; entre a consciencia do valor dos restos achados e a realidade de traballar para a súa destrucción. O resultado é que as intervencións rematan en informes ambiguos, cos que tan doado resultaría xustificar a conservación dun achado como (a cotío) a súa desaparición. Cando un promotor, público ou privado, destrúe un xacemento que acaba de ser “avaliado”, sempre se xustifica no informe dos arqueólogos. E cando a cidadanía expresa a súa indignación pola destrucción do patrimonio que é seu, acaba por dubidar da profesionalidade duns arqueólogos incapaces de avaliar nada cun “aprobado”, aínda que sexa raspado.

Moitos arqueólogos que coñezo, cheos de xusto sentido corporativo, louvan este proceso de profesionalización da nosa ciencia, algo que, na súa opinión, contribúe a dignificala. Xeralmente, de maneira máis ou menos consciente, miden en paralelo a dignidade e a retribución monetaria, algo que, todo hai que decilo, non é exclusivo deste gremio, senón que está na lóxica desta sociedade. Defenden, polo tanto, un sistema que ata hoxe lles deu de comer, incapaces de imaxinar outra alternativa. Eu sei que a dignidade da profesión pasa por outras peneiras. Sei que, desgrazadamente, a inmensa maioría da cidadanía segue sen entender a utilidade da arqueoloxía. E a minoría que a entende, a cidadanía que disfruta do Patrimonio como algo propio que nos une e define como sociedade, e a que o defende cando é atacado, é doado que mire nos arqueólogos profesionais uns mercenarios inescrupulosos, que se expresan nunha linguaxe engolada e distante, e que moitas veces se amosan incapaces de transmitir sequera un poco de amor polo pasado que contribúen a rescatar.

A dignidade da arqueoloxía pasa, pois, por traballar nun sistema que nos permita exercer a nosa profesión de maneira independente, libre de inxerencias dende intereses que non sexan os inherentes á nosa ciencia. Un sistema que nos permita ser contemplados pola sociedade como algo útil e necesario, compartindo coñecemento, e axudando a entendelo como outra forma de riqueza. E, postos a pedir, un sistema capaz de xerar traballo digno con soldos dignos. O modelo xurdido da Lei actual é pernicioso. Dixemos no outro post que non servía para xerar coñecemento. Acabamos de ver que non serve para dar de comer, nin tampouco para dignificar a disciplina. Delenda est archaeologia (procurationis). Outros modelos son posibles. Quero crer que mellores. Pero diso falaremos, se acaso, o ano que vén. Feliz ano!
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-12-2011 17:52
# Ligazón permanente a este artigo
Pensando unha nova lei de Patrimonio Cultural
Foto blog entre-hojarascasHai que recoñecer que ser Conselleiro de Cultura deste país que non quere selo debe ser unha tarefa desagradecida. Frustrante. Castradora. Xa non porque o conselleiro considere que a Cultura que lle tocou xestionar sexa limitativa, senón porque nun goberno que ten un concepto da inversión pública saído da escola do Dómine Cabra, os recortes en cultura son máis que preceptivos, axiomáticos. Tanto, que lendo os papeis, parece que o traballo do conselleiro sexa o de tecer o tapiz de Penélope: un día convócase unha axuda, un concurso, unha subvención, e ao día seguinte aparece desconvocado. Se a consellería tardou case un ano en definir na súa web as súas liñas de actuación sería por algo. É a xestión dun baleiro tan grande coma o da Cidade da Cultura, tamén ela recortada. O que ía ser o gran contedor da Cultura deste país son galpóns baleiros e inacabados, unha metáfora carísima e triste. Así que para ser lembrado por algo que non sexa destecer o tecido, conta un ruxerruxe que o Conselleiro anda a teimar nun proxecto importante e barato: reformar a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.

Isto debería poñernos malos dos nervos, ante a incertidume que esta nova trae consigo. Eis a primeira dúbida: A Lei de Patrimonio é unha das poucas leis que este país se deu por consenso, aínda que este foi dado pola necesidade imperiosa de ter esta lei antes que nada. Sería hoxe posible un consenso semellante?. Por outra banda, hai tamén moito acordo en que esta lei tense amosado insuficiente para os obxectivos que ela se marcara, toda vez que desque está vixente, o ritmo imparable da destrucción do Patrimonio non semella terse detido. Hai chatas na lei, dende logo, pero tamén virtudes, e entre elas aspectos nunca desenvoltos que cecais a terían feito máis eficaz. Para xulgar a lei, non hai nada mellor que comprobar se serviu aos obxectivos para os que foi concebida. No que atinxe á arqueoloxía, que é o tema que nos toca, habería que preguntarse se a Lei propiciou o mellor marco posible para o traballo dos arqueólogos, ou se é este modelo o máis idóneo para o desenvolvemento da ciencia arqueolóxica.

Porque ante todo, a arqueoloxía é iso, unha disciplina das ciencias sociais que serve para interpretar o pasado á luz dos restos materiais. A arqueoloxía serve, sobre todo, para “xerar coñecemento”, parafraseando un mantra dun dos gurús da arqueoloxía “de xestión”. Pois ben: desque existe a lei de Patrimonio, o número de intervencións arqueolóxicas en Galicia tense multiplicado e, pola contra, quizais o “coñecemento” xerado non sexa todo o desexable. Dito doutra maneira: hai unha desproporción evidente entre o número de intervencións, e o que delas sería posible aprender. Isto é así por moitos motivos. En primeiro lugar, porque a maioría das intervencións arqueolóxicas non se planifican conforme a criterios estrictamente científicos, senón que se adaptan aos proxectos de obras públicas ou privadas. Non é o mesmo prospectar sistemáticamente un territorio atendendo a unha hipótese de traballo fundamentada, que seguir sen máis a unha escavadora que constrúe a gávea dun gasoducto. En segundo lugar, moitas das intervencións son infructuosas, pois non se escava onde sería interesante, senón onde está previsto destruír: Non é o mesmo escavar unha mámoa que empregar recursos e traballo en sondear un terreo a 100 metros dela porque está dentro da súa área de cautela. En terceiro lugar, as premuras de tempo e recursos con que se fan estas intervencións restanlle aos informes e memorias a calidade científica que poderían ter se o seu obxectivo fose primordialmente a interpretación do pasado, e non o mero rexistro. A memoria dunha escavación xa non é un traballo de investigación, senón un trámite administrativo, que debe realizarse nun prazo de tempo curto. Ademais, as características da arqueoloxía ligada ás obras fan dos arqueólogos unha sorte de escavadores todoterreo, que o mesmo se meten nun abrigo paleolítico que nun cemiterio medieval, sumamente versátiles, pero non especialistas.

Isto é así porque a Lei de Patrimonio conlevou a consagración dun monstro chamado “arqueoloxía de xestión”, que consistíu en convertir en norma o que en realidade debera ser unha excepción: a chamada “arqueoloxía de urxencia” (definida no artigo 58 como as intervencións motivadas por un risco de destrucción inmediata e só cando se esgotasen todas as posibilidades de evitar a desaparición ou afectación do xacemento). E debera ser excepción porque todos os xacementos, sen exclusións, contan coa protección da lei para evitar a súa destrucción. Mesmo os xacementos que tan só están inventariados, segundo o artigo 22.1, gozarán dunha protección baseada en evitar a súa desaparición. Aínda así desaparecen, porque a confusión entre os borrosos contornos da arqueoloxía “avaliativa” (Art. 56.3) e a de “urxencia” (o citado art. 58) permitiu o desenvolvemento dunha arqueoloxía profesional que medrou ao abeiro do cemento, do piche e do tixolo.

Porque a lei tamén sentou as bases dunha fonda profesionalización da arqueoloxía, con todo o bó e o malo. En primeiro lugar, ao definir como actividade arqueolóxica (e polo tanto suxeita ao control administrativo) practicamente calquera contacto físico cun xacemento ou resto arqueolóxico (artigo 57), e en segundo lugar, ao esixir unha “idoneidade técnica” para a dirección destas actividades (art. 61, sobre requisitos e autorizacións). Con isto, toda actividade arqueolóxica (mesmo as máis inocuas) pasaban a ser eido exclusivo de arqueólogos profesionais, que debían contar co beneplácito da consellería. O feito de que ésta fose quen avaliase tanto a “idoneidade” do director dunha intervención, como o “interese científico” da mesma convertiuse nunha fonte constante de sinsabores, disgustos, humillacións e miserias para moitos investigadores, e convertiron por moitos anos á Dirección Xeral de Patrimonio nun antro onde certos personaxes practicaron sen taxa nin medida actividades raianas no tráfico de influenzas ou a prevaricación, repartindo os chollos segundo eses escuros parámetros de idoneidade, mentres moitos profesionais calaban por medo a represalias.

Deste xeito, a práctica totalidade da práctica arqueolóxica deste país, mesmo a promovida con recursos públicos e por entidades públicas, está desempeñada por empresas privadas. Hai excepcións: algúns proxectos promovidos dende a Universidade, ou mesmo xente que autofinancia a súa propia investigación, pero estes casos non deixan de ser anecdóticos. Non deixa de ser paradóxico, cando o patrimonio arqueolóxico é por definición de dominio público. Unha Lei de patrimonio debería reflexionar sobre este feito, pois se se chegara ao mesmo grao de privatización na educación ou na sanidade habería quen pediría unha guillotina no Obradoiro.

O que precisamos é unha lei que devolva outra vez a xestión do que é dominio público ao ámbito do público. Non negamos o dereito a existir dunha arqueoloxía profesional, nin o dereito dos traballadores da arqueoloxía a intentar subsistir neste magro negocio. Pero si esiximos unha política arqueolóxica pública que integre a todos os demais estamentos implicados: ás Universidades, aos museos, ás academias e aos colectivos sociais, que promova e garanta a existencia (e a primacía) dunha arqueoloxía orientada á investigación, seguindo programas científicos e liñas de investigación estratéxicas. Unha política que, sen que deba renunciar a administración á fiscalización da actividade arqueolóxica, basee no posible as súas decisións (coma unha avaliación de impacto arqueolóxico) en organismos e entidades públicas e independentes. Unha arqueoloxía non circunscrita ao colectivo dos profesionais, senón máis participativa, aberta ao voluntariado, aos estudantes, aos investigadores noveis, que sirva tanto de fonte de coñecementos útiles do pasado, como de experiencia formativa. Unha arqueoloxía que se abra ao público tamén a través da difusión normalizada dos seus resultados e dunha política educativa que valore o Patrimonio como un legado, e non como un simple xoguete turístico.

CONTINUARÁ
Comentarios (1) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-10-2011 23:26
# Ligazón permanente a este artigo
Nós, os irrelevantes
taramancos vello (Foto Manuel Gago, www.manuelgago.org)
A construcción da variante de Noia, que unirá a estrada VAP9 Brión-Noia coa SC-550 entre Noia e Taramancos, deu pé á descuberta, perto deste lugar, dun importante xacemento arqueolóxico. Os restos dun poboado que presumiblemente estivo ocupado dende a Idade do Ferro ata época romana, vencellado á explotación marisqueira (a xulgar polos depósitos dos seus cuncheiros), e o que é máis curioso, sen ningunha evidencia de murallas ou defensas de ningún tipo, como cabería agardar dun hábitat castrexo. O sorprendente xacemento foi escavado este verán, pero a Xunta de Galicia está decidida a destruílo e sepultar os seus restos debaixo do piche. A escusa é que, segundo a propia Xunta, carecen de relevancia.

Descoñecemos cómo se mide a relevancia dun achado. O Poboado de Taramancos amosaba as probas da ocupación máis antiga da bisbarra de Noia. Non parece isto relevante?. Contén tamén os únicos restos romanos que se podían calificar de tales nunha vila que presume dunha antigüedade nunca confirmada ata o de agora pola arqueoloxía. Tampouco isto parece relevante?. O poboado de Taramancos é ademais unha rara avis entre os castros: non ten murallas, algo excepcional que o convirte nun dos escasos testemuños existentes de ocupación dun espazo na Idade do Ferro fóra dos muros das citanias. Non é isto aínda relevante?. Ningún dos exemplos deste tipo de xacementos foi conservado ou como se gosta decir “posto en valor”; quen queira saber deles debe recurrir a publicacións parciais, e a datos e murmurios que circulan de boca de arqueólogo a oído de arqueólogo, coma as fórmulas das pocións druídicas. Taramancos é, pois, un exemplo único, senlleiro, da Idade do Ferro galaica, que podería estar á disposición do público. Non e isto dabondo relevante? Pois non, debemos estar trabucados, porque segundo os datos do relevanciómetro da Xunta, o poboado de Taramancos non vale nada.

Antes de facer unha obra, pública ou privada, hai que facer un estudo do seu impacto, tanto na paisaxe, no medio ambiente, coma no patrimonio histórico, artístico e arqueolóxico que puidera estar afectado. Tras a avaliación do impacto, é preceptivo establecer medidas correctoras, porque a razón de ser dunha avaliación de impacto é tentar evitalo, ou reducilo ao mínimo posible. Pódese facer de moitas maneiras: replantexando ou redimensionando o proxecto inicial, cambiandoo de lugar, ou mesmo renunciando a facelo. Pero despois de atopar o Vello Taramancos, non se barallou ningunha outra alternativa. A destrucción estaba prevista de antemán, e a escavación non é máis que un simple trámite que hai que cumplir, segundo o conselleiro de infraestructuras e da metade que quede do ambiente, para quen por esta zona “castros hai moitos”. Na variante de Noia, e a pesar de que presuntamente se fixo un estudo e corrección do impacto, vaise estragar por completo a desembocadura do Tambre, desfigurada por viaductos arrepiantes, ademais de esfarelar os restos arqueolóxicos máis antigos do municipio. Non hai medio ambiente que protexer, nin paisaxe, nin patrimonio. Saben por qué? Porque segundo eses estudos, deben de ser irrelevantes.

A administración opta algunhas veces por conservar os restos atopados. Obrígase a promotores privados, e as veces aos públicos, a variar os seus proxectos iniciais e mesmo a cancelalos porque afectan a un ben cultural que se considera relevante. A comparación dos restos así conservados e os destruídos non permite dilucidar cál é o criterio que mediu o seu interese e os salvou ou condenou á piqueta. A única pauta visible é que cantos máis cartos se invistan nunha obra pública, e cantos máis políticos falen dela, máis posibilidades hai de que os bens patrimoniais afectados, sexan da entidade que sexan, acaben esfolados. Pero eu sei polo menos dun caso no que un cidadán, ante a aparición duns restos en todo semellantes aos de Taramancos, foi, en xustiza, obrigado a replantexar a construcción da súa propia vivenda para preservalos, con grave menoscabo do seu pecunio. Non se coñece ningún ordenamento xurídico que diga que a administración estea eximida da lei que aplica a discreción aos seus administrados, non sendo a Lei do funil. Pero para a Xunta predicar co exemplo non parece que sexa algo que teña relevancia.

A administración debe velar pola preservación dos bens arqueolóxicos porque a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia establece que teñen consideración de dominio público todos os obxectos e restos materiais descubertos tanto en escavacións arqueolóxicas como en remocións de terras de calquera índole, por obras, ou por casualidade, tanto en terreo público coma privado (artigo 56.1). Consecuentemente, Taramancos é do dominio público. Porén, ninguén dende a equipa de escavadores ou dende a Dirección Xeral de Patrimonio, fixo o máis mínimo esforzo por explicarlles aos noieses, aos galegos, e ao resto do mundo en qué consisten estes achados, que son de todos eles. Non se nos permite calibrar por nós mesmos a relevancia do patrimonio que é noso. Non era pedir o imposible; informar é algo que se ven facendo, cada vez con máis frecuencia, en moitas escavacións en Galicia, e trátase dun san exercicio de reversión ao público do que é pubico, de devolver en coñecemento a inversión que todos facemos na investigación. O caso é que non sabemos case nada de Taramancos. Quizais non se explicou nada porque os achados eran irrelevantes, ou quizais foi porque se pensou que era mellor que a xente non soubera nada, porque o que saiba a xente ou deixe de saber é irrelevante.

Seguramente, habería xente que non entendería a importancia dos achados de Taramancos (no suposto caso en que tiveran algunha relevancia). Para iso é preciso educación e sensibilidade. A educación permítenos situar estes achados no seu contexto espacial e temporal, recoñecelos como parte dun mundo desaparecido e, coa obxectividade da evidencia material, aventurar, imaxinar, cómo ese mundo era. A sensibilidade obríganos a observar os restos do pasado con respeito e reverencia, porque nos permiten mergullarnos na corrente da Historia, sentila como parte de nós, e sertirmos nós como actores últimos dela. Cando a sociedade ten educación e sensibilidade indígnase ante a destrucción deliberada das reliquias do seu pasado, de aquilo que é testemuño do que unha vez foi, e da súa relación secular co territorio que habita. Unha boa parte da sociedade galega ten educación e sensibilidade, e está indignada pola destrucción do que é seu. Pero iso non parece importarlle aos responsables de velar polo seu Patrimonio, porque é menos relevante que gastar 38 millóns de euros en evitar catro minutos de atasco nunha estrada comarcal.

Taramancos, o castro sen murallas, non ten quen o protexa do empuxe das escavadoras e da especulación urbanística, que é a quen serve esta estrada mastodóntica e voraz. A pesares das voces que claman, clamamos, contra esta desfeita, o pasamento deste xácigo ocorrerá entre o silenzo e a indiferencia xeral. Un castro máis ou menos, é irrelevante. Igual que as rías, a paisaxe, o territorio, a Historia, o patrimonio público, a educación, a conciencia cívica, a identidade… Asumámolo, somos todos irrelevantes. Ata que nos rebelemos.
Comentarios (3) - Categoría: Escavacións - Publicado o 30-09-2011 23:15
# Ligazón permanente a este artigo
Petroglifos entre luces e sombras
Centro de interpretación de campolameiro (foto Turgalicia)
Hai xa moitos anos, aínda no século pasado, a Xunta de Galicia lanzou a proposta de criar catro parques arqueolóxicos en Galicia. Catro parques que se ocuparían, cada un, dun dos aspectos senlleiros do pasado deste país. A idea asentábase no feito de que, tanto os arqueólogos galegos coma o público con arelas de saberes prehistóricos, identificaron dende sempre Galicia con tres ou catro cousas, a saber: os castros, as mámoas, os petróglifos e todo o que os romanos fixeron por nós. Sendo así, podíanse facer catro establecementos lúdico-turístico-culturais aproveitando sendos xacementos paradigmáticos: a citania de San Cibrán de Lás, en Ourense, a cidade romana de Lugo, en idem, os petróglifos de Campolameiro en Pontevedra, e as mámoas do Barbanza (ou da Costa da Morte, ou de Soneira, xa non se sabe, porque seica a cousa foi mudando de sitio), n’A Coruña. Catro centros ben repartidiños a un por provincia, algo moi importante neste país de minifundio e miniparroquia.

O caso é que, despois de máis de tres lustros de atrancos, atrasos, vicisitudes políticas e dous cambios de goberno para acordarmos e seguir aí o dinosaurio, os parques arqueolóxicos comezan a materializarse, coa inauguración do Parque arqueolóxico da arte rupestre de Campolameiro. E coma sempre, neste país, hai opinións encontradas, esquecendo ás veces que mentres o parque se fixo, pasaron polo poder en Galicia os tres partidos con representación actual no parlamento, así que é obra de todos eles. Hai quen mira nisto a oportunidade dunha verdadeira revalorización social dos nosos venerábeis gravados, un centro didáctico e divulgativo decente, e un motor económico para toda unha bisbarra, baseado no binomio guiri-pasta. Outros miran un despilfarro de cartos en momento de crise, un mamotreto arquitectónico, ou unha privatización do patrimonio público. Sendo sensatos, o máis probable é que… depende.

En primeiro lugar, unha inversión millonaria en centros arqueolóxicos debería ter, ante todo, un criterio científico: Avaliar as necesidades da investigación arqueolóxica, e da conservación do Patrimonio (entendido no seu conxunto), e deseñar un método de solventalas. Porén, o obxectivo recoñecido dos parques arqueolóxicos é fundamentalmente outro: atraer turistas. Pódese disfrazar con outros argumentos case poéticos (por etéreos), como “centralizar ou dar apoio á investigación de cada área de estudo”, pero o obxectivo principal é o que é. Mesmo o primeiro seminario realizado no parque tiña como obxectivo analizar estratexias inmediatas para a “promoción” da arte rupestre. Parece dubidoso que o parque de Campolameiro vaia a prestar un apoio significativo á investigación, nin á conservación da arte rupestre galega non sendo de maneira indirecta, a través da divulgación e da sensibilización de cara aos visitantes.

Asúmido pois que a función é a turística, aínda que sen negarlle un papel á ciencia como coartada, cabe preguntarse se é o xeito máis rendible de facelo. O parque comenzou cun orzamento aproximado de 530 millóns de pesetas (uns 3’2 millóns de euros), para acabar custando case 9 millóns €. Case o triplo. Só o centro de interpretación foise aos 5’2 millóns/€. Non é o único caso de orzamento engordado: en Marín, un quiosco chamado ampulosamente “centro de acollida de visitantes aos petróglifos de Mogor” está orzamentado en 200.500 € (¡!), un galpón co prezo dun chalé. Se o IPC subira ao ritmo dos prezos da obra pública estabamos fodidos. Pódese pensar que estas obras saen un chisco caras, sobre todo se consideramos ata que punto se poden cubrir as mesmas necesidades con menos recursos. Ademais, o tamaño axigantado da inversión ten varios efectos perversos: un, o de restar recursos para a conservación doutros xacementos; e outro, o de renunciar á promoción deses outros xacementos dende o momento en que se convirten en “competidores” do que é "revalorizado". Non é invento: en publicacións asinadas por persoas que están entre os ideólogos destes parques defínense nestes termos os xacementos susceptíbeis de atraer “clientes” en detrimento do que se quere “poñer en valor”.

E qué tipo de clientes? Os que soñan con riadas de turistas de alén o Padornelo enchendo os merendeiros de Campolameiro para admirar as misteriosas gravuras dos nosos devanceiros, esquécense dunha cousa: a inmensa maioría da xente ignora practicamente todo sobre a Idade do Bronce, e aínda menos sabe qué é un petróglifo. Se éstes son populares en Galicia, é polo seu uso constante como imaxe corporativa por parte de empresas e institucións públicas e privadas. Fóra de Galicia, os petróglifos atraen hoxendía só a un público especializado ou curioso, case elitista. O mesmo pasa cos castros e coas mámoas. O "segmento de mercado" turístico para os xacementos galegos é principalmente interno. Para que a cousa funcione, habería que crear primeiro un discurso científico coherente (algo que no caso dos petróglifos dista moito de suceder), e segundo popularizalo e exportalo a través da escola e de todos os medios posibles (algo que xa dixemos aquí noutro momento e por outra causa), nun proceso que poderíamos chamar “instrucción pública”.

Isto é algo que os xerentes que “xestionan” o patromonio parecen esquecer: o Patrimonio arqueolóxico só pode ser útil economicamente se existe unha educación de calidade, a través dun proceso que se retroalimenta: O patrimonio debe servir ante todo para educar, e débese educar para entender, valorar, protexer e disfrutar o Patrimonio. Será por iso que ata os escolares deben pagar 3’50 € por mirar o que antes era de balde e de todos, para que aprendan a valoralo.

Os estudosos e os amantes da arte rupestre galega sabemos que existen tarefas urxentes que acometer neste eido. É urxente a prospección e inventario de todas as pedras posibles, antes de que desaparezan pola presión abafante que exercemos sobre o territorio. É urxente o seu balizamento, para evitar danos pola ignorancia ou a maldade. É urxente a documentación con medios normalizados. É urxente unha protección legal efectiva. Qué se podería facer con 9 millóns de euros? De momento, metemos eses cartos nun Centro arqueolóxico. Pero sendo positivos non é pouco. Antes que tirarlle pedras, tense a oportunidade de convertilo no catalizador dun novo interese polo patrimonio rupestre galego, un "efecto Guggenheim" dos petróglifos. Quizais acabe por criar certa conciencia e respecto por estes testemuños do pasado, pois desgrazadamente está demostrado que a xente só valora o que paga, e tamén, o que dá cartos. Quizais sirva tamén para que o noso Patrimonio arqueolóxico sexa coñecido e valorado fóra, e así comezar a existir nos relatos históricos europeos, no que Galicia ocupa moi poucas páxinas. E quizais iso estimule na sociedade unha nova relación, máis agarimosa, co noso pasado e co noso territorio, algo do que en Galicia non andamos moi sobrados. Serían os 9 millóns de euros mellor gastados da historia. Quizais.
Web do Parque arqueolóxico da arte rupestre de Campolameiro
Comentarios (4) - Categoría: Novas e Opinións - Publicado o 31-08-2011 23:17
# Ligazón permanente a este artigo
O descubridor ao descuberto
Bingham no Machu Picchu, en 1912 (foto de National Geographic)Cando no século XVI os castellanos emprenderon a conquista do continente americano, animábaos unha ambiciosa cobiza. Todos os relatos da dominación coinciden na portentosa sede de ouro dos conquistadores, que eran atraidos ao interior do continente, por calquera indicio da existencia do metal, como cans cheirando o rastro da presa. Non importaban o abafantes que foran as selvas nin o irtas que foran as montañas, a recompensa do ouro a esgalla podía esconxurar calquera perigo ou dúbida. Por esta razón, cando un aventureiro quería conseguir apoio ou patrocinio para unha expedicion, non tiña máis que esaxerar un pouquiño os informes que falaban de ouro entre os indios de tal ou cual lugar. Contábanse historias de cidades empedradas de ouro e de prata, onde as árbores daban esmeraldas e a xente xamais avellentaba. Xurdiron, ou se reinventaron lendas que falaban das Sete Cidades de Ouro, de Cíbola e Quivira, de Trapalanda ou a Cidade dos Césares, de Paititi, ou de El Dorado… O éxito de Cortés e de Pizarro, e os inxentes tesouros que atoparon dábanlle márchamo de autenticidade ás historias nas que aqueles aventureiros depositaban as súas esperanzas. A cobiza sempre podía a calquera outra lóxica, e moitos daqueles infelices acabaron engulidos pola selva, devorados por anacondas, pumas e mosquitos, ou coa súa cabeza espichada nun pau, reducida por artes misteriosas ao tamaño dun puño para adornar a casoupa dun xíbaro.

A xeografía americana inzouse así de lugares soñados. A extensión dun continente onde todo podía ter lugar estimulaba o maxín; sempre podía haber algo extraordinario agachado tras a seguinte cordilleira, ou na ribeira dun gran río, ou no corazón dunha selva impenetrable. Os conquistadores nunca foron quen de abranguer todo o seu inmenso dominio: como Lope de Aguirre, conquistaban a golpes de vista e tomaban posesión de selvas enteiras cun simples aceno da espada e unha beizón. Co paso das décadas e dos séculos, as lendas foron esborrallándose, pero nunca de todo. O Novo Mundo seguía sendo bastante novo cando os españois marcharon, e cando as repúblicas americanas acadaron a súa independencia, algúns buscaron nos seus inexplorados territorios trazas daquelas antigas e opulentas civilizacións que serviran para darlle avoengo e pedigree á recen estreada historia americana. O mito de Eldorado pasaba así dos aventureiros aos arqueólogos.

Desta maneira, moitos tiraron da poeira vellos documentos e manuscritos coloniais, en busca das vellas noticias de reinos perdidos. Algúns, como John Lloyd Stephens, tiveron éxito, redescubrindo aos ollos do mundo a cidade de Palenque e os misterios dunha descoñecida cultura. Os marabillosos debuxos que o seu compañeiro Frederick Catherwood fixo das ruínas estimularon os estudos da civilización maia da mesma maneira que os deseños de Dominique Vivant Denon puxeron os alicerces da exiptoloxía. Outros tiveron peor sorte, coma o coronel Percival Harrison Fawcett, que desapareceu en 1925 na selva brasileira en busca da ignota cidade de Z, descrita nun curioso manuscrito dezaoitesco por un fato daqueles aventureiros sen fortuna en busca de patrocinio.

Entre estes descubridores de cidades selváticas destacou o norteamericano Hiram Bingham. Profesor de Historia de Sudamérica na universidade de Yale, e pertinaz viaxeiro polas corredoiras andinas, Bingham marcouse coma obxectivo descubrir o paradoiro dunha cidade perdida e nunca achada de todo: Vilcabamba. Alí, os sucesores do malpocado Atahualpa, o inca que morreu traizoado pola cobiza de Pizarro, instalaran a capital dun reino cos restos do seu antigo Imperio, que logrou sobrevivir case corenta anos á chegada dos españois ata a súa conquista definitiva en 1572. Dende aquela, Vilcabamba, lonxe dos eixos de poder político e económico do novo virreinado de Perú, foi engulida polo bosque tropical e o esquecemento. Bingham afuciñou nas vellas crónicas e buscou referencias de exploradores. En 1910 pasou polas ruínas de Choquequirao, pero ao contrario da opinión de moitos, non as identificou con Vilcabamba. No ano seguinte deulle por “explorar” o val do río Urubamba, onde unhas décadas antes un alemán fundara unha compañía para saquear “as huacas do inca” e vender os seus tesouros. Preguntou aos paisanos e alá o levaron ata un alto picouto inzado de casas a caír, comestas da broza. O nome era tan evocador coma a paisaxe: Machu Picchu, o pico vello.

Bingham decidiu explotar aquel achádego e retornou aos EE.UU. en busca de patrocinio, igual que os antigos conquistadores españoles cando ían negociar as súas capitulacións ante o rei. Alí artellou a súa particular fábula: Machu Picchu era a antiga e perdida Vilcabamba, a derradeira cidadela dos incas, mesmo a orixe da propia civilización incaica. Con estas e outras músicas conseguiu cartos da National Geographic e outras institucións e voltou ao mato peruano fornecido de fondos desbrozadores. Nos anos seguintes limpou de vexetación a cidade, escavou o que puido e arrapañou con todo o material que conseguiu atopar. En 1913, a edición especial polo 25 aniversario da revista da National Geographic Society adicaba unha ampla reportaxe ás descubertas. O mundo mirou por primeira vez o esplendor dunha cidade inca case intacta resucitar no medio da selva. Bingham puido así inscribir o seu nome entre os grandes descubridores de civilizacións, coma Botha, Mariette, Petrie ou Layard.

Bingham construíu coidadosamente unha imaxe romántica de arqueólogo heroico e afortunado, a do home occidental, erudito, aventureiro e solitario que atravesa selvas e montañas procelosas a golpe de machete para revelar un mundo ignorado por todos, mesmo polos indíxenas herdeiros daquelas pasadas glorias. Unha imaxe que de feito inspirou a doutros heroes lexendarios, coma Indiana Jones. Hoxe esta imaxe está seriamente cuestionada. Realmente Bingham non descubrira nada, pois Machu Picchu nunca fora de todo esquecido. Aparecía mencionado en numerosos documentos coloniais, e hai constancia de que as súas ruínas recibiran a visita de variopintos personaxes, décadas antes da chegada do norteamericano. Tampouco acertou nas súas esaxeracións: Machu Picchu non fora endexamais Vilcabamba, nin outro derradeiro reducto incaico que os españoles xamais conquistaran, nin a cidade orixe da dinastía incaica, nin un santuario adicado á inmolación de virxes ao deus sol. Máis que unha cidadela, era unha especie de residencia-tumba real combinada cun santuario e un centro monástico, unha especie de equivalente peruano do mosteiro do Escorial, que só tivo un século de ocupación antes de ser abandonado pacificamente ao despoboarse a rexión nos tempos da colonia. Cando Bingham redactou as súas impresións nun libro, en 1948, axiña gañou o descreto da comunidade arqueolóxica, que cuestionou as suas interpretacións e censurou os seus métodos. Tamén se lle acusou de saqueador, pois levou para os EE.UU. case 50.000 pezas procedentes da súa escavación, que ficaron depositadas na Universidade de Yale. Seica conseguira permiso do goberno peruano para que se lle emprestaran as pezas durante 18 meses, pero a Gran Guerra, na que acudiu como instructor de aviación, fixo esquecer este prazo e tamén o acordo, o que aínda hoxe é fonte de litixios entre os dous países.

Hai unha semana cumplíanse 100 anos do golpe de machete que desvelou a cidade dos Incas. Cecais Bingham non foi o descubridor que el mesmo soñaba ser. Cecais a historia non o lembre coma un heroe, nin coma un grande erudito, pero hai que decir que nas historias de arqueólogos, a pouco que se rabuñe, hai poucos que o sexan. Iso si, hai que recoñecer que foi un grande fabulador: non anunciou o seu descubrimento exactamente como foi, pero si como á xente lle gostaría que fose. Cecais por iso o seu libro-memoria, “A cidade perdida dos Incas”, tan criticado pola ciencia, convertiuse nun éxito de vendas. Bingham sabía que a historia, para ter éxito, debe adobiarse da dose conveniente de literatura.
Comentarios (1) - Categoría: Persoeiros - Publicado o 31-07-2011 23:33
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal