| Esta é unha bitácora que recolle novas, opinións, críticas e curiosidades sobre arqueoloxía en Galicia e no mundo. |
|
|
| O meu perfil |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Habemus convenium |
|
Existen os arqueólogos? Quero decir: Existe xente que se adica profesionalmente á arqueoloxía e se gaña a vida dignamente? É unha pregunta que supoño que todos os arqueólogos deste mundo escoitaron algunha vez. Eu sempre dubidei na resposta. Cando rematei a carreira e os cursos de terceiro ciclo máis inútiles xamais ofertados por unha Universidade, como todo bó licenciado en Xeografía e Historia, fun a apuntarme no paro. No Servizo Galego de Colocación un home cubriu con burocrática indolencia unha ficha cos meus datos. Nome, apelidos, patatín, patatán… profesión?
- Arqueólogo-, respondín.
- Pero iso existe?
- Seica sí. Estudei para iso.
- Xa sei que existen os arqueólogos, pero hai quen traballa diso?
- Seica sí- Repetín. - Eu sei de xente que traballa de arqueólogo.
O home foi a un libro gordo que tiña na mesa, e púxose a pasar follas. Pescudou naquel tocho de adiante para atrás e de atrás para adiante, e logo fitou para min. Non atopaba certo código ou referencia que ao parecer teñen todas as ocupacións. Non sabía tampouco en qué ramo ou sector buscar. Construcción? Servizos? Os arqueólogos non existían. Habería que buscalos baixo terra.
- E non quererás que che poña como profesión outra cousa? Dixo o home aburrido de buscar.
- Non. Son arqueólogo. Despois pon o que queiras, repoñedor de supermercado, telefonista, paseador de cans, pero se me preguntas pola miña primeira profesión, pon arqueólogo.
- Pero ninguén vai chamar por ti.
- Peor para min.
O caso é que meses máis tarde, de xeito milagreiro, recibín unha chamada do Servizo Galego de Colocación pedíndome que acudira a unha entrevista. O Concello de Cotobade solicitaba un arqueólogo e eu era o único, ou case, que estaba apuntado en toda a provincia. Foi o meu primeiro traballo como arqueólogo. Non foi sen atrancos, pero non merece a pena nomealos. Moitos sabemos o seu nome, pero non quero mentar aquí a bicha. Nin o merece. Xa dixen tamén aquí que esta é a bitácora de todos.
Pero a cuestión tiña unha segunda parte. Pódese gañar a vida dignamente na arqueoloxía profesional? Ai! Esa é boa. Todo o mundo asocia este traballo ao ámbito académico. Os arqueólogos que o gran público ten no maxín (incluído Indiana Jones, non o esquezamos) son profesores universitarios, e a arqueoloxía é o seu hobby, non o seu oficio. Escavacións-vacacions estivais, investigación lúdico-festiva. O soldo ven por outra parte, e se non hai escavación, cóbrase igual. Pero hai arqueólogos que cobren só por traballar como arqueólogos?
Seguindo co conto: Pouco tempo despois do de Cotobade, fun cotratado por unha flamante empresa pontevedresa que pretendía abrirse camiño no negocio da arqueoloxía (se é que o hai). Había que facer unha gran escavación, por conta do Concello de Pontevedra, dentro das ambiciosas obras do Plan Urban. Todo parecía estupendo: contrato, solvencia, bos compañeiros. Emporiso, as condicións de traballo foron absolutamente lamentables: a área de escavación estaba cruzada por tres tuberías de augas fecais que con abraiante coordinación rebentaron á vez inundando todo de pis e caca. Os andamios da empresa constructora que traballaba á par nosa derrumbáronse enriba da escavación. Os comerciantes do entorno clamaban contra as obras, e o concelleiro competente (é un falar), de xeito imprudente e falaz, botou a culpa da ralentización dos traballos “aos arqueólogos”, co cal a poboación indíxena tornouse manifestamente hostil. Mirando atrás, foi perigoso. Entre palada de terra e palada de terra, os meus compañeiros de fatigas e mais eu chorabamos a nosa sorte como negros cantando blues nos campos de Alabama.
- Moito vos queixades, pero ben que cobrades- díxonos un dos obreiros da empresa constructora que traballaba nas obras que supostamente ralentizabamos.
- ¿Canto pensas que cobramos? Respondimos nós.
O home botou as contas da leiteira. Non sabía que a flamante empresa que nos contratara (tarde, os contratos mirámolos o día de inicio da obra) pagábanos o salario mínimo dun peón, sen ter en conta a nosa cualificación, prometendo pagar a diferencia “en dietas” que nunca vimos. Por eses cartos aturabamos o inaturable, o barro, as ratas, a merda (perdonando) e os esgarros de chuspe dos comerciantes. O obreiro aquel (sen menospreciar a ninguén) duplicábanos o salario. Tivemos que sacar a nómina para que nos crera.
- Se son eu, por eses cartos, planto todo e marcho!- ríuse. Con razón.
Á empresa aquela non lle foi moi ben coa arqueoloxía. O meu xefe acabou inculpado nunha rede de tráfico de antigüedades, e como era dunha desas familias “de Pontevedra de toda la vida” o rebumbio que se armou foi notable. Daquela eu xa decidira facer de min o meu propio empresario. Seguín sen gañar a vida dignamente, pero entre que me quitara os cartos a Facenda Pública ou un perista, prefería o primeiro. Ao fin, Facenda somos todos.
Xa deitara nesta bitácora algunha cousa sobre a miña relación coa arqueoloxía profesional, e dixera daquela que non gostaba de adicar esta xanela a angueiras persoais. Non me desdigo contando estas andrómenas, pois penso que son ilustrativas. Cada un fala da feira como lle vai nela, pero sei que así tamén lle foi a moitos. E non hai fonte máis fiable que a propia experiencia.
Neste mes pasado ven de publicarse no DOGA o primeiro convenio colectivo de ámbito da Comunidade Autónoma de Galicia para o sector da actividade arqueolóxica. Negociouno a patronal AEGA e o sindicato CIGA. Polo que sei, custou longos meses de negociacións, pero con máis ou menos chatas, é un documento imprescindible. Nel aparece definido o qué é un arqueólogo, as categorías profesionais que a actividade abrangue, os deberes en funcións de cada unha delas, e sobre todo o salario mínimo que se debe cobrar. É de supoñer que non só servirá para regular as relacións entre os empregados e empregadores, senón que servirá tamén para poñer orde nun sector empresarial abocado a unha competencia feroz. Despois de tantos anos de actividade profesional, que non existira aínda un convenio era unha chata imperdonable. Se se quería dignificar a arqueoloxía como actividade, había que comenzar por aquí. Agora queda esperar a ver cómo se cumple. Quizais agora saibamos por fin se os arqueólogos poden existir, e sobre todo sobrevivir. |
|
|
|
|
| A beleza das pequenas cousas. |
|
Hai uns 35000 anos, nunha Europa cuberta de mestas fragas de faias e de coníferas, azoutadas polos xeados ventos glaciares, grupos de cazadores afoutos acechaban o paso das manadas de renos, de bisontes, de mamutes cubertos de lá. Paseniñamente, ían ocupando o continente enteiro, arredando, quizais eliminando, aos seus curmáns na evolución das especies, os Neanderthais. Contaban coas súas novedosas ferramentas de pedra, láminas de sílex delicadamente retocadas, e as súas lanzas que arroxaban certeiras a gran distancia coa axuda de propulsores. Eran os Homo sapiens, nós mesmos.
A irrupción do Homo sapiens marca o tránsito ao que os prehistoriadores e arqueólogos chamamos o Paleolítico Superior. De seguro, os nosos devanceiros traían consigo a capacidade dunha linguaxe articulada complexa (algo que é discutible nos homínidos anteriores), coas facilidades que iso conleva na transmisión dos coñecementos e das técnicas. Esa capacidade intelectual evidénciase tamén nunha tecnoloxía máis refinada na fabricación de utensilios e armas de pedra e de oso, máis estandarizadas, precisas, perfectas. E sobre todo, maniféstase nunha habilidade novedosa, a expresión do pensamento abstracto a través de símbolos elaborados, o que coñecemos vulgarmente como Arte.
Hai xa unha centuria que os arqueólogos viñan atopando, asociados aos típicos restos deste periodo, mostras desta arte prehistórica. E entre estas primeiras mostras, destacaban unhas peculiares figuriñas. Parecían representar mulleres de grandes peitos e unha popa prominente. Brazos e pernas parecían ridículos fronte aos atributos propiamente femeninos. Os rostros aparecían borrosos, ou difusos, mentres que o sexo case sempre era representado de xeito ben explícito. Os arqueólogos, tan dados a bautizar os artefactos prehistóricos con nomes extravagantes, atoparon unha desas palabras rebuscadas que lle dan a un discurso científico un conveniente ton de suficiencia: Chamáronas Venus Esteatopixias Auriñacienses. Venus "esteatopixias", que traducido pedestremente do grego significa que teñen o cu coma un cesto de grande. E Auriñacienses, por ser esta a máis antiga facies cultural identificada naquel momento no Paleolítico Superior.
Axiña apareceron discusións sobre o axeitado desta denominación. Dar a estas estatuas o nome de Venus, deusa do amor e da beleza, a primeira muller a quen os gregos se atreveron a amosar espida nas súas estatuas, pareceulles a aqueles estudosos un nome do máis apropiado. Pero de aí a afirmar que se trataba da imaxe dunha deusa paleolítica, ou que representaban un ideal de beleza prehistórico, sen máis argumento, era algo arriscado. Pero todas as estatuetas femeninas prehistóricas atopadas (ata hoxe máis de 200) comenzaron a ser clasificadas indiscriminadamente coma venus esteatopixias, aínda que non padeceran esta hiperplasia xenética da graxa do cú, nin se puideran datar no periodo auriñaciense.
Aínda así, o certo é que as máis das figuras poden encadrarse nun tipo ben preciso, unha confluencia de rasgos que son o que, en definitiva, se considera unha tendencia: os rasgos físicos relacionables coa fertilidade (os grandes peitos, o bandullo inmenso, os amplos cadrís, a vulva evidente...) son os que aparecen representados con máis detalle. Son os atributos das nais prolíficas, ventres xenerosos e primordiais, máquinas xeneradoras de vida. Pero tamén, o que non é menos importante, os outros rasgos (mans, pés e extremidades, cabeza e rostro) aparecen só esbozados ou incluso nin aparecen. Qué son logo? Son pois a representación de mulleres fecundas, en calidade de fecundas e nada máis que fecundas. A abstracción da fecundidade. Un símbolo.
E para qué servían? Os símbolos, en tanto que constitúen unha forma de expresión, revelan, enuncian, manifestan o seu significado. E iso é exactamente o que se fai cando se chama por algo. E cando se chama por unha forza abstracta, por un desexo, como a abundancia ou a fertilidade, a chamada recibe o nome de invocación. Aquelas pequenas sociedades de cazadores, constantemente expostas aos perigos da caza, a enfermidade, o frío e á loita cos seus semellantes, dependían da existencia de nais prolíficas, capaces de traer ao mundo fillos dabondo como para garantizar a supervivencia do grupo. E esta idea é extensible á natureza da que extraen con esforzo o seu sustento. Hai quen pensa que as venus paleolíticas, como personificación da exuberancia e da forza xeneratriz da Natureza, son verdadeiras representacións dunha primitiva, primixenia, Deusa Nai. Quizais non haxa que ir tan lonxe, pero o certo é que os nosos devanceiros sapiens precisaban atraer para si e para o grupo a fertilidade e a abundancia por todos os medios que coñecían, incluída a maxia. E para iso se rodearon de obxectos simbólicos que pretendían controlar o incontrolable: que as mulleres quedasen encinta, que os seus ventres fosen bondadosos e espléndidos, que parisen sen dar a alma, e que os seus peitos deran bó leite para medraren os seus cativos quentiños no seu colo.
Neste mes, a revista Nature deu a coñecer un pequeno gran achado: unha venus paleolítica minúscula, tallada no dente dun mamute. Apareceu o pasado ano nas escavacións da caverna de Hohle Fels, en Alemaña. A figuriña, de só 6 centímetros, estaba esnaquizada en varios fragmentos que puideron recompoñerse para formar un corpo estrafalario: A cabeza, case inexistente, é unha protuberancia minúscula sobre os ombros. Os brazos, gordos e redondos, erguen dende abaixo dous peitos voluptuosos para deixar ver o ventre xigantesco. As costas rematan nunhas nádegas enormes e avultadas, das que parten dúas perniñas recortadas e sen pés, ben abertas, amosando no centro un sexo carnoso e dilatado. Nada demasiado diferente das outras venus prehistóricas, salvo a novidade dunha data inusualmente antiga (35000 anos) que a fai verdadeiramente auriñaciense. Tamén, que ten un pequeno buraquiño na cabeza que serviría para pasar por el un cordón, e que permite interpretala claramente como un amuleto, un talismán. A cova de Hohle Fels é un lugar fantástico que deu pé a outras grandes descubertas da arte paleolítica: ata 25 figuras humanas e animais en marfín de mamute, cabezas de cabalo, un precioso ganso, e incluso unha flauta esculpida en óso, quizais a máis antiga atopada ata hoxe. Soaba música no fondo das cavernas destas xentes refinadas, preocupadas pola beleza das pequenas cousas. Hai 35000 anos, unha muller apelaba a unha pequena figuriña de marfín pendurada do seu pescozo, pensando quizais en protexerse mellor dos rigores do parto e da crianza dos seus fillos, aos que transmitir logo os seus saberes, os seus medos, os seus sentimentos. Daquel ser sensible, asustado, esperanzado, saímos nós. |
|
|
|
|
| O soño asulagado |
|
 Alén da Columnas de Hércules, hai uns 12000 anos, existía unha gran illa dividida en dez reinos. Estes eran gobernados por cadanseu reis, descendentes todos dos amores de Poseidón con Clito, unha fermosa mortal. Os habitantes da Atlántida, que así se chamaba a illa, vivían harmoniosamente, gozando de todos os froitos que proporcionaba aquela vizosa terra, e esta prosperidade permitiulles construír unha grandiosa capital, rodeada de canais navegables, no centro da cal estaba o gran templo de Poseidón. Alí gardaban as leis que todos os gobernantes debían respectar. Pero aconteceu que os reis atlantes, a medida que a súa natureza semidivina se disipaba xeración tras xeración, foron inzándose de soberbia e pretenderon conquistar o mundo. Foi por esa razón que os deuses decidiron castigalos, condenando á Atlántida a desaparecer baixo as augas.
Esta é a lenda, máis ou menos, que Platón deixou escrita en dous dos seus afamados diálogos: o Timeo e o Critias. Trátase dun relato fragmentario e incompleto, co que o filósofo pretendía amosar cáles debían ser as virtudes dunha sociedade ideal. Para iso, emprega un recurso utilizado por moitos filósofos e literatos de todos os tempos, dende Tomás Moro a Aldous Huxley, e dende Jonathan Swift ata George Orwell: inventar un mundo diferente, alonxado do noso no espazo e no tempo, no que a súa fantasía puidese voar máis libremente. Pero ademais, emprega outra treta ben coñecida de todos os fabuladores de calquera tempo e lugar: dalle marchamo de autenticidade a través dun argumento de autoridade: a historia provén de Solón, o artífice da constitución ateniense, e éste a escoitara en Exipto, unha terra de saberes antigos e misteriosos, diante da cal Grecia era só un neno en cueiros.
Ninguén daría creto a esta historia ata o Romanticismo decimonónico. Os románticos renegaban do sórdido mundo que lles rodeaba, e moitos deles fuxían co maxín aos territorios da lenda, ao pasado bretemoso e a horizontes lonxanos, onde era posible levar unha existencia heroica e apaixonante, nada que ver coa gris Europa protoindustrial. Naquelas mentes afebradas, a Atlantida era posible. Ao reverdecer do mito quizais contribuíu tamén o éxito de arqueólogos como Schliemann, quen teimou en buscar (e atopar!) a mítica Troia sen máis guía que as indicacións da Ilíada de Homero. Logo Layard, Rawlinson e Koldewey desenterraban Nínive e Babilonia... No século XIX os mitos erguéronse orgullosos das súas tumbas, e sacudíronse a poeira dos séculos e do esquecemento. Para o cidadán vulgar, a Atlántida convertiuse nunha realidade asequible. Só era cuestión de tempo atopar testemuñas da súa ignorada existencia, e no futuro quizais se podería pasear, como o Capitán Nemo e os seus invitados, con escafandras por entre as súas ruínas asulagadas.
Hai moitos, demasiados intentos por atopar a Atlantida, por parte de xente disposta a crer que, como moitas lendas, afunden as súas raíces na realidade. É demasiado supoñer, pois o único que sabemos é o que Platón conta. Para crer que non fose unha invención súa sería desexable que o relato fose compartido fóra do estreito círculo dos socráticos, e nada diso se pode demostrar. O máis doado e lóxico é o excepticismo: Para case todo o mundo, a Atlántida é só unha ficción literaria. Algúns inclínanse a pensar que quizais o relato platónico sexa a lembranza dun remoto cataclismo, posiblemente a erupción da Illa de Thera, responsable do ocaso da civilización Cretense. E aínda hai algúns que soñan despertos cunha Atlantida sumerxida tal e como Platón a describiu, cos seus templos de ouro e de prata e os seus canais concéntricos rodeando a súa capital.
O último destes visionarios chámase Rainer Kuehne. No ano 2004, os teletipos de medio mundo fixéronse eco dunha nova aparecida na BBC que decía que expertos arqueólogos afirmaban ter atopado a Atlántida nas marismas de Doñana, en Huelva. Baseábase en fotografías aéreas nas que parecía distinguirse restos de dous grandes edificios, así como unhas grandes estructuras circulares, que relacionaba cos canais concéntricos da Atlántida descrita por Platón. Os arqueólogos onubenses reaccionaron co lóxico estupor, pero outra xente amosouse encantada: a hipótese da Atlántida asulagada entre parrulos e garzas apareceu ata na páxina web do Espazo Natural de Doñana... o importante era que se falara do parque, aínda que fose para decir parvadas.
Pero o ruído foi abondo como para que alguén tomase en serio o das fotos. Dous anos despois, investigadores do CSIC estudaron a marisma cun xeo-radar, por ver se había algo detrás daqueles supostos indicios, non fora ser o demo. Algo din que deberon atopar, porque agora a memoria anual do Espazo Natural de Doñana anuncia unha intervención arqueolóxica, para verificar se é verdade que baixo a marisma hai, como supoñen, os restos dunha antiga cidade da que ninguén oíra falar. E outra vez o balbordo mediático volve a falar da Atlántida, dos sabios alemáns da Universidade de Wuppertal, e dos soños feitos realidade.
Poñendo os pés na terra: A intervención arqueolóxica que vai destapar a cidade máis marabillosa de todos os tempos será unha sondaxe para a que hai orzamentados 300 euriños, mais os medios que os arqueólogos saquen do seu peto. Magra bagaxe, destinada máis ben a comprobar se hai restos arqueolóxicos, (calesquera que sexan) debaixo da marisma, o que de todas maneiras parece improbable. De habelos, sería tan doado relacionalos coa Atlántida como con Shangri-La. Non hai que ser arqueólogo para ter tanta imaxinación: de feito Rainer Kuehne non é arqueólogo, senón físico. Sen desmerecer os seus traballos científicos, as súas incursións na arqueoloxía teñen o mesmo rigor que un libro de astrofísica escrito por Indiana Jones. Non entende que a Atlántida é unha idea, e de existir realmente, a realidade non podería ser máis que un pálido reflexo: diso Platón entendía bastante. |
|
|
|
|
| Quen ten un amigo, ten un tesouro |
|
 Nos escuros tempos da protohistoria europea, nos que as xentes vivían atrincheiradas e encasteladas en poboados amurallados, protexéndose en comunidades en guerra constante as unhas contra as outras, viaxar debía ser unha aventura perigosa. Máis aínda na Galicia castrexa, que sen esforzo podemos supoñer dividida ata o minifundio en territorios independentes dominados por fortalezas de murallas espantosas, habitadas por unha sociedade que se autodefine como guerreira en todas as súas manifestacións. Emporiso, os contactos existen, as xentes viaxan, a cultura material dos castros amosa cómo obxectos e ideas flúen entre os seus pobos a pesares das ameazas e dos perigos.
Esta visión simplista debe completarse, pois o viaxeiro contaba cunha axuda inestimable. A Hospitalidade. Ésta era unha institución sacra, compartida por moi diversos pobos europeos, incluídos os gregos e os romanos. Cando un forasteiro arribaba a terra estraña, antes de ser interpelado sobre a súa orixe ou intencións, debía dárselle abrigo e alimento, cumplindo coas santas regras do hospitium. Isto derivaba nun vínculo de amizade que se formalizaba intercambiando regalos, e ás veces unha prenda, (entre os gregos era unha taba) que era dividida entre o anfitrión e o visitante. Así, ambos ou as súas familias e protexidos, recoñeceríanse ao cabo do tempo e poderíanse devolver o favor chegado o caso. A hospitalidade garantizaba así a inviolabilidade dos forasteiros, e rompela supoñía un agravio aos deuses. Os romanos fixeron do Hospitium unha institución legal e regulada, cun ritual formal: anfitrión e visitante debían prometer darse acocho mutuo, chocar as mans, e intercambiar tamén unha prenda, que as veces mesmo tiña a forma das mans enlazadas.
Regulamentar esta institución tivo moita importancia, pois sobre ela construíuse todo o aparello legal do que hoxe se denomina diplomacia, cando a hospitalidade privada pasou a ser unha institución pública. Se dous individuos ou familias podían darse hospitalidade, tamén o poderían facer dúas cidades, ou dous Estados. Desa maneira, un cidadán extranxeiro vivindo nun país estraño podía ser designado para acoller aos compatriotas visitantes e representalos ante as autoridades anfitrionas, cumplindo o papel dun embaixador. Ou incluso, un Estado podía enviar directamente un representante ao extranxeiro para desempeñar ese papel, abrindo o camiño a outros viaxeiros. Cando é así, a hospitalidade é un verdadeiro contrato, que se establece por escrito en táboas que se intercambian, e que como calquera contrato, debe renovarse ao finalizalo ou romperse coa mesma formalidade que se asinou. O legado ou embaixador en Roma recibía un trato privilexiado: O Estado eximíao de impostos, podía ser mantido a costa do erario, mercar e vender bens libremente, e incluso representarse a si mesmo ante os tribunais sen o patrocinio dun cidadán romano. En definitiva, equiparábaselle a un cidadán máis, e é de supoñer que os romanos agardasen un trato recíproco para os seus legados.
Isto ven a conto porque hai uns días ven de ser presentado un pequeno tesouro deses que resultan espectaculares non polo seu valor intrínseco, senón polo que representan e pola información que fornecen. Unha tessera hospitalis, un deses contratos de hospitalidade pública que os romanos asinaban coas comunidades coas que pretendían manter a paz. Ésta apareceu hai pouco en Pino de Oro, unha vila zamorana famosa polos seus antigos xacementos deste metal, aínda golosos para algúns empresarios voraces, e acaba de ser presentada no Museu Provincial de Zamora. Non é un caso illado, pois no Noroeste peninsular coñécense outras de contido moi semellante, pero iso non lle quita nada da súa importancia.. A tessera é unha táboa de bronce escachada en varios anacos, dos que só nos chegaron dous, que caben no oco da man. Emporiso, pódese reconstruír o texto que leva escrito con certa precisión. Nela dise, mutatis mutandis, que cara o ano 27 d.C. un individuo anónimo que hai que supoñer legado de Roma, renovou un pacto de hospitalidade co Senado e co pobo de Bletisama, e que éste pobo facía esta hospitalidade extensiva aos descendentes do legado, concedéndolle ademais a plena cidadanía.
Tense falado moito sobre o significado da hospitalidade na conquista da Gallaecia por Roma. Hai quen di que estes achados desbotan a visión romántica dunha conquista a sangue e lume: As fontes clásicas permitían pintar un cadro de loitas encarnizadas entre romanos despiadados e galaicos barudos; guerreiros orgullosos suicidándose en masa no monte Medulio, preferindo perder a vida antes que a súa liberdade; nais que matan aos seus fillos para evitarlles a escravitude e usar os seus inocentes cadavres arroxándoos por riba das murallas dos castros como proxectís contra as lexións invasoras. Pero as fontes clásicas, para algúns, minten máis que un concelleiro. Os galaicos, din, entregaron o país sen rechistar. Eran “colaboracionistas”, atrévese algún, equiparando aos valerosos castros de Pondal coa Francia de Petain.. Eu son dos que supoñen que unha e outra interpretación teñen unha base certa, e que non se pode entender unha sen a outra. Os romanos non pactarían cun pobo débil. O que resulta ben curioso é que a hospitalidade, polo menos no seu aspecto formal, non supón sumisión, senón igualdade e respecto mutuo; e non supón domínio, senón autonomía. Quizais o documento non faga máis que repetir formulas estereotipadas, pero retrata ao pequeno pobo dos Bletisamenses como un Estado con institucións de goberno formais (un senado, ollo!) e uns dereitos recoñecidos a paisanos e visitantes (a cidadanía!), co que a todopoderosa Roma fai acordos diplomáticos de igual a igual a través do hospitium, dunha institución compartida que ambos respectan.
Outra cousa é que, fóra do aspecto formal, a relación dos pobos da Gallaecia con Roma foran de igualdade real. Pero cinguíndonos á letra, é o que hai. Para qué terían os romanos tanto miramento cunha pobre comunidade montañesa?. Os romanos eran avarentos, arelaban as veas auríferas de Bletisama, e durante cinco séculos afanáronse en desventrar os seus montes para poder financiar o esplendor do seu Imperio. De seguro pensaron que era mais rendible atraerse a boa vontade dos nativos a través dun pacto sagrado, vinculante para todos, que manter com eles unha guerra costosa. Xá se sabe: quen ten um amigo, ten un tesouro. |
|
|
|
|
| Morreu o conto |
|
¿Qué é un azteca? É unha persoa da antigüedade que predice o futuro.
¿Qué é un escravo? Un home que traballa inutilmente para o rei.
¿E o Islam? A lingua dos marroquís.
¿E unha carabela? Como unha catedral, pero máis pequena.
¿E a Idade Media? Unha parte da vida.
¿E a arqueoloxía? Un conxunto de illas.
Estas son algunhas das respostas dadas por alumnos de 2º de E.S.O. ás preguntas dunha avaliación inicial, a comenzo deste mesmo curso. Os profesores adoitamos facer este tipo de exercicios para avaliar os coñecementos previos do alumnado, e desa maneira saber dende qué base podemos comenzar a traballar. Non as cito por rirse da ignorancia, son nenos e ninguén nace aprendido, aínda que algúns compañeiros fagan recopilacións destas respostas e as rulen entre o populacho para solazamento xeral. Estas respostas, tomadas fóra de contexto, serven logo para que os tertulianos radiofónicos e en xeral toda esa xente que vive de “formar” opinión rachen as súas túnicas desesperados ante o pozo da iniquidade no que se convertíu a instrucción pública, claman ao ceo, mesan cabelos e barbas, e acaban por afirmar rotundamente que calquera tempo pasado (en cuestións educativas), foi mellor. Acto seguido, volven facer os mesmos prantos sobre o malo que é Ibarretxe, e a louvar o bó que é Obama, e dan recetas para superar a crise ao ministro de economía.
Pode ser verdade que parte da culpa desta ignorancia naza do propio sistema educativo e da maneira en que se estructuran os contidos, algo do que xa falamos nesta mesma bitácora hai algún tempo. Cando lemos estas burradas (e non son casos illados), nos exámenes moitos dámonos a pensar que nós non eramos tan ignorantes á mesma idade que eses nenos, e que polo tanto, o sistema educativo ten mudado a peor. Emporiso, eu lembro estudar por libros de texto deplorables onde se decía por exemplo, sobre “el carácter de los gallegos”, que eramos “trabajadores y sufridos” (como a pana!), e ter profesores psicópatas e frustrados que parecían personaxes dunha canción de Pink Floyd. Pero a pesares diso, á idade que hoxe teñen os meus pupilos, case todos sabiamos quen era Cristóbal Colón e Marco Polo, Xulio César ou Napoleón.
E pode ser que algo teña que ver o feito que, máis ou menos cando tiña esa mesma idade, naquela televisión que só tiña dúas canles, emitían xoias como “Érase unha vez... o home”, e en canto soaba aquel minueto de Beethoven perpetrado por un candoroso coro de voces infantiles, corriamos a pegarnos á pantalla durante a media hora escasa que duraba cada episodio, para seguir as aventuras do “Maestro” e dos seus compañeiros ao longo dos séculos.
A serie tiña 26 capítulos, nos que se contaba a historia do planeta a través das andanzas duns personaxes recurrentes que representaban valores máis ou menos intemporais. O Maestro (así no orixinal, en italiano) era unha especie de Leonardo da Vinci eterno, sabio despistado e inventor serendipítico, que encarnaba a sabedoría e a innovación. Pedro e Gordo (Pierre e Le Gros no orixinal), e as súas respectivas parellas representaban os valores da tradición e a forza ao servizo do ben, respectivamente, mentres que os malvados Tiñoso e Tapón ("Canijo" en versión española), representaban a ambición e a mezquindade, tinguidos coa conveniente estulticia. Con estes personaxes, construíanse pequenas historietas enmarcadas nunha época histórica, o cal era un achádego: grazas á renovación xeracional, os personaxes podían sucederse uns a outros sen perder a súa identidade. Ademais, servían de contrapunto intrahistórico aos acontecementos “importantes”, amosando a vida cotiá das xentes correntes coas que todo o mundo se identifica. O contexto histórico narrábase cunha voz en off, mesturando coa animación imaxes reais de gravados e cadros, mentres que un simpático peluco con ollos marcaba a data nun recanto da pantalla. Así, sempre se sabía en qué ano estaba sucedendo a cousa.
A serie foi unha creación do realizador francés Albert Barillé, quen xa acadara sona por outra serie de animación con marionetas: Colargol. En 1978, despois dun traballo de catro anos nos que el mesmo deseñou os personaxes e ata puxo a voz en off do narrador, emitiuse o primeiro episodio en Francia. Foi un éxito clamoroso, que chegou a emitirse en 120 países: gostaba tanto aos nenos como aos maiores, que podían tamén aprender sen sentirse incómodos, porque aquela serie tiña a xenial virtude de non tomar aos espectadores por parvos. Tamén tivo os seus detractores: hai quen a acusa de demasiado maniquea, (os bós moi bós e intelixentes, os malos moi malos e parvos), esquecéndose que se trata dunha serie infantil, na que aos personaxes non se lles pode pedir demasiada profundidade psicolóxica. Tampouco gustou a todo o mundo: a primeira emisión en TVE eludíu emitir o episodio do Século de Ouro español. Seica retrataba demasiado graficamente o que se coñece como “Lenda Negra”, esa visión de España como un país dominado polo clero e a Inquisición. Nin que non fora verdade. Tamén hai os que resaltan erros nas datas, nas ambientacións, nos enfoques demasiado canónicos e eurocéntricos, pero en xeral é unánime a opinión do alto valor didáctico destes modestos debuxos animados, tanto que mereceron o premio Soleil d’Or ao mellor programa para a mocidade.
Non era arqueólogo, nin historiador, pero Barillé despertou en moitos de nós o desexo de coñecer a historia e de aprendela. E non só a historia, pois a serie “Il était une fois...” tivo as súas secuelas sobre outros temas (o corpo humano, os descubrimentos, o espazo...) con máis ou menos calidade e fortuna, pero sempre cun interese didáctico. Quizais non o contabamos como un dos nosos mestres, pero moitos dos profesionais da historia da miña xeneración debémoslle, aínda que sexa, unha pouca da nosa vocación. Barillé deixou de vivir o día 11 deste mes, aos 88 anos. Decía que había que «dar aos nenos o desexo de saber, despertar a súa curiosidade, e tratalos como persoas con sentidiño, que entenden maís do que os adultos cren. Desa maneira faranse máis fortes e saberán agradecelo». Dende aquí, grazas. |
|
|
|
|
| Herdanzas envelenadas |
|
 É ésta unha época de crise e zozobra. As familias arrebúxanse no máis crú deste inverno arredor da calefacción central apagada, nas súas vivendas que son en realidade de banqueiros que se miran entre si con suspicacia e desconfianza. O futuro só depara incertidume. Algúns analistas afirman que o sistema precisa destes axustes cíclicos da economía, que xa se teñen visto cousas así, ou peores. Outros proclaman o fin do capitalismo, con voz tonante e apocalíptica.
Certamente. Os romanos tamén viviron unha crise financeira. No século III, a anarquía se instalou no Estado máis poderoso do mundo. Os emperadores caían un tras outro asasinados por soldados que inmediatamente elexían a outro xeneral para o posto. A moeda devaluábase constantemente, os bárbaros ameazaban as fronteiras, e os camiños estaban infestados de bandidos. O comercio retraeuse, e as cidades se despoboaron. Nesa época de desastre, moitos anunciaron o fin dos tempos e venderon a esperanza noutra vida mellor, alén deste val de bágoas que é o mundo. Extendéronse as crenzas en deuses exóticos, chegados de Oriente, que prometían a recompensa nunha vida eterna: Isis, Mitra,... e tamén, aprendendo deles, un tal Xesucristo.
En 1952, un labrego atopou, mentres traballaba prantando árbores nunha horta nos arrabaldos de Cabra, unha grandiosa estatua de Mitra Tauroctono. Representaba a este deus indoiranio, tan venerado polos romanos naqueles tempos tumultuosos, no trance de sacrificar ao Touro Primixenio do cal xurde o viño e o trigo. Aquela estatua debía presidir um mitreo, un templo onde os seguidores deste deus se reunían o día do Sol (o dies solis, o domingo) para conmemorar este sacrificio compartindo pan e viño e garantizarse así a inmortalidade. A estatua foi donada ao Secretario do Concello de Cabra, e acabou finalmente no Museu Arqueolóxico de Córdoba. Moito tempo despois, en 1972, o lugar foi escavado por Blanco Freijeiro, Julián García e Manuel Bendala Galán descubrindo unha vila romana, habitada entre o século I e III, con varias habitacións decoradas con mosaicos, e algunhas outras estatuas máis que deron pé a creación dun Museo arqueolóxico en Cabra, para evitar a súa marcha á capital provincial. Pero por aquela primeira estatua, unha das mellores esculturas coñecidas daquel misterioso deus oriental, a vila foi denominada “Villa del Mitra”.
Pero había outra estatua da que non se tiña noticia oficial. O propietario da finca, Miguel Castro, descubrira á par do Mitra unha pequena figura de mármore dun neno xogando cunha lebre. A estatua debeu servir como adorno do brocal dun pozo, e ten esa graza helenística da escultura neoática, tan do gusto dos romanos pudentes. Incapaz de atoparlle un uso mellor, o home decidiu agasallar con ela a José Solís, natural de Cabra, falanxista camisa vella e ministro de Franco, para que a cambio lle buscase acomodo laboral a un sobriño seu. Ao ministro, sonado polo seu sorriso imborrable, infrecuente nos individuos da súa especie, quizais non lle debeu parecer demasiado valioso aquel pedrusco, porque non fixo caso da demanda. Pero quedou con el, iso si.
Hai uns meses, unha empresa de tasación madrileña púxose en contacto co Museu de Cabra. Querían confirmar a datación e a autenticidade dunha estatua supostamente procedente de Cabra que se ía subastar nunha coñecida galería da capital. No museo saltaron as alarmas, e sóubose que a propietaria era Sierra Solís, quen a herdara do seu pai o ministro. A historia do “Neno da lebre” saíu así á luz. A alcaldesa de Cabra tentou poñerse en contacto coa propietaria da peza, co fin de negociar a súa donación ao Museo e evitar a subasta, sen resposta. A señora Solís alega que pasa por atrancos económicos e por iso precisa os 40.000 euracos que solicitou como prezo de saída. Está visto que a crise afecta a todos. Tanto, que incluso, os pobres herdeiros de antigos ministros franquistas deben desfacerse dos seus prezados bens familiares para engadir uns pouquiños picatostes máis á sopa. Tamén dende o Concello apelan á crise: a alcaldesa declara que non poderían sequera mercar a peza na poxa: nun momento de “desaceleración” coma este, ninguén entendería que o concello gaste 40.000 euros nun pedrolo para meterllos na buchaca á filla dun preboste feixista.
Tamén é casualidade que a peza en cuestión saíra a subasta en Novembro, xusto antes de cumplirse un ano dende a publicación da nova Lei de Patrimonio Histórico de Andalucía. Porque esta lei establece unha moratoria dun ano para que aqueles propietarios de pezas arqueolóxicas informen delas á Administración, coa debido título de adquisición legal. Non sendo así, as propiedades pasarían a ser de dominio público. Ao mellor a pobre herdeira en crise acadou ao Neno coa lebre nun legado testamentario válido, pero o seu pai acadouna traficando influencias cun escavador furtivo. Sen ser mal pensados, cabe pensar que á herdeira quéimalle nas mans unha estatua valiosa da que non pode xustificar máis que escuramente a súa procedencia, e quere desfacerse dela rapidamente sacándolle o máximo proveito antes que a nova lei faga desa transación un camiño cheo de atrancos. Calquera cousa menos devolvela ao patrimonio público. Por iso vai a unha galería de Madrid. Se a empresa encargada da tasación non fora tan indiscreta, ninguén se tería enterado. Ante o rebumbio ninguén ofreceu o prezo de saída, e a figura foi retirada da poxa. Pero aínda así, a pauperizada legataria podería vendela sen tanto foco alumeando arredor.
Hai xente que non distingue entre o patrimonio cultural e o crematístico. Normal, cando se ven dunha familia que aprecia pouco estes matices. José Solís non destacaba polo seu amor polo pasado clásico. Pasou á historia por unha frase atroz: “menos latín e máis deporte!”, como se as dúas cousas foran antagónicas. Díxoa mentres defendía unha reforma educativa nas cortes fachistas, consistente en eliminar horas de latín en favor da educación física. Para el, o latín hoxendía non valía de nada. Iso custoulle unha resposta tamén sonada doutro falanxista coma el, pero máis leído. “O latín vale para que a ti, que eres de Cabra, che digan egabrense, e non outra cousa”. Non sei se a filla de Solís é, coma o seu pai, egabrense. Será outra cousa.
|
|
|
|
|
| A arte de escoller palabras |
|
 Nos anos 10 do pasado século, Ourense era unha cidade esmagada pola seu clima insufrible, a consciencia do seu carácter provinciano e o conservadurismo pertinaz. Emporiso, as luces do século tentaban abrirse paso de maneira tímida naquela vila grande, que nunca tivo claros os límites entre o urbano e o rural, entre o badoque e as berzas. Era un ambiente que deixou un fondo rastro na novela galega contemporánea, A esmorga, Xente ao lonxe, Arredor de si, Ilustrísima… en todas se retrata este crisol onde, na Rúa do Progreso ou na Praza de San Martiño, se enfrontan o primitivo sindicalismo, a Igrexa, o caciquismo cerril e a indiferencia. Era tamén, loxicamente, un ambiente propicio para o friquismo e a extravagancia, así que non era de extrañar que na fauna ourensana houbera unha Igrexa Teosófica que ata publicaba unha revista: “La Centuria”.
Era o ano 1917. Os rusos tentaban mudar a Historia poñendo nas mans do proletariado o maior país do mundo. O resto do planeta matábase nas trincheiras de Verdun. En España había folgas xerais, ruído de sables, un parlamento de opereta, e moito mar de fondo. Un caldo de cultivo para os inadaptados. Pero aqueles homes intelixentes e ben educados, despois dunha viaxe arredor de si mesmos, abaixaron do seu pedestal escapista para abrazar unha causa terrenal: O Galeguismo. Os seus nomes: Vicente Risco, Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas...
Floro Cuevillas era de familia fidalga, un home refinado, intelectualmente inquedo. Tocaba o violín e frecuentaba tertulias literarias. Licenciárase en farmacia, e estudara filosofía e letras, pero rematara por exercer unha gris profesión: funcionario da Facenda Pública. Non por iso condenouse a unha existencia tamén gris: ingresou nas Irmandades da Fala e no Partido Galeguista, e desenvolveu a súa afición pola Prehistoria. Os domingos saía con Risco, Xaquin Lorenzo “Xocas”, Pedrayo e Ben-Cho-Shei a recorrer os monumentos de Ourense e provincia, sempre que a afición inveterada de Cuevillas ao fútbol o permitía. E froito desta afición, (polas pedras, non polo fútbol) comenzou a escribir os seus primeiros artículos sobre temas arqueolóxicos na Revista Nós. Naquel activismo galeguista xurde o Seminario de Estudos Galegos, ao que Cuevillas se incorpora cunha síntese da Idade do Ferro en Galicia. Acabará por ser o coordenador da área de Prehistoria.
Cuevillas reconstruíu a prehistoria galega dende un cientificismo riguroso, partindo practicamente de cero. Recorreu os montes catalogando calquera información, dende os achados casuais dos labregos ata as lendas de mouros e tesouros. Escavou por primeira vez con criterios estratigráficos modernos, e buscou paralelos por canta referencia erudita europea tiña á súa disposición para as cousas que aquí atopaba. E sobre todo, empregou a eito o galego nas súas publicacións, empregándoa como lingua científica e de cultura. Cuevillas era consciente de que a identidade colectiva de Galicia pasaba polo coñecemento das raíces máis fondas da historia do pobo galego, e por esa razón lánzouse ao estudo daqueles ámbitos da prehistoria onde coidaba atopar rasgos diferenciados, e por encima de todos eles, os castros. Hai quen considera que esta perspectiva nacionalista menoscaba o valor da súa obra, esquecendo que o nacionalismo historicista era tamén o motor da investigación española: mesmo nos manuais que hoxe seguen o currículo do bacharelato a Historia de España comenza en Altamira, como se os aqueles bisontes asaeteados reflexaran o primeiro e atávico impulso español de torturar bois con pinchos.
O impulso formidable daquel fato de intelectuais comprometidos coa súa terra rematou da peor maneira co golpe feixista de 1936. O S.E.G. foi clausurado e os seus membros perseguidos. A súa biblioteca foi saqueada, ata que os seus magros restos pasaron a formar os fondos do Instituto Padre Sarmiento, cunhas intencións fundacionais ben diferentes que as do Seminario. Cuevillas viuse en retiro forzoso, cun expediente por responsabilidades políticas, pero zafou do azoute de Atila grazas, cecais ao seu catolicismo fervoroso. Pasado o temporal puido seguir adicándose á investigación, sobre todo dende unha perspectiva sistematizadora e sintética.
En 1953 publicou La civilización céltica en Galicia, monumental traballo hoxe, cecais, minusvalorado por un título que algúns consideran disonante. Só tiña datos de media ducia de castros, pero foi capaz de trazar un panorama da chamada Cultura Castrexa veraz e útil, dende as perspectivas máis diversas: a arquitectura, a cultura material, ou a sociedade. No mesmo ano, celebrábase en Galicia o III Congreso Nacional de Arqueología, que tiña como obxectivo enterrar definitivamente o historicismo galeguista e o celtismo da literatura arqueolóxica galega. Hoxe en día os arqueólogos que se achegan a este libriño recoñecen o seu valor fundamental pero non poden deixar de criticar un título que lles parece desafortunado. O libreiro compostelano que o editou disculpou pouco despois ao autor, decindo que fora ocurrencia súa, que pensaba que así se vendería máis. Outros, como Xocas, di que foi pola propia terquedade de Floro, que lle puxera ese título moito tempo antes, e que como era moi teimudo, non cambiaba xamais nada do que escribía. Ao meu parecer, ese título, sempre me pareceu un manifesto. "Civilización", porque esta palabra confire á cultura castrexa unha aura de prestixio da que carecen outras expresións. Os castros formaron parte dunha civilización porque foron as primeiras cidades de Galicia. "Céltica", porque moitos dos elementos definidores desa civilización son emparentables, ou enténdense mellor, en paralelo co que convencionalmente se coñece como “celta” no mundo antigo, argumentos trapalleiro-patafísicos aparte. E “en” Galicia (e non “de”), porque ese paradigma do céltico non pertence a Galicia en exclusiva: Cuevillas definiu o “celta” a partir da comparación e da semellanza con outras áreas de Europa. A civilización céltica sería un estado cultural da Europa protohistórica que en Galicia se manifesta particular e peculiarmente nos castros. Demasiado ben pensado, este título de catro palabriñas, como para ser casualidade.
Cuevillas morreu un 30 de Xullo de 1958. Este ano facíase medio século do seu pasamento. Ninguén pareceu acordarse desta efeméride, nin sequera dende esta bitácora. Pero antes de que acabe o ano, fago un brindis polo Mestre. |
|
|
|
|
| O cristo de Veleia |
|
A dez quilómetros de Gasteiz, dominando o camiño que dende a chaira de Araba leva ata o Val do Ebro, levántase un outeiro plagado de ruinas, defendido polo meandro que ao seu arredor describe o río Zadorra. Os primeiros eruditos que investigaron aqueles vestixios denominárono o Oppidum de Iruña, por estar a carón de Iruña de Oca, pero axiña remataron por identificar aqueles restos cos da cidade romana de Veleia, unha importante mansio citada no Itinerario Antonino na vía XXXIV, a ruta que dende a capital galaica de Astorga, levaba ata Burdeos, na Aquitania.
Veleia fora un importante castro (salvadas as distancias) da Idade do Ferro, posiblemente a capital dos Carietes e Vennenses, pobos que habitaban o val do Zadorra. Unha inscripción adicada por estes pobos ao emperador Augusto atopada na propia Roma indica que é posible que durante as Guerras Cántabras, nas que Augusto rematou a anexión do Norte e Noroeste peninsular ao Imperio Romano, a colaboración cos romanos fose fluida. Poucas décadas despois, o castro transformouse nunha verdadeira cidade romana, na que as vellas casas de pallabarro foron substituidas por auténticas domus á romana. O boom inmobiliario acadou o seu cumio a partir da época Flavia: edificios de gran porte, pavimentos de mosaico, toda sorte de servizos sanitarios. No século III, a cidade amurállase, moitas pedras dos vellos e orgullosos templos son reutilizadas nas defensas, e unha cohorte de lexionarios (a Cohors I Gallica) acantónase tras a protección dos seus muros; é época de crise e inseguridade. Isto non evita que no século V, os visigodos de Teodorico II entrasen pola vella vía romana ata a Meseta. O imperio Romano desfaise. Despois disto, Veleia é usada como cemiterio. Non volveu ser habitada, coa excepción dun priorato no século XIV, do que tamén só fican despoxos ruinosos.
Iruña Veleia chamou a atención dos investigadores e arqueólogos dende o século XIX, e en diferentes momentos, afrontáronse escavacións que puxeron ao descuberto as súas impoñentes murallas e moitos dos seus edificios. No ano 1994, o arqueólogo Eliseo Gil Zubillaga meteu o sacho por primeira vez no sitio, e as escavacións continuadas e sistemáticas xa non pararon ata a actualidade, máis cando no ano 2001 suscribiuse un plan director para o xacemento, con financiación pública (Deputación de Araba) e privada (Ferrocarriles Bascos).
No ano 2006 as escavacións deron un inesperado froito. Baixo o tellado derrubado dunha das casas máis suntuosas das escavadas (a chamada de Pompeia Valentina), nun nivel aparentemente selado, apareceron unha chea de cerámicas con caracteres gravados: ostracóns con prácticas de alfabeto que daban a entender que alí había un pedagogium, un lugar onde un mestre ou preceptor particular educaba nas letras aos membros máis novos da familia, e que usaría cerámicas rotas para que os cativos practicasen coas súas riscadelas. Un conxunto epigráfico así xa é extraordinario, pero o que facía máis fantástico o descubrimento era que entre as gravuras había unha representación dun calvario, a primeira da que se tiña noticia, coas tres cruces, e a deesis (a Virxe e San Xoán aos pés) cun disonante R.I.P. no alto da cruz central, da que emanan raios de luz. E non só iso, senón extraños símbolos exipcios, nos que se podían ler nomes tan sonados como o de Nefertiti, nunha época na que a escritura xeroglífica (e máis en Araba) estaba absolutamente fóra de lugar. E para acabar de rematala, máis tarde aparecen centos doutras pezas, noutros tantos tixolos, con palabras en euskera perfectamente intelixibles, nas que ata é posible ler o comenzo dun Pai-Noso.
A nova filtrouse a prensa e comenzou o rebumbio, porque os xornalistas (animados, sen dúbida, polas declaracións do propio Eliseo Gil) interpretaron os achados de maneira maximalista, indicando que aquela ostraquiña do calvario era o indicio da ceda introducción do cristianismo en Araba, mentres que as palabras en Euskera, as máis antigas das que había noticia, daban un xiro ás teorías máis extendidas que falaban da chegada da lingua basca dende Aquitania en época algo posterior. Comenzaron a agromar debates, cada vez máis agrios, entre os que defendían os textos de Veleia como proba da antiquísima euskaldunización de Araba, mentres que outros comenzaban a poñer chatas a unhas probas arqueolóxicas que parecían, como moito, demasiado exóticas.
Como a cousa levaba camiño de convertirse nun cruce de navallas, a Deputación de Araba decidiu formar unha comisión de expertos que desen o seu dictame sobre os restos epigráficos e o seu significado. Axiña comenzaron a xurdir dúbidas. Algúns dos sabios comisionados largaron as súas opinións críticas na prensa, co malestar de Eliseo Gil e o equipo arqueolóxico habitual. Outros sabios opinaban dende fóra, entre outros Almagro Gorbea, cunhas declaracións que destilaban nacionalismo español, contra aqueles que tentaran apoiarse nos grafitos veleitarras para reafirmar o seu "euskalherrismo": “(Aos grafitos dáselles) unha relevancia dacordo cun desexo de extender unha lingua onde no existiu nunca para xustificar determinadas actitudes políticas. Non é de recibo nun país democrático. Soa a actitudes de manipulación histórica que costaron moito sangue no século XX”. Tal chegou a ser o ton do debate: Os arqueólogos bascos, qué perigo!. En realidade están trabucados todos: Nin é malo que se fale euskera en Araba, nin necesita para facerse os argumentos dos arqueólogos.
O caso é que a Comisión acaba de dar o seu parecer: Os grafitos de Veleia son máis falsos que euros de Franco. Nunca tal se viu escribir R.I.P. (descansa en paz), fórmula apropiada para un morto, sobre un fulano que supostamente resucita. Nunca tal se viu escribir en exipcio no val do Zadorra, nin chamar a Nefertiti así, cando esa palabra é unha convención fonética actual ante un nome que non sabemos cómo se pronunciaba realmente. Nunca tal se viu que o euskera batua xa se falara no século III, pois mentres o latín evolucionou ata convertirse en francés, galego ou rumano, as verbas bascas de Veleia non se diferencian nada do euskera que calquera escolar pode aprender nunha ikastola. Todo era un fraude chapuceiro. Eliseo Gil foi apartado da dirección. Deféndese argumentando que o cometido da Comisión era asesorar, non un tribunal inquisitorial, e a súa empresa, Lurmen S.L., ameaza con querellarse contra Almagro por inxurias.
En Roma hai un outro grafito do século III que representa un “calvario” onde un home con cabeza de burro aparece cravado nunha cruz xunto a un home ridente que saúda coa man. Debaixo, unha inscripción en grego búlrase: “Alexamenos adora a Deus”. Lémbrome del e das risas que botamos un amigo e mais eu cando o admiramos no museo do Palatino. Non era difícil dar con el (nº de inventario 381403), así que cando oín falar do “extraordinario” grafito do século III de Veleia, pensei que ben podía ilustrar esta coña. |
|
|
|
|
| O rei indocumentado |
|
Cando os sacerdotes levitas escribiron a Biblia, inspirados por Iahvé ou pola fe que lle tiñan, vivían nun mundo en descomposición. Non eran máis que os fanáticos descendentes dun pobo barrido pola historia, aqueles que regresaran a Canaán dende o cautiverio de Babilonia. Atrás quedara a gloria dos reis de Israel e de Xudá, desaparecida coa destrucción de Xerusalén por Nabucodonosor, o rei de Babilonia, no ano 586 a.n.e., e a deportación dos seus habitantes. Cando 50 anos despois, Ciro o persa conquistou Babilonia, permitiu aos hebreos regresar á súa vella cidade. Moitos quedaron, pois prosperaran en Mesopotamia, demostrando que o exilio distaba moito de ser un suplicio. Os que regresaran a aquel secarral que chamaban a Terra Prometida afanáronse por reconstruír o Templo, e por devolver aos israelitas o seu vello orgullo nacional. Reordenaron a súa historia, e colocaron ao seu deus malhumorado e vingativo no centro do mundo, e con el a eles mesmos. Adornaron os seus vellos mitos con outros aprendidos noutras terras, e recopilaron a historia dos seus xuices e reis tentando reivindicar así o seu dereito a vivir alí entre extraños. Porque en Palestina entón, como sempre, como agora, nunca estiveron sós.
A lectura da Biblia, unha lectura desapasionada, sincera e nada erudita, permite apreciar ata que punto era amarga a tinta coa que a escribiron. Os cronistas que a compuxeron arelaban un reino xudeo nunha Xerusalén chea de samaritanos, fenicios, persas e gregos, adoradores de Baal e de Astarté, de Apolo e de Ahura Mazda. As historias bíblicas tiñan para eles unha dobre finalidade: por unha banda devolver aos hebreos un pasado do que presumir, dándolle apariencia documental ás súas narracións lexendarias. Así, tentaron de ocultar a realidade miserable dun pobo de cabreiros comedores de cebolas co brillo das armas de Josué, ou o ouropel da corte de Salomón. Pero por outra, tamén había unha intención moralizante: aqueles (breves) episodios de gloria trocáranse en infortunio por culpa do pecado. Saul, David e Salomón foran reis gloriosos, pero non inocentes. A súa infidelidade co deus de Israel levou á partición en dous do reino, e os seus sucesores foron unha sarta de monarcas de medio pelo, que non puideron, ou non quixeron, eliminar a idolatría dos seus países. Contra eles Iahvé, o deus do templo, mandou profetas que falaban no seu nome, con escaso éxito, o que colocaba a Deus nun estado de permanente mal humor. Por estas e outras dexeneracións foi que Iahvé castiga aos hebreos mandando a Nabucodonosor a que os deporte a Babilonia, como os castigara outras veces, incluso ata co diluvio. Iahvé é un deus ciumento, cánsase a Biblia de decir. Conclusión: A Biblia invita aos xudeos, acostumbrados dende hai séculos a vivir nun ambiente relaxadamente politeista, a facer sacrificios no Templo de Xerusalén, completamente remozado, único lugar onde se pode adorar ao seu deus nacional. Calquera outra devoción non vale, porque Iahvé (e os seus sacerdotes) teñen o monopolio de estar a ben coa esfera divina. Por algo sodes o pobo elexido, por algo vos prometeu Iahvé este pedregal.
Como toda propaganda, a Biblia é fascinante, instructiva, influínte e mentirosa. Por iso a súa lectura como documento histórico debe ser coidadosa, e dende logo non parecer que se fai sen considerar o seu hipnótico embruxo. Porque a pesar da aura que a Biblia ten como libro histórico, non hai absolutamente ningún episodio anterior ao cautiverio de Babilonia que se certificara con certeza a través doutra fonte. Emporiso, hai unha lexión de eruditos historiadores dispostos a demostrar a veracidade dos seus versículos, interpretándoos con máis ou menos flexibilidade segundo o seu grao de compromiso relixioso. E entre eles, unha curiosa ponla do saber arqueolóxico: a chamada arqueoloxía bíblica.
En 1966, un destes arqueólogos, Avraham Biran, acudiu a evitar a destrucción dun xacemento por parte do exército israelí, que facía trincheiras nun monte chamado Tel Dan, na fronteira con Siria, nas vísperas da guerra dos seis días. Xa non deixou de escavar alí. No ano 1993, 27 anos despois, atopou dous anacos de basalto cunha inscripción en antigo cananeo. Polo contexto no que apareceu, parecía datar do século IX ou VIII a.n.e. Nela só se podían ler unhas poucas liñas, incompletas, nun monumento que parecía conmemorar unha victoria militar dos arameos sobre os hebreos. Entre as palabras lexibles había seis letras. BYTDWD. Bet David. A casa de David.
Avraham Biran era un ancián e prestixioso arqueólogo bíblico. Nacido na Palestina otomana de 1909, formárase como arqueólogo baixo as alas de William F. Albright, o pai da arqueoloxía bíblica, fondamente enchoupado do metodismo relixioso norteamericano, e firmemente convencido da autenticidade do texto bíblico. Despois de colaborar coa administración do mandato británico, e coa do recén fundado Estado de Israel, en 1961 retomou a arqueoloxía consciente da importancia deste oficio para rescatar os vínculos do seu pobo coa mesma terra que os agacha. Afirmaba que cada descubrimento arqueolóxico en Israel tiña importancia para a comprensión da Biblia, unha premisa que o impulsaba a interpretar cada achado baixo unha óptica nada inocente. Así que, cando xa octoxenario, Biran leu as seis letras que parecían indicar que un rei de nome descoñecido, posiblemente derrotado non se sabe cando por outro anónimo rei arameo, decía pertencer a “casa de David” co que quizais fose familiar ou descendente dalguén chamado David (ou similar) que hipotéticamente poderíase relacionar co rei David, o lexendario pastor de ovellas que gañaba batallas a pedradas, debeu pensar que a súa longa vida tiña algún sentido.
Ata o momento a Estela de Tel Dan é (e só quizais) o único e feble documento que fala da existencia do rei David, fóra da Biblia. Non é pouca cousa. Biran atopou o achado da súa vida. Pero o que en calquera outra terra serían achados inconsistentes e anodinos, aquí se convirten en argumentos políticos e relixiosos para reclamar a lexitimidade da ocupación dun país en constante disputa por pobos que o consideran a súa terra sagrada e irrenunciable. Para algúns, os mesmos que en 1996 celebraron con fanfarrias o trimilenario da conquista de Xerusalen polo mesmo rei David, a estela de Tel Dan é a proba da lexitimidade da ocupación israelí. Pero tal e como Biran comprobou, Tel Dan, como moitos dos Tell do Oriente Próximo, é unha montaña formada polo asentamento ao longo dos milenios, de ducias de pobos diferentes, con diferentes linguas, con distintos deuses. O propio monte demostra que David foi un máis nunha terra que pertenceu, que pertence, a todos.
Avraham Biran morreu o 16 de setembro en Israel. Hai uns días tería cumplido a patriarcal idade de 99 anos. Descanse en Paz. |
|
|
|
|
| A historia máxica de España |
|
O 30 de setembro de 1958 uns obreiros que traballaban na construcción dun campo de tiro ao pichón (ten que haber de todo neste mundo) nos arrabaldos de Sevilla, no lugar chamado El Carambolo, atoparon un brazalete dourado e primorosamente traballado. Ao faltar un dos seus adornos, seguiron sachando na súa busca, e atoparon unha vasixa de cerámica. Nela había outros 20 obxectos: En total, dous brazais, dous colgantes-pectorais en forma de pel de touro, un colar, e outras 16 placas metálicas, todas profusamente decoradas. Os obreiros non daban creto. Repartíronas entre eles, pensando que carecían do valor que representaban ata que un deles, para comprobar que era de ouro, dobrou varias veces un dos pectorais ata que rompeu. Era de ouro puro. Colleron medo e denunciaron o achado. Axiña se presentou alí Juan de Mata Carriazo, arqueólogo e experto na Cultura Tartésica e certificou a importancia do achado: un tesouro digno dun rei, un rei de Tartessos.
E qué é Tartessos? Pois un reino mítico que os antigos gregos situaban no lonxano Oeste do Mediterráneo, na desembocadura dun rio hoxe esquecido, gobernados por reis que vivían centos de anos, facían as leis en verso e nadaban en riquezas sen conto. Se tal reino existiu, son moi poucas as noticias del que temos. A penas catro referencias de pasada por algún historiador e xeógrafo, e algunhas lendas recollidas en época bastante recente. A máis sonada fala de Gargoris, rei dos Curetes, nas ribeiras do río Betis, e o seu fillo Habidis, froito das súas relacións incestuosas cunha das fillas que tivo cunha princesa atlante. Gargoris e Habidis inventaron a apicultura e o arado, respectivamente, e meteron de cheo aos primitivos habitantes de Andalucía na civilización. Deles nos fala Diodoro Sículo, un autor grego-siciliano dos máis falaces da antigüedade. Un descendente deste Habidis foi Argantonio, do que temos algunhas noticias máis. Sería un rei do Sur da península ibérica, de entre o século VII e VI a.n.e., que andou en tratos e alianzas cos gregos de Focea, e máis cos fenicios, e que reinou, polo menos, uns 80 anos dos 120 que din que vivíu. Hai quen crerá nestas cousas, pero nestas lendas para-históricas hai polo menos un chisco de esaxeración bíblica. Literalmente, porque tan poucas noticias había de Tartessos que os eruditos tartessiólogos que deixaban as pestanas nos seus estudos mesmo acudiron á Biblia para buscar algunha referencia, e creron ver nas “naves de Tarsis” que chegaban ao reino de Salomón cargadas de marfín e pavos reais unha mostra do poderío comercial deste reino de fábula. Tarsis era Tartessos: Branco e en botella: viño!
Pero o conto é que dende hai moitas décadas o mítico reino de Tartessos ten carta de natureza na literatura arqueolóxica española, sen que se saiba moi ben por qué. Ou sí que se sabe: De existir, Tartessos sería a primeira, a máis clara mostra do xenio hispano, capaz de crear unha verdadeira civilización, culta, letrada, rica e poderosa, envexada polos mesmos gregos, na outra banda dese mar que se considera o berce da civilización, o Mediterráneo Oriental. E non sirve como argumento en contra que nin sequera exista a máis mínima nova, o máis mínimo vestixio, dunha cidade que levase ese nome, ou que todo o que se saiba non sexa máis que unha enmarañada confusion de lendas e de referencias de esguello en obras de autores serodios e pouco dignos de creto: tampouco crían a Schliemann cando buscaba as ruínas da mítica Troia, e mira!. Outro alemán, Adolf Schulten, o arqueólogo que se autoproclamou descubridor das tamén míticas ruinas de Numancia, tamén queimou os derradeiros anos da súa longa vida na percura do soño de Tartessos, pero o seu El-Dorado arqueolóxico nunca, xamais, apareceu.
Por esa razón, aos corazóns dos tartessiólogos deulles un chimpo cando, hai 50 anos, apareceu aquel tesouro do cerro do Carambolo enterrado nunha pota de barro. Un tesouro digno de Argantonio, díxose. E de aí partiu unha interpretación errada do xacemento: Aquilo era un antiquísimo poboado de casas de pallabarro pertencente á civilización tartéssica, obviamente anterior á época da colonización fenicia. E a cerámica típica deste lugar (a cerámica tipo Carambolo) serviu de fósil director para clasificar todos os xacementos do baixo Guadalquivir onde tamén aparecía. Obviaron decir que no mesmo lugar aparecera unha estatuiña da deusa fenicia Astarté, e que o lugar podía ser interpretado como un lugar de culto non tartessio, senón fenicio. Agora, con motivo das obras de construcción dun hotel no mesmo lugar do vello campo de tiro ao pichón, acábase de descubrir que os supostos “fondos de cabana” eran vestixios dese templo fenicio. O Tesouro do Carambolo non sería o enxoval dun rico nobre tartesio, senón os adobíos ou atrezzo cos que posiblemente se dispoñía a un touro para o sacrificio. E a época en que todo isto sucedeu non era tan antiga, senón moito máis recente, dende logo, e contemporánea á influencia dos poderosísimos fenicios de Cádiz, un verdadeiro emporio e un foco de civilidade en todo o Sur da Península.
Con motivo dos 50 anos da aparición do tesouro, o Museo Arqueolóxico de Sevilla pretende expoñer no primeiro trimestre do 2009 o tesouro orixinal, hoxe resgardado na caixa de seguridade dun banco, en vez da réplica que luce actualmente nos seus trinques. Ademais diso, estase a celebrar (do día 1 ao 3 de Outubro) un Simposio Internacional na Universidade hispalense. Posiblemente nel se poida poñer en claro algunhas cousas sobre a definición desta cultura. Talvez o que, con certa ampulosidade acostumábase a denominar “tartéssico” non sexa máis que producto da hibridación entre as culturas locais da primeira Idade do Ferro, nos séculos VII e VI a.n.e. e os colonizadores orientais fenicios e gregos. E toda esa estética de rosetas e palmetas, árbores da vida, leóns, grifos, esfinxes e animais enfrontados tan repetidos no Sur da península, e que Blanco Freijeiro tan acertadamente identificara co Periodo Orientalizante da arte grega non sexa máis que iso, arte Oriental trasplantada a milleiros de quilómetros da súa orixe por colonos e comerciantes. E iso sen deixar de apreciar o xenio dunha poboación local que, estimulada pola presenza inmigrante, argallaron o seu particular sistema de escritura, afillado do dos colonos, para escribir na súa propia lingua, aínda por descifrar. Tartessos é hoxe unha marca, unha referencia taxonómica, non unha civilización. Calquera outra cousa non é máis que aferrarse a unha historia interesada, máis esotérica que real, que busca esencias patrias ata nos recantos da Biblia e nos desbarres de Avieno. Porque a Historia de España, lémbreno os que sempre andan a botarnos aos galegos o celtismo en cara, tamén foi sempre así, interesada. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
