acuática



Xanela de Marta Dacosta
acuatica07@gmail.com
 CONTIDOS
 OBRA
 ANTERIORES
 Arquivo
 BUSCADOR
 outras xanelas

Artigo do 25 de xullo
O pasado 25 de xullo correspondíame publicar no Terra e tempo. Así que coa antelacións suficiente enviei o artigo. Desta vez, mesmo fun madrugadora e xa o enviei o día 23, porque o 24 ía ter traballo e non podería envialo en tempo.

O artigo falaba da data que iamos celebrar, contextualizada no momento actual, o nacemento da iniciativa Galiza pola Soberanía.

Mais o caos (non o azar) quixo que o 25 non saíramos á rúa como sempre saímos e que as nosas palabras quedasen afogadas nun lago de dor e de impotencia.

Até hoxe non me atrevín a enlazazr o artigo. Aquí queda a miña reflexión para un día que prevía de emoción e encontros, de celebración. De reivindicación de soberanía plena tamén para sabermos o porqué desta traxedia. Para comprobarmos, outra vez, que o noso pobo é o mellor que temos.


A Nosa Terra é nosa

O pasado 20 de xullo, foi presentada publicamente en Compostela a iniciativa Galiza pola Soberanía. Cunha roda de prensa nacional, en que tres persoas da Coordinadora deron lectura ao manifesto e ás liñas de intervención, e convidaron a expandir esta iniciativa nas celebracións patrióticas do 25 de xullo dando lectura ao manifesto, comezaba a súa posta en marcha. Galiza pola soberanía convidou tamén a facermos visíbeis as bandeiras da patria e a participarmos masivamente nas celebracións patrióticas do 25.

As e os promotores da iniciativa eliximos intencionadamente o mes de xullo para facer esta presentación pública. Porque esta iniciativa vai procurar as súas raíces nos elementos identitarios que nos definen: a bandeira azul e branca de estrela vermella, a celebración do día da patria. Precisamente por iso escollemos tamén os versos de Cabanillas, do poema “En pé!” (1917): “berremos alto e forte // a nosa terra e nosa!”. Uns versos pertencentes a Da terra asoballada, obra que se sitúa no que denominamos Segundo Renacemento (1914-1939) período caracterizado pola consolidación da ideoloxía nacionalista e no que conviven diferentes xeracións literarias que nos deixaron un legado que hoxe debemos recuperar.
Á miña memoria acode o traballo ciclópeo dos irmáns entregados á construción de Galiza no primeiro cuarto do século XX. A súa obra, poética ou teatral, narrativa ou ensaística, é a mostra do seu compromiso, de tantos proxectos colectivos que encetaron a empresa da construción nacional. Pensaron, actuaron, escribiron, e unha mordaza fascista silenciounos, mesmo definitivamente, para impedir que a nosa Terra fose nosa. Sinto que lles debemos aos irmáns de entón a responsabilidade de recollermos o seu facho e continuar, alicerzando o noso discurso nas súas palabras. Por iso pronunciamos tamén as palabras de Castelao: Galiza é unha nación e como tal é soberana e ten dereito a se organizar sen máis límites que os derivados do respecto ao dereito igual das demais nacións e, por conseguinte, non recoñecerlle o dereito de autodeterminación -inclusive para vivir con absoluta independencia- será sempre un acto tiránico.

Como escritora, vexo Galiza pola soberanía como a continuidade do proceso iniciado en 1916, cando o 18 de maio, na Coruña, no local social da Academia, fundábase a “Hirmandá de Amigos da Fala”. Carvalho Calero dá conta deste feito na Historia da Literatura galega contemporánea (Galaxia, 1981): “Un pulo decisivo neste terreo prodúcese en 1916, cando as campañas de Antonio Villar Ponte ocasionan a fundación das “Irmandades da Fala”, que, xurdidas na Cruña, esténdese a toda Galicia. Esta organización, conforme indica o seu nome, tiña como finalidade esencial a esaltación e fomento do idioma, combinado con todo un plan de rexeneración do país”.

Idioma e nación, nación e idioma, unidos e indisolúbeis, “se aínda somos galegos é por obra e graza do idioma” que dixera Castelao. E sempre a un tempo agroman as dúas reivindicacións. Así tamén cando lemos na Correspondencia de Manuel Antonio unha carta a el dirixida de José Romero Lema en que dá conta dunha Xuntanza escolar nazonalista en Compostela, que tería lugar o 26 de xaneiro de 1919. Relata o acto e sinala que as conclusións foron: “1ª Pedirlle ó Goberno o creamento d’unha cátedra de Literatura e Língua Gallega. 2ª Pedirlle a Autonomía integral pra Galicia” (Manuel-Antonio, Correspondencia III, Galaxia, 1979).

Hai xustamente cen anos que Cabanillas publicaba o seu primeiro libro, No desterro, un título que dos dá unha clara visión do que foron os anos en Cuba para o poeta, que talvez emigrara á illa non só por motivos económicos, senón tamén para evitar as represalias pola súas posicións anticaciquís. O primeiro poema do libro, “Camiño adiante...”, describe a partida do labrego, “o pensamento/na chouza en que viveu seus anos mozos, / o amor á terra en que naceu no peito,”, un poema que remata coa esperanzadora seguridade de que trunfará “na loita que en si leva”. Esta seguridade daquel 1913, contrasta co poema “Vía Crucis” publicado na segunda edición de Da terra asoballada, (1926). O poema, dedicado a Castelao, di:

Galicia rube ó Calvario.
Non leva ás costas a cruz do Nazareno:
leva o seu mantelo probe,
leva o seu mantelo vello.
Galicia está cansa,
soia cos seus pensamentos.
Non chora; secóuse a fonte.
Ten as serpes chuchándolle os peitos.
Non prega nin pon xusticia.
É mal da alma, é mal do desespero.

Batede no corazón;
poñédevos de xoenllos
e perguntái con santo amor de fillos,
alá no fondo, alá dentro
onde resoan cristaíñas, craras,
a voz da Raza, a voz do sentimento,
a voz da nosa Terra
máis forte que a oración, que a lei, que o ferro...
decídelle á vosa sangre
¿Son chegados os tempos?
(citado de Ramón Cabanillas, Obras completas I, 1979, Akal Editor)

Case un século despois, ao pé das escaleiras que de Praterías levan á fachada románica da catedral respondemos nunha soa voz cos versos de Pondal

Os tempos son chegados
dos bardos das edades
que as nosas vaguedades
cumprido fin terán;

Nós, a Nazón de Breogán, proclamamos hoxe, no corazón de Galiza, que desexamos iniciar o proceso que nos leve á soberanía plena, a construírmos a casa de noso que é a República de Galiza. Por iso facemos visíbel a nosa bandeira e saímos á rúa convertendo en consignas os versos d@s poetas: “Berremos alto e forte, a Nosa Terra é Nosa!
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 28-07-2013 10:57
# Ligazón permanente a este artigo
Acabo de saber que o Concello de Muxía conta cunha GALERÍA MULLERES e que son a escritora do mes de xullo.

Grazas!!

Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 26-07-2013 18:05
# Ligazón permanente a este artigo
Contra o colonialismo e a explotación

Onte día 20 de xullo, presentouse en Vigo o libro Versus cianuro, poemas contra a mina de ouro de Corcoesto, publicado por Caldeirón (aí está Paco Souto artífice da iniciativa, quen agradeceu a Elvira Ribeiro o apoio para sacar adiante o libro).

Nesta presentación quixen ler este poema de Argola que está directamente relacionado co tema que levou á edición deste libro: a explotación, o colonialismo. É a miña vinganza poética contra todos os imperialistas que expolian a nosa terra. Por iso imaxeinei unha estadea de afogadas que enganaban os barcos do Imperio e os facían naufragar na súa propia cobiza, ávidos do ouro que nos cumes da Serra da Groba, da que elas descenden, gardaba a nosa terra, pensando na entrada trunfal en Roma, cargados dun botín obtido do exterminio.



FALABAN de afogadas que chegaban do leste
baixando por entre as fentas e os toxos
precedidas pola luz de Iupiter
que se erguía dominador do ceo
até que Luna inundaba as bagoadas da serra
e deixaba entrever
ao fondo de Sagittarius
o centro mesmo da galaxia
a vulva da que nacera a vía láctea
pola que se guiaran nas noites

como as estrelas que atravesan o ceo
as mulleres xurdían do cume da serra
e baixaban cara ao mar
iluminando a beira gorentosamente
apetitosamente para os navíos fatigados
que se lanzaban contra as rochas
ansiosos da calor das femias
coa gula dominando os seus sentidos
bébedos de tesouros brillantes
prometidos na porta do Senado
pago por unha vida de violencia
ao servizo do Imperio

porca retribución orzamentada nos saqueos
mentres deseñan unha longa entrada trunfal
despois de “pacificar” as terras afastadas
que o sol escolleu para morrer

xusto onde o mundo acaba
Comentarios (0) - Categoría: Argola - Publicado o 21-07-2013 11:25
# Ligazón permanente a este artigo
Presentación de Nada se esquece en Vigo

Velaquí a presentación que fixen do libro de Puri Ameixide en Vigo:










Nada se esquece
Puri Ameixide
Feira do Libro, Vigo, 30 de xuño de 2013


Nada se esquece é a novela dunha xeración que sufriu as consecuencias emocionais dos movementos migratorios entre o mundo rural e o mundo urbano posteriores á década de 60. Era unha migración cara ás cidades que representaban o desenvolvemento industrial no noso país, o eixe Ferrol-A Coruña-Vigo. Ninguén lles pediu opinión, ninguén reparou nas consecuencias, simplemente foron arrincados do lugar en que naceron e levados a unha cidade á que deberon adaptarse, ás veces, traumaticamente. A súa historia é unha historia de desarraigo e adaptación. A protagonista de Nada se esquece sitúnaos nesta cronoloxía espazo-temporal e desde a súa visión de dez anos cóntanos o que sente antes de abandonar a súa vila.


Un libro para ler
Dicía Fran Alonso na primeira presentación de Nada se esquece, en Vigo, que o peor do libro era que rematase, e non podo estar máis de acordo.
Este libro de Puri Ameixide cumpre co requisito esencial de ser unha obra que esperta a avidez da lectora, quero dicir, é deses libros que levas a todas partes, que estás desexando continuar a ler, que pensas nel mentres andas metida na súa lectura e que non queres que remate. E isto é algo contraditorio, pois si queres chegar ao final, que aquí podemos prever desde o primeiro instante, mais chegar ao final, coñecer o final dese verán que pecha unha etapa na vida da protagonista, non é sinónimo de querer que o libro remate, non. Sucede con este libro que no momento de pechar a derradeira páxina a lectora fica algo desamparada porque aquel relato que a acompañou durante días, que pasou a formar parte da súa vida finaliza, e só pode volver comezar a súa lectura ou entregarse a outro texto para curar esa fame de ler que o libro lle deixou.
Mais a min levoume á adolescencia, exactamente á fame de ler na adolescencia. A aquela fame de ler que non se saciaba e que me levaba dun libro a outro e que só nalgúns casos deixou pegada perenne na miña memoria, a pegada da sensación de acougo que o libro, a lectura, producía en min, cravándome a aquel sofá granate de escai, ou acompañándome a todos os recunchos da casa. Houbo entre aquelas lecturas, libros que deixaron a pegada da identificación co seu protagonista e que me falaban de ti, cando a súa idade era coma a miña. Por iso, como lle dixen a Puri, este libro queríao ter eu naqueles anos de soidade e fame lectora. Cantas cousas tería recoñecido xa a través dos ollos de Laura. Tería aprendido a camiñar coma ela pola beira deste malecón particular que algunhas inconformistas emprendimos. Así que ao final o libro acaba por me deixar triste, triste de non o ter gozado entón, de tocalo de novo co paso dos anos e recoñecerme na súa lectura.

A novela da migración á cidade:
Por esa fame lectora, non puiden evitar colocar esta novela á par de Un ano e un día de Martínez Oca. Porque Un ano e un día é unha desas lecturas que lembro con especial agarimo porque me falou como adolescente, naqueles anos en que me ía coñecendo e construíndo.
Hai tamén o paralelismo da rememoración entre as dúas obras. Ambas as dúas coinciden en relatar a vida dunha adolescente, dun adolescente, malia teren diferentes idades. Dous adolescentes, porque Laura é unha adolescente, contextualizados na súa época: se Afonso era un neno que vivía nunha sociedade marcada pola Guerra e a Ditadura, Laura é outra moza que ve a súa vida marcada pola emigración do campo á cidade, tan propia da década de 70. Só que a diferencia de Un ano e un día, en Nada se esquece non hai ese paso do tempo até a idade adulta, que comproba que xa nada poderá ser como foi. En Nada se esquece o flahs-back é moito máis próximo e quen nos fala é a propia Laura, co punto de vista propio de quen ten 9 ou 10 anos.
Nada se esquece é a novela que narra o trauma sufrido polas mozas e mozos, nenas e nenos, que foron viviron daqueles movementos migratrorios dos anos 70, nenas e nenos que foron apartados da súa vida e se viron obrigados a comezar de novo, coas consecuencias que a nivel social e psicolóxico supuxo para eles e elas. E faino desde a óptica da propia nena, antes de que o trauma se produza. Esta é precisamente a súa singularidade no panorama da literatura galega.

Inés de Castro como heroína:

Un dos valores do libro é para min a referencia a Inés de Castro como heroína.
O certo é que esta galega lendaria, a penas provocou literatura que nela procurarse un pretexto na súa propia lingua, malia ser a súa unha vida de novela.
O mito creceu a través da palabra literaria de autores portugueses como Manuel de Figueiredo, Reis Quita, Bocage, García de Resende, que escribe Trovas á Morte de Inés de Castro no Cancioneiro Xeral de 1516, António Ferreira, Alexandre Herculano ou Agustina Bessa-Luís, máis recentemente, no seu libro Adivinhas de Pedro e Inês (2006). Mais é a Camões a quen se lle atribúe a contribución lírica de maior importancia na construción do mito, é no Canto III de Os Lusíadas.
Mais Inés de Castro inspirou escritores franceses (La reine morte, Montherlant), óperas italianas, cine.
Quen era Inés de Castro?. Se recorremos á wikipedia, na súa versión en portugués, leremos:
“D.ª Inês de Castro (ou, na grafia original, Ignez; reino da Galiza, 1320 ou 1325 — Coimbra, 7 de Janeiro de 1355) foi uma nobre galega, amada pelo futuro rei D. Pedro I de Portugal, de quem teve quatro filhos. Foi executada por ordem do pai deste, o rei D. Afonso IV. Era descendente direta do rei Sancho I de Aragão pois era trineta, por via masculina, de Fernão Guterrez de Castro.”
Reparade en que di “amada”, sen entrar na diatriba de se chegou ser esposa ou non do Rei.
Inés de Castro aparece xa no primeiro parágrafo. Laura colócase á par dela: as dúas naquela Torre de Homenaxe que divisa o Val de Lemos, as dúas conscientes da partida cada a un futuro do que nada poden adiviñar. E Laura dálle a man á personaxe histórica e proclama a proximidade entre as dúas: “a nosa torre, dela e miña”
Ao referirse a ela por primeira vez non a identifica, non di o seu nome, sinala o feito, o elemento central sobre o que se constrúe a novela: a partida, ese aferrarse aos lugares da infancia, como quen se asoma ao abismo. Non é até o segundo parágrafo que nos presenta a Inés e sabemos xa, desde o inicio, da admiración pola heroína.
Estas referencias a Inés de Castro irán aparecendo ao longo da novela, e son tamén elemento de unión co mestre que tanta pegada deixa en Laura.
Mentres ía lendo acompañada do meu lapis, anotei, para non esquecer, a páxina 54, ese parágrafo en que Laura recibe do seu profesor a fotografía do monumento a Inés en Alcobaça. Na linguaxe da rapaza lemos a admiración ante o monumento, nun fragmento que nos remite á reivindicación da paz, que algunhas mulleres só conseguiron despois de mortas, ou ao merecido recoñecemento de figuras históricas que non sempre se dá como debera. (ler o fragmento)
Pasmoso. Laura di pasmoso, o mesmo que se me ocorre a min a comprobar que Inés de Castro ocupa tan poucas liñas na historia e na literatura do noso país. Refírese a iso Laura? Non o sei, non me importa. Eu fago esta lectura. Porque esta Laura, deste libro, xa é miña.

A multiplicidade de lecturas.
Debo dicir que eu son máis feliz ca Puri, ante este libro. Non, non é un pensamento retorcido, é case unha obviedade. Ao final a obra literaria a quen acaba por pertencer é ao lector que se fai dono dela e lea segundo a súa experiencia vital.
E algo así pasa con esta obra, en que segundo puiden comprobar na presentación á que acudín en Gondomar, outras lectoras repararon noutras focos. Así Belén Fernández fixo da obra unha lectura feminista, e destacou que Laura é unha protagonista que se afirma na súa condición feminina e que na relación coa súa nai pon de manifesto o papel que xogaron as mulleres nos anos finais da ditadura, procurando que as súas fillas recibise unha educación que lles permitise seren mulleres emancipadas. Ou mesmo o duro papel desta muller que sacou soa dúas fillas adiante.
E desde esta óptica que debemos xulgar a relación amorosa da irmá de Laura? Quero dicir, a desconfianza da nai ou a propia visión de Laura dese mozo da irmá debemos considerala como crítica ás relacións que perpetúan os costumes patriarcais? Por iso a nai de Laura non quere ese mozo para a filla? Hai algo disto tamén na propia evolución sentimental de Laura?
En fin, a lectora dirá, que é sabia. Talvez sexa fíos sutís que a autora foi deixando aquí e alá, por ver de en que eramos quen de reparar. Como a propia Laura, coa súa caixa de cartón centrando a imaxe que quere captar, xogando a ser realizadora de cine, levando á novela a propia reflexión teórica sobre o xénero e materializando a súa relación co cine, a través da cita expresa á sétima arte.

Eu poético, autobiografismo e inspiración.
“Cando escribo tento ser leal aos soños e non ás circunstancias. Evidentemente nos meus relatos hai circunstancias verdadeiras, mais, por algunha razón, crin que esas circunstancias deben sempre contarse con certa dose de mentira. Non hai pracer en contar unha historia como sucedeu realmente.” Borges, “Credo de poeta”, Arte poética, 1967-68.
Canto hai de biográfico e de completamente ficticio nunha obra narrativa, nesta obra narrativa? Todo e nada.
Todo, porque a autora xamais podería escribir esta novela senón sentise todas e cada unhas das emocións aquí descritas, senón vivise momentos que como estes a levaron a vivir esas emocións. A obra nace da súa man e foi soñada por ela. Ninguén máis a podería escribir. Soamente Puri Ameixide, desde a súa propia experiencia vital puido facer este relato. Quere isto dicir que a obra é autobiográfica? Non.
Non podemos considerala autobiográfica porque non é un relato histórico fidedigno ou o ditado da memoria, hábil manipuladora e deformadora da realidade. Temos que considerala exclusivamente unha obra de ficción, por máis que poida conter, elementos autobiográficos. Mais a presenza destes elementos non converte a obra en autobiografía, porque estes elementos acaban por engarzarse entre os elementos de ficción até perder a súa realidade e tinguirse da realidade soñada ou inventada pola autora.
A obra é unha aleación en que o resultado xa non pode ser separado nos elementos que lle deron orixe..
Non se equivoque a lectora. Puri naceu en Monforte, talvez estivo despedíndose da súa vila natal desde a torre de homenaxe. De certo que camiñou as beiras do río Cabe, talvez xogou a ser directora de cine e se colocou tras unha caixa de cartón para enfocar a realidade, e hoxe permítenos a nós compartir este soño que é Nada se esquece.

Marta Dacosta, xuño de 2013.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 04-07-2013 13:48
# Ligazón permanente a este artigo
"Lembranza da tecedeira" de Victoriano Taibo
O pasado 25 de xuño, o Instituto de Estudos Miñoranos, IEM, presentou na Aula Ponte de Rosas de Gondomar, a edición facsimilar comentada do poema “Lembranza da Tecedeira” de Victoriano Taibo. A publicación foi coordinada por Miguel Anxo Mouriño, vocal responsábel da sección de literatura e autor do estudo “Con tino aloumiñante” incluído nesta edición. Conta tamén cun artigo de Antonio Valverde Alonso, “Breve historia do manuscrito”, en que refere como foi atopado o poema, e unha análise da miña autoría baixo o título “A dor do ceo e da terra”. Nesta edición inclúese tamén o poema recitado por Anxo Angueira con música orixinal de Antón Seoane. Foi precisamente Miguel Anxo Mouriño quen presentou o acto dándonos a palabra a Anxo Angueira, Armando Requeixo e a min mesma.

Mais este acto de presentación era tamén unha homenaxe a Miguel Rodríguez Rodríguez, xenro de Taibo falecido a finais de 2012, e artífice da recuperación da súa figura, pois el gardou e clasificou o legado familiar que hoxe nos permite volver sobre o autor e restaurar a súa memoria literaria. Sobre Miguel Rodríguez falounos Armando Requeixo, nunha fermosa lembranza que podemos ler en Criticalia. Nesta entreda Armando Requeixo tamén fai unha breve crónica do acto e recolle unha foto de Xina Vega, que copio.

Deixo aquí a miña intervención, que contén o propio artigo escrito para o libro:

A dor do ceo e da terra. Sobre o poema “Lembranza da tecedeira”, de 1947.
Presentación na Aula Ponte de Rosas, IEM, Gondomar, do poema “Lembranza da Tecedeira” de Victoriano Taibo.
25 de xuño de 2013.


Quero en primeiro lugar sumarme tamén a esta homenaxe á memoria de Miguel Rodríguez, quen como acaba de dicir Armando Requeixo entregou boa parte da súa vida a gardar a memoria de Taibo, labor que lle agradecemos infinitamente. Tamén Miguel era un home entregado ao seu país. Aínda onte recuperaba unha fotografía súa, mentres participaba nunha lectura colectiva convocada por Queremos Galego na Ramallosa, o 17 de maio de 2011. Que a terra lle sexa leve!


O poema “Lembranza da tecedeira”, datado por Victoriano Taibo en 1947, foi publicado por primeira vez en Sonata Gallega II, número extraordinario de 1949. O poema está dedicado ao inspector de educación e amigo do autor Juan Novás Guillén. Vólvese publicar con motivo da morte de Juan Novás no ano 1968, desta volta en El Museo de Pontevedra. Tomo XXII-XXIV.
Entre os anos 45 e 50 (ano en que é destinado a unha escola do veciño Vigo) Taibo publica poemas soltos nas revistas Sonata Gallega, O Gaiteiro de Lugo ou o xornal La Noche. En 1946, varios académicos propóñeno como membro numerario da Academia Galega, sendo nomeado o 7 de febreiro de 1946. O ingreso na Academia producirase o 15 de outubro de 1948, co discurso de ingreso “Rosalía de Castro precursora da fala”, que recibiu resposta de Otero Pedrayo. Este discurso non foi publicado até 1972, un dato frío e numérico que, porén, está completamente cargado de significado e nos remite ao clima de represión da ditadura.
Victoriano Taibo vive nunha época convulsa. Literariamente a súa obra poética encádrase no Segundo Renacemento, un período que vai de 1914, inicio das revoltas agraristas no noso país, a 1939, en que remata a guerra civil e se inicia un período de silencio interior e exilio que perdurará até 1950 aproximadamente. Como sabemos, o Segundo Renacemento caracterízase pola presenza e a consolidación da ideoloxía nacionalista, da que o noso autor será partícipe (é un dos asinantes do manifesto da I Asemblea nacionalista de Lugo). Trátase dun período no que conviven diferentes xeracións literarias, sendo unha delas a que se veu denominando a xeración das Irmandades da Fala, á que o noso autor pertencería, xunto con Ramón Cabanillas.
Desde a perspectiva de hoxe, vemos que o que gozou no seu tempo de ser un poeta de relevo entre os seus coetáneos, pasou a ser unha referencia menor nos tratados de historia da literatura. O feito de ter compartido espazo con poetas da altura de Cabanillas ou Manuel Antonio e de ter sido analizada a súa obra como debedora da de Cabanillas, xunto co feito obxectivo de contarmos cunha escasa obra poética publicada (tamén porque naquela altura xa era complexo publicar poesía), da que só pode destacarse Abrente como texto poético de interese, amortece os pequenos logros que puideron quedar do autor. Desde o meu punto de vista, cómpre lermos atentamente a obra de Taibo e colocala no lugar que merece. Este mesmo poema é un exemplo. Tamén Cabanillas escribiu un poema titulado A Tecederia en 1944, mais a comparación dos dous textos demostra que non podemos falar de “seguidismo” de Taibo, pois consideramos que o poema do mestre de Morgadáns é superior ao de Cabanillas. Mais analicemos a relación entre os autores no seu contexto histórico.
Como dixemos Taibo era un poeta admirado polos seus coetáneos, así Manuel Antonio, como demostra esta carta de 22 de abril de 1921:
“Eu apreseime a escrevirlle por ser vostede unha d’as contadas persoas que n’a nosa literatura poética érguense por riba da vulgaridade e pensan en algo máis fino que versos in-espritoaes, groseiros e desprestixiosos.” Manoel-Antonio, Correspondencia, 1979, Galaxia, Vigo, páx. 97.
Taibo responde dando mostras da súa modestia, mais tamén do seu afán de superación e perfeccionismo en materia literaria:
“Eu son no orde literario un feito real d’iste caso: fago versos sin cultura nin preparación. De onde tira-lo celme que choia a eficacia que vostede deseja?
Avella escura do cortizo da Terra, -só da Terra!- non teño máis celme que o que deito nos meus versos...
A por de vostede eu son un vello e un desorientado. Os meus versos ulen a clásico que da pena.”

Non podemos deixar de pensar que a imaxe dun Taibo seguidor de Cabanillas se foi trasladando ao longo da historia da literatura galega esquecendo outra parte da súa obra, a poesía intimista, que debería concitar a atención dos lectores, como o resto da súa obra poética. Por outro lado debemos considerar ese “seguidismo de Cabanillas” no seu contexto. Consideremos que estamos a falar da xeración das Irmandades da Fala, e que nela Cabanillas foi un poeta emblemático, que recolleu o encargo de realizar unha poesía de concienciación patriótica destinada, como outras producións literarias da época, a un labor pedagóxico de espallamento do ideario nacionalista. Un irmán como Taibo non podía por menos que seguir ese mesmo ronsel, porque moi posibelmente era tamén súa a convición de formar o noso pobo. E insistamos novamente na escaseza da obra literaria impresa que chegou a nós, unha consecuencia tamén dese contexto político en que a Guerra Civil e a Ditadura coutaron toda aparencia de normalidade e impediron o desenvolvemento da obra destes homes, vítimas políticas e literarias da crueldade fascista, así Victoriano Taibo que, como a inmensa maioría dos mestres da época, foi depurado e suspendido de emprego e soldo con trasladado forzoso a Valladolid, acusado de ser “galeguista”.
Por tanto, debemos destacar que estamos diante da obra dun home comprometido con Galiza, presente sempre na súa obra, xa sexa para gabarse da nación, xa sexa para criticar a quen lle vira as costas á patria. Taibo formou parte do grupo de persoas entregadas á construción de Galiza no primeiro cuarto do século XX. A súa obra é unha mostra máis da camaradería e o compromiso daqueles homes que participaron de tantos proxectos colectivos. Vexamos senón o seguinte fragmento dunha carta a Manuel Antonio:
“Na “Esfera” derradeira pubricase un artigo onde se maltrata a Galicia. Eu vou a redactare unha carta para a Redacción da “Esfera”, e outra para o autore chamando-lle fillo de puta ou cousa parecida: esta vai a sere a primeira actuación de R. Convén que se saiba axiña que R. existe, mais nós achantados, nin unha verba. Que nos coñezan polas obras.”

A dor do ceo e da terra. Sobre o poema “Lembranza da tecedeira”, de 1947.


Cando en novembro de 2011 entregabamos o premio de poesía Victoriano Taibo, na mesma escola en que o mestre dera aulas aos seus alumnos de Morgadáns, limos o poema Lembranza da tecedeira.
Ler este poema foi toda unha sorpresa. Inmediatamente viume á mente a “Elexía á muller do campo” de Xosé María Álvarez Blázquez, Canle segredo (1951-53) ou o “Poema á muller galega” de Manuel María, Remol (1970). E isto porque os tres poemas comparten a intención de homenaxear á muller galega centrándose precisamente na muller traballadora. O poema de Taibo é unha elexía, un pranto pola morte dunha tecedeira e deixa en nós esa tristura do que se vai para sempre, persoas, feitos, costumes.
Non atoparemos no poema de Taibo unha fermosísima princesa, nin unha beleza de dentes anacarados. É unha vella que morreu despois dunha vida plena de traballo, alegre, faladora e o poema detalla como era a vida desta muller, a roupa que levaba, a roupa que facía, os contos que dicía ao pé da lareira.
Desde a óptica de hoxe, as lectoras reparamos nestes retratos de muller, porque buscamos textos que se apartan dos estereotipos emanados da sociedade patriarcal, que é o contexto en que o poema se escribe. E o propio feito de ser a protagonista unha traballadora, unha tecedeira, é o primeiro distanciamento.
En 1922, Taibo publica Abrente. Nesta súa segunda obra atopamos varios poemas nos que a muller é a protagonista do texto. Mulleres que, como a moza e a vella que dialogan sobre os compañeiros que marchan alén mar, son o medio polo que se reflexiona unha vez máis sobre o drama da emigración, así no poema “Pombas sen niño”, que xa fora publicado en 1913 co título de “Almas doridas”. Ou a muller que malia a súa beleza é aldraxada, metáfora do ataque á nación, no poema “E foi!”. Nestes dous casos, a muller non é o centro do poema, senón un medio, un símbolo, para realizar unha reflexión crítica. Non así no poema “Moza gallega”, publicado anteriormente en 1914. Neste poema, que clasificamos como costumista, atopamos a tópica habitual destinada a enxalzar a beleza dunha muller: “... os teos ollos, ... Cal froles dos liños... Tes ... nas tuas meixelas,... Místico arrebol; ... Son, nena, os teus labres craveles acesos...”. Cabe sinalar que o poema volve recollelo o autor para Abicedo (que pretendía publicar por volta dos anos 50) con sutís modificacións.
A tecedeira deste poema non ten nada a ver co enxalzamento tópico dunha moza de ollos azuis e fazulas rosadas. Aínda que tamén ten os ollos da cor do liño e é unha moza alegre e festeira, é sobre todo a muller que coas súas mans teceu os soños de todos, mozas, vellas, ricas, pobres. E non só, porque é ela a que lle conta aos nenos lendas e contos de medo. A tecedeira é esa muller que todos coñecemos, admiramos e queremos porque é a nosa avoa: a máis fermosa, a que traballou arreo sendo quizais o sostén único da familia, a que aínda así sempre estaba leda e disposta a acougar os nosos medos e aprendernos o que a súa memoria gardaba, a historia de todo un pobo, viva na literatura oral que salvou da morte a nosa lingua e a nosa cultura. Por iso chora o tear e canda el as fiandeiras, e o pranto esténdese por toda a aldea e a dor érguese desde a terra. E así complétase o distanciamento cos ditados da sociedade patriarcal. Tal vez por iso, cando lemos o poema case setenta anos despois, recibimos esa mensaxe de recoñecemento que o autor quixo deixar patente nesta elexía.
Mais, como sucedía en Abrente, non podemos descoidar a lectura simbólica. Cómpre insistir na aparente sinxeleza do poema, resultado dun grande esforzo de composición, que se sostén, entre outros feitos, en ser un romance que describe festas, traballos tradicionais, contos e lendas. Mais debemos reparar na estrutura e na elección do oficio da protagonista. Taibo escribiu unha elexía dunha tecedeira, dunha muller que no mesmo liño tecía as camisas dos meniños e as mortallas dos mortos, que o mesmo facía fatelos de mendigas ca manteis para fidalguía, igualándoos a todos nos fíos do seu tear. Como a vida, que a todos un día nos leva.
O poema estrutúrase nunha introdución, na que se presenta a mensaxe da morte estendéndose pola aldea, e a continuación dá paso a tres estrofas que describen as distintas épocas da vida da muller: a mocidade, en que ela foi a última moza garrida, linda e donairosa; a madureza, en que co seu traballo teceu os doces soños, “azosas teas urdía a xeitosa tecedeira”; e a vellez en que as lendas e os contos servían para atallar as olladas pezoñentas ou rezar polas almas en pena, “lindos contos tecía a velliña”. Ilusión, construción, transmisión. Un breve fragmento sinala o momento da morte, “inda eu era mozo”, e unha estrofa final recolle de novo a dor estendéndose desde o tear.
Por todo isto non podemos deixar de pensar que esta tecedeira é tamén a representación simbólica da vida. En todas as culturas a acción de tecer representa a creación e a vida. As moiras ou parcas nas culturas mediterráneas ou as nornas do norte de Europa constrúen o destino dos mortais tecendo tapices, deixan que o fío se alongue ou acurtan o seu traxecto. Así esta tecedeira foi fiando as vidas de todos, igualándoos no destino que é a morte, e procurando manter viva a cultura á que pertence, nesa angueira de contar trasladando así a súa sabedoría, que é a sabedoría do pobo galego.

Victoriano Taibo escribe unha elexía á morte dunha vella tecedeira, e o seu poema deixa en nós os laios pola perda dunha cultura tradicional que representa a transmisión da memoria colectiva dun pobo, a súa identidade. E ao tempo o poema é unha homenaxe, o enxalzamento dunha muller traballadora e humilde que é o fulcro sobre o que xira a vida e a morte, as que acaban por igualarnos máis alá das riquezas do mundo ou das súas penalidades.
A lectora de hoxe detense no poema, imaxina o mestre represaliado ante o papel en branco, o poeta que como as caneliñas do tear chora en silencio por todo o perdido, tantos anceios, tantas angueiras, tantas horas imaxinando a nación futura, esa que, en 1947, xace sen mortalla en camiños e lugares ignorados a mantenta. Aquela mocidade das Irmandades da Fala, alegre e donairosa como a tecedeira, que callou nunha xeración inesquecíbel que nos dotou do legado argumental sobre o que construír a nación, como as pezas de liño que do tear saen, morría en silencio e afastada mentres o vento xemía unha mágoa asubiada e longueira. Ilusión, construción, transmisión, destruídas pola morte. O poeta escribe unha e outra vez, tacha e rompe. Como falar das ilusións perdidas!. Busca as imaxes que precisa, escribe e reescribe. Non quere calar esa dor prolongada, a dor dos vencidos.

A dor que baixa do ceo e que se irmanda coa dor que se ergue da terra.
Comentarios (0) - Categoría: Ao redor de Victoriano Taibo - Publicado o 02-07-2013 10:55
# Ligazón permanente a este artigo
Se os gobernos quixesen
Estes días as sardiñas chegaron custar 18 euros/kg, din os medios. Así dito, parece caro, mais non tanto como se dicimos 3000 pesetas, na moeda de antes 3000 pesetas.

Calquera o diría!, que a popular sardiña que tantas veces ten andado tirada de prezo, ou tirada literalmente de novo ao mar para que os prezos non seguisen baixando, acadase valor de peixe de luxo. Ironías do destino!

É a época do ano en que a sardiña tiña que saír dos barcos por abundancia, e non, escasea como se non fose agora o seu tempo. Sabemos que isto ten unha explicación científica, pois é unha especie con grandes oscilacións anuais posiblemente influídas pola temperatura das augas que non favorecen a presenza dos grandes cardumes nos lugares habituais de pesca. Mais eu non podo evitar que me veña á cabeza a frase de Castelao, ao pé da imaxe do vello e o neno, representación da miseria contra un mar en calma, como deserto espoliado en beneficio alleo. O avó que lle di ao neno, que mira a lanchiña na súa man: “as sardiñas volverían se os gobernos quixesen”.

Ben sabemos que literalmente non é así, mais quen pode pensar que esteamos ante unha afirmación literal? Mais ben estamos ante a constatación de que o compromiso dun goberno, a defensa do seu pobo e o seu país pode facer posíbel o imposíbel, mesmo que as sardiñas volvan, malia non ter o mar a temperatura axeitada para que se alimenten e engorden. E se mo permiten, creo que Castelao hoxe retomaría esta afirmación. Pois vendo os tempos que corren, como o goberno botou enriba de nós a pesada lousa do seu concepto de austeridade, como ese mesmo goberno non defende a pesca galega e o marisqueo como corresponde ante as autoridades competentes, como os que debían gardar os nosos aforros roubáronnos, como os que nos roubaron alardean da súa impunidade e bótanlle a culpa a outros, como a liberdade de opinión e información é perseguida e a censura é unha maquinaria activa ou se pretende levar aos tribunais uns rapaces que repartían propaganda... que imos dicir senón que as sardiñas volverían se os gobernos quixesen!, porque até este manxar dos pobres é agora artigo de luxo.

Tamén Castelao dixo que o peixe é a prata do mar feita carne e que o peixe do Atlántico sabe a sal de vida libre. A vida que nos negan os que non queren que volvan as sardiñas. Porque non nos queren libres, quérennos escravos, sometidos, alienados. Cans de orellas caídas e rabo entre as pernas cada vez que nos rebaixan o salario, cada vez que aceptan outro ERE, cada vez que reducen as bolsas de estudos, cada vez que nos impoñen xornadas superiores ao que marca o convenio, cada vez que nos negan o dereito de nos reunir para falar dos problemas que temos nas empresas, cada vez que nos despiden por estarmos preñadas, cada vez que o empresario foxe co roubado e nós ficamos sen traballo, cada vez que a empresa consegue con trampas e falsas testemuñas que o despido sexa procedente, cada vez que o goberno muda a lexislación e recorta os dereitos do pobo, cada vez que...

Mais aínda que non puidemos probar as sardiñas, ao menos as do Atlántico, este ano, ninguén nos impediu prender a fogueira para curar este mal de ollo que xa dura meses e anos e botar no lume todo o que non desexamos.

Remato coas derradeiras palabras do Libro Primeiro do Sempre en Galiza: “O día que Galiza sexa nosa, o mariñeiros vivirán na fartura”, unha frase con 76 anos de sabedoría. A chave do futuro.


Artigo publicado en Terra e tempo o 25 de xuño de 2013.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 02-07-2013 09:54
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal
Acuática