acuática



Xanela de Marta Dacosta
acuatica07@gmail.com
 CONTIDOS
 OBRA
 ANTERIORES
 Arquivo
 BUSCADOR
 outras xanelas

Medea vista por Evelyn de Morgan

Adoro a pintura da segunda metade do XIX, a pintura inglesa que se inicia coa Irmandade prerrafaelista (1848-1853). Busco as obras e comprobo como trataron as personaxes literarias que me obsesionan. Así foi con Ofelia: “Millais retratounos unha Ofelia definitivamente morta, a beleza inmóbil da moza aboiando por entre un exhuberante xardín. Arthur Hughes retrata a Ofelia vestida de branco, como sorprendida recollendo flores, cunha mirada tristemente calma. Tamén John William Waterhouse pinta a Ofelia vestida de branco, unha Ofelia deitada na herba, abandonada aos seus pensamentos, porén, en 1910, o vestido de Ofelia tórnase gris, e a súa mirada fálanos da loucura. Todos eles retratan a Ofelia en solitario.”

Mais Henrietta Rae (1859-1928), a pintora defensora do sufraxio feminino que conservou o seu apelido de solteira, “sitúaa fronte aos reis de Dinamarca, no momento en que comeza a recitar os nomes das flores que leva, ese momento en que a nai de Hamlet ve que a moza está a fuxir da realidade. No lugar que ocupa Ofelia a luz inunda o lenzo e así, Rae contrapón a luminosa imaxe da moza, como símbolo do amor, da beleza e da inocencia, á escuridade dos adultos que levantaron un pazo de corrupción e mentira.”(1)

Agora que volvo os ollos a Medea e tento comprender a personaxe literaria (grazas á lectura da tradución que de Séneca fixo J.M. Otero), coñezo a pintora Evelyn de Morgan (1855-1919), contemporánea de Henrietta. Evelyn era unha pacifista que dedicou unha parte da súa arte a ilustrar os horrores da I Guerra mundial. Mais hoxe achégome a súa obra para reparar en como as retratou a elas: Helena, Ariadna, Deianira, A prisioneira ou Medea.

A súa Medea, aquela muller literaturizada como asasina dos seus fillos polos clásicos gregos, camiña a través dunha sala suntuosa, rodeada de pombas e de flores, e porta na súa man un frasco dun líquido tan vermello coma o seu vestido, o mesmo frasco, da mesma cor, do que terma a raíña Leonor ante Rosamunda noutro cadro. Un frasco de veleno.

Mais Medea foi retratada por Evelyn de Morgan cunha mirada perdida, sen rastro de maldade, soa fronte a un destino que a nega.

(1) Da anotación: “Henrietta Rae” publicada en acuática o 25-11-2009.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 24-12-2016 11:08
# Ligazón permanente a este artigo
Balada das costureiras esquecidas

Hai algúns anos, pedíronme un poema para conmemorar o 8 de marzo, unha data necesarísima. Eu escribín este poema, sen saber que un día acabaría, si, por ser unha balada na voz de Carmen Penim.

Tentei coser con fíos ou fragmentos de memoria un cobertor que nos dese calor para vencer o silencio, esa lastra que nos derruba despois da agresión. Así que ganduxei mitos, personaxes e anacos de realidade e naceu este texto, que non é unha historia concreta, porque quere ser manta feita por nosoutras para abrigarnos.

Agardo que axiña poidamos escoitar esta Balada e outras na voz de Carmen Penim.
Comentarios (0) - Categoría: Xeral - Publicado o 03-12-2016 20:19
# Ligazón permanente a este artigo
Homenaxe a Miguel González Garcés

O día 30 de novembro participei no recital de Homenaxe ao poeta Miguel González Garcés que organiza Cultura da Deputación da Coruña.

Foi unha honra participar desta volta e ter recibido daquela (1995) o premio.

Dixen alí que estou agradecida de que existan certames que visibilicen a poesía e dean nova vida aos poetas que os nomean. Dixen que estaba agradecida ás institucións que así o fan, aínda que considero que é a súa obriga, mais xa sabemos, que non sempre a asumen. Así que parabéns a quen, coma neste caso, si o fai.

Lembro moitas cousas deste premio. Lembro a conversa con Xabier Baixeras, membro do xurado,sobre o libro. Lembro que o día da recepción (na imaxe de arriba) estaba inqueda porque non estaba co meu bebé, este ser marabilloso que se xestaba en min mentres escribía os poemas do libro e que é o primeiro nome que aparece nel.

Sei que a primeira reacción provócaa o título: Pel de ameixa, un título que ten a súa interpretación única no poema co que se abre o libro: "Nesta pel de ameixa que me cobre ..." e noutro, o terceiro poema de Setembro, o que fala da ameixeira ao pé da casa, árbore real que foi orixe da imaxe ambivalente. Cóntame Foxo que Manuel María que gustaba do libro, consideraba que o título non era acertado, mais que acabaron entendendo o seu por que.

Curiosidades que rodean a vida dos libros, coma que nesta data en que celebramos a homenaxe do centenario de Garcés, este penúltimo poema do libro que aparece na imaxe teña nova actualidade.

No acto lin o poema "Non magoe", do libro As faíscas do soño. Del di Eduardo Moreiras: "a súa poesía vai da sombra ao cintileo, da lama escura orixinaria á pergunta desesperada que lle dá vida. "Lama no niño que de luz creímos", di no poema "Non magoe a azucena os meus ouvidos".
Comentarios (0) - Categoría: textos editados - Publicado o 03-12-2016 08:55
# Ligazón permanente a este artigo
O meu “Poema á muller galega”
Sei que foi cando comecei afondar no pensamento creativo de Pilar Pallarés que cheguei ao libro A experiencia de ler do irlandés C.S. Lewis, un autor que talvez non é ben coñecido, mais que se dicimos que foi contemporáneo e amigo de Tolkien e autor de obras que as e os máis novos coñecen ben como As crónicas de Narnia ou O príncipe Caspian, comezamos situar. Estes días volvín a esa experiencia de ler mentres redactaba o relatorio sobre Manuel María para o Simposio que a RAG lle está a dedicar. Parafraseando a Lewis dixen que a obra literaria se materializa cando ten lectoras e lectores. Os libros, por moi escritos que estean, mentres non saen dos andeis non son literatura. Foi tamén Lewis quen afirmou que: “a nosa experiencia das obras literarias sempre levará algunha impronta dos nosos trazos persoais e dos propios da nosa época.”

Necesito partir destas palabras para que se entenda o título deste artigo e para pedir indulxencia se alguén considera que vou máis alá do que di Manuel María no “Poema á muller galega” (Remol, 1970).

Quero falar hoxe deste poema porque neste 25 de novembro en que volvemos unha vez máis pór o foco sobre a violencia que sofren as mulleres este texto é ben acaído. Este 25 de novembro volvemos denunciar as violencias que sofren as mulleres, todas as violencias. Falamos da violencia física que culmina no feminicidio, esa lacra social que urxe erradicar. Mais antes de chegar a esa violencia física, antes de chegar ao feminicidio, consumáronse outras violencias: a violencia psicolóxica da que tamén na literatura atopamos símbolos coma a Ofelia de Hamlet, ou a violencia económica, ou a violencia social, ou, si, por que non dicilo tamén, a violencia institucional, porque non doutro xeito pode ser cualificada a actual situación que leva á desprotección das mulleres. Falamos de só dous xulgados de violencia de xénero, con tan poucos recursos e acumulando tanto atraso na resolución de conflitos que están a prexudicar gravemente ás mulleres, que acaban por ser vítimas dúas veces. Falamos dunha situación que fai que a propia titular do xulgado de Vigo teña que denunciar publicamente as condicións en que teñen que traballar ou a falta de comprensión da súa tarefa e dos padecementos das mulleres que acoden aos xulgados.

E non podo deixar de dicir que esta situación redunda na violencia económica que sofren as mulleres que dan o paso de denunciar, unha violencia que se prolonga mentres non se celebran os xuízos e mesmo unha vez celebrados, pois o maltratador desobedece aleivosamente as sentenzas.

Hoxe leo o “Poema á muller galega” coa bagaxe das lecturas da obra das mulleres, coa bagaxe do coñecemento de que somos nós, as escritoras, as que innovamos a materia literaria levando aos poemas os “materiais indignos” como lle chamou María Reimóndez, non porque ela así os considerase ela, senón porque así son considerados polo lector patriarcal (e non se tome esta frase como sinónimo de home, porque non o é), a saber: o ámbito doméstico, a experiencia da maternidade, a sexualidade feminina…; coa bagaxe que nos permite hoxe ser quen de participar en campañas que queren visibilizar a base da pirámide da violencia (refírome, por supost, a #primAcoso, esa magnífica campaña do Departamento de Igualdade do Concello de Pontevedra que acadou os 5000 comentarios, nada menos). Pois ben, lendo este poema de Manuel María con esta bagaxe, entendo que fala, xustamente, dalgún dos elementos que están na base da pirámide da violencia contra as mulleres.

“Poema á muller galega” está recollido na cuarta parte do libro Remol, a que se abre cunha cita de Noriega Varela: “Cadro conforme, amigo: hai moitas portas cerradas prá probeza…” que xa nos sitúa de maneira inequívoca ante os temas que o autor vai tratar, porque nesta parte do libro figuran entre outros poemas como “Fala calquera galego”, “Mensaxe aos emigrantes galegos”, “Falan uns campesiños aos que les expropian as terras”… Unha sucesión de xentes que son o noso país. Aí está tamen e previo ao poema do que hoxe falamos o coñecido “Acuso á clase media”. O “Poema á muller galega” iníciase cunha cita a Rosalía, “… viudas de vivos e mortos /que ninguén consolará.”, outro encadre necesario para lermos os versos.

Remol foi publicado en 1970. Os poemas que o compoñen foron escritos entre 1963 e 1968. Estamos pois ante un texto escrito hai medio século e que comeza dicindo:

É criminal, no tempo que corremos,
comparar a muller a mais a flor


se illamos estes versos estamos xa diante da base da pirámide. É verdade que os versos continúan dicindo:

cando as mulleres de Galicia
teñen que emigrar


un xeito de sinécdoque que nos vén dicir que as mulleres non son obxectos decorativos nin materia arrincada á vida para ser contemplada, son traballadoras, como despois aclara:


As mulleres galegas -labregas,
mariñeiras, artesás, obreiras,
pasado, pobo, presente,
alma e futuro de Galicia-


Iso son: pasado, pobo, presente, alma e futuro de Galicia e, ao chegar a esa afirmación, Manuel María “estala” e diríxese aos poetas, a determinados poetas:

As mulleres galegas …
non foron cantadas
polo poetas cultos e premiados,
pechados nas súas torres de almasí:


Nótese a ironía con que se refire Manuel María á coñecida “torre de marfil” en que algúns poetas se teñen pechado esquecendo un dos cometidos centrais de quen escribe, ou suplindo a ausencia de méritos propios coa simpatía dos poderes do momento. Manuel explica por que os poetas da torre de almasí non poden cantar as mulleres galegas:


Seguir lendo aquí.

25 de novembro de 2016
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 26-11-2016 09:50
# Ligazón permanente a este artigo
Fixando a emoción. Simposio Manuel María 2016
Este martes 22 de novembro comeza o Simposio Manuel María que organiza a Academia Galega. O simposio, que dura tres días, ábrese cunha conferencia e unha mesa redonda sobre a súa poesía. Nesa mesa redonda Rosalía Fdez rial, Manuel López Foxo e máis eu, moderados por Mercedes Queixas, tentaremos facer unha descrición o máis completa posíbel do que significa Manuel María na poesía galega contemporánea.

Pola miña parte falarei de cales son as cuestión esenciais no proceso de creación literaria para Manuel María. Para iso boto man dun dos poemas publicados na Autopoética de 1993 e titulo a miña intervención cun dos versos: fixando a emoción, porque considero que Manuel María se centra no seu proceso creativo en fixar a emoción da realidade vivida para lla transmitir ás xeracións futuras. Para el a poesía é comunicación, unha comunicación que ten por obxecto desvelar a verdade e crear a realidade. Por iso, Manuel María vai ter como tema central da súa obra a propia Galiza. A terra, a natureza, o pobo e a súa lingua son realizacións dese tema constantes na súa obra, máis alá de asignacións a correntes literarias e dando lugar a un corpus literario que segue a cumprir hoxe a función comunicativa que o seu autor quixo imprimirlle no momento da súa escrita.

E estes algúns dos versos en que me apoiarei:


“Tantos e tantísimos anos intentando
erguer un edificio confortábel
de música e palabras

fixando a emoción que nos conmove
en canciós vagorosas pra que o vento
llas poida transmitir a aqueles que
nos veñan suceder na nosa tribu.”

“A palabra nomea e crea as cousas,
pon orde no mundo
e harmoniza a toda a creación.”
Comentarios (0) - Categoría: Ao redor de Manuel María - Publicado o 22-11-2016 10:36
# Ligazón permanente a este artigo
Cartas açorianas (V). Construír a imaxe do paraíso.
Dos demais tripulantes pouco podo dicir. Non eran nin mellores nin peores cá multitude de mariñeiros que ferve nos portos. Moitos deles procedían das illas dos Açores, terra propicia para os baleeiros…”, Herman Melville, Moby Dick


Ao final, mesmo no lugar máis afastado acabamos por crear as nosas rutinas. Pasear no final da tarde polo porto, coas súas augas transparentes a pesar do tránsito marítimo e os descoidos, e atender a furto á descarga de peixe, coa sensación de estar a roubar cos ollos retallos de vida que non se nos ofrecían a nós. Acadar o Largo da Matriz pasando por baixo das portas da cidade e dando as costas a Gonçalo Velho Cabral, o navegante que en 1432 introduciu as ovellas na illa e en 1444 iniciou o seu poboamento o día de San Miguel, circunstancia coa que se explica o nome da illa. Sentar nalgunha terraza, ler, contemplar, imaxinar vidas e, á hora sinalada, dirixirnos á Adega Regional, onde xogando ás semellanzas atopamos o dobre de Mr. Bean. Naquel e noutros restaurantes entregámonos ao grato labor de saborear todos os peixes que as augas profundas das illas ofrecían. Quenllas, en diferentes formas de presentación, ou lapas grelladas, un dos entrantes máis característicos, unhas lapas que son algo máis grandes cás que podemos recoller aquí.

Cada vez que entrabamos a un restaurante, a primeira parada era o expositor de peixe, comprobar se o que viamos fora xa consumido, sinalar o descoñecido, preguntar o nome. Sempre preguntar o nome, porque, naturalmente, os nomes varían, varían ás veces dentro da mesma ría, canto máis con tantos quilómetros de por medio. Preguntar porque non vaia ser que atope outro curmán perdido, como pasou no Funchal, en que vin saber que o que nós denominamos castañeta vermella é un Alfonsinho da Costa.
Crear rutinas e namorar das pequenas cousas, como os ananás. En São Miguel descubrimos as plantas deste froito, algo máis pequeno e doce có que chega ás nosas tendas e moi colorido. As estufas de ananás impresionáronme. A súa fermosura é o primeiro que nos prende. esa intensidade de toda a gama de verdes e vermellos, as follas alongadas e estreitas, a piña de flores. Os ollos bébedos de cor. O olfacto impactado polo aroma: “Este fruto delicioso, cujas folhas parecem de zinco, é colhido em verde para o transporte, mas se esperam que amadureça na estufa exala um aroma que faz crescer a água na boca. Com calor persistente e constante humidade, com fumo quando vai deitar flor, obtém-se, do toco negro e mirrado que é a raiz, um enorme e delicioso morango.” Raul Brandão, As Ilhas Desconhecidas, 1926. Natureza exuberante. Xardíns botánicos en que fentos prehistóricos constrúen sombras pracenteiras e a viaxeira sente que está nun deses filmes inspirados en Verne.

E descubrir os labirintos do té. “O melhor chá dos Açores, delicado e aromático, tomei-o na Gorriana, na casa fidalga do senhor Jaime Hintze, toda ao rés-do-chão e caiada de amarelo, entre o bulício alegre da vida rústica, num lar que a bondade de sua esposa santifica.” Raul Brandão, As Ilhas Desconhecidas, 1926.

Desde o primeiro momento quixen visitar unha das fábricas produtoras de té, o seu cultivo rectilíneo a deseñar labirintos. Foi a primeira saída en vehículo, en canto puidemos conseguilo. Soe ser esta unha dificultade que pode atopar a viaxeira, direi xa que nas illa de Pico foi aínda máis difícil e que en Faial xa foi imposíbel (nunca tentei levar o carro alugado desde antes de realizar a viaxe, mais hai quen si o fai). Pasada a vila de Lagoa do Congro chegamos á Gorreana, plantación e fábrica de té desde 1883. As visitantes contemplabamos as máquinas Marchall que procesaban as miúdas follas e liamos con atención as diferenzas entre “Orange Pekoe”, “Pekoe” e “Broken Pekoe”, mentres as traballadoras, sentadas ao redor dunha grande mesa, manipulaban pequenos montes de follas escurecidas que logo ordenarían en paquetes rectangulares, verdes, negros ou vermellos, coma os tés que transportaban no seu interior. A fábrica, na entrada, ten un mostrador para curiosos e nostálxicos. Alí podes facerte cunha postal de São Miguel ou un paquete de té, ou mesmo podes deixar unha tarxeta, unha mensaxe, un agradecemento, sobre os xa amoreados até ocultar a madeira en que son colocados. Un amoreamento case imposíbel de pequenos papeis que volvería ver no Peter, na illa do Faial, como se o bar fose o taboleiro de mensaxes do Atlántico. Regresamos con tres paquetes, cada un da súa cor e, desde entón, alí onde atopamos té dos Açores, sucumbimos á nostalxia.

Así, día tras día, percorremos a illa. Detivemos o tempo para ver sacar un barco do mar rodando sobre troncos ou como un mariñeiro pelaba un peixe porco. Comprobamos a temperatura das augas e paramos nos portos de negras e inmensas laxes. Ou nun bar con baños feitos dentro dunha lancha baleeira de nome “A Vigía”, en Capelas. “É nas vigias que se dá início á caça à baleia”, di Nun’ Álvares de Mendoça no libro Memórias de um baleeiro, o primeiro libro que compramos ao chegar a São Miguel. Un libro de memorias escrito por un mariñeiro que andou á caza da baleia, unha autobiografía, un relato “escrito por alguém que sentiu na carne e na alma –baleeiro igual aos outros- toda a vivéncia dessa “caça”, no que ela tem de arriscado e das “suas” exigências em coragem e perícia.”. Sobre as vixías explica: “Era bem sabido que o vigia não vigiava só Baleia: vigiava também as pessoas … Talvez por isso conhecia a vida de toda a gente. Quem tivesse porta ou janela virada para uma vigia, tinha de se acautelar…”

Naquela taberna que reutilizou as baleeiras achamos a imaxe dun cachalote realizada polo propio dono. Desde a taberna baixamos ao porto encaixado entre as rochas e de alí fomos á pechada e abandonada Fábrica da baleia, que así se denomina o lugar en que se varaban e procesaban os cetáceos cazados, maioritariamente cachalotes. Alí nas Capelas, a Junta da Freguesia e o Goberno dos Açores ergueron en 1994 un monumento de homenaxe aos baleeiros.

Os grandes cetáceos foron un dos compases que guiaron as viaxes. Ir polo mar fóra nas pequenas zodiacs para ver o horizonte inzado de arroases e comprobar a lonxitude das baleas, aparentemente lentas, escuras, calmas. En São Miguel vimos os golfiños pintados e algunha balea sardiñeira. Deveciamos por ver cachalotes. Talvez por iso a seguinte viaxe foi cara ao Pico e alí, no Canal do Faial, sentir a vertixe dos corpos xigantescos a se sumir nas profundidades.

A memoria da caza da balea é un capítulo fulcral da historia dos Açores e por iso tamén pretexto literario. No volume Mar de baleias e baleeiros que trouxemos dunha das viaxes, lemos un poema de Roberto Mesquita dedicado a estes inmensos seres.


Das entranhas do mar irrompe uma baleia
Que parece um recife a negrejar nas águas.
Vejo-a ostentar primeiro a colosal cabeça
E logo, toda à tona, os vagalhões fender.
Um enorme repuxo aos ares se arremessa
Cada vez que respira o gigantesco ser.



Son os versos finais do poema “A baleia”, pertencente ao libro Almas cativas escrito en 1922, mais o poeta morre no ano seguinte e o manuscrito permanece inédito até 1931 en que foi editado pola súa viúva e a irmá. Victorino Nemesio estaba empeñado en recuperar a memoria do poeta nacido en Flores, dicía que “êle exprimiu em parte uma coisa que todo o ilhéu gostaria de dar antes da morte: a angústia e doçura de ser sòzinho no mar”, e foi grazas a Nemésio, que divulgou a súa obra, que acabou por ser recoñecido como un dos poetas representativos do simbolismo portugués. Nemésio dedicoulle versos coma estes:

À memória de
Roberto de Mesquita,
Poeta verlainiano e escrivão da Fazenda nas Flores.

Lá numa ilha perdida,
Sob o sol quase cego,
Houve um poeta que passou a vida
Triste como um morcego…
Sem táxis nem parelhas,
Mas com um pouco de lua e um mar por todo seu,
Que havia de cantar? a solidão e as quelhas
Que emolduraram de sombra e môfo o azul do céu.

Era longe…
Nas entranhas do mar, lá bravo e salgadio
Que nem sempre descobre uma estrela feérica,
O céu áspero era o seu capuz de monge
E só de vez em quando avistava um navio
Ao largo, - para a América …

A sua ilha enganava àqueles que a procurassem
Nas cartas de marear que levam os vapores;
Enfin, se preguntassem
Por ela, aos capitães, diriam êles: as FLORES!

(Pelo que, cativado, o ocioso viajante
Desceria, esfregando as maos, ao seu beliche)”.




Poema autógrafo escrito o 22 de marzo de 1933 e depositado na Biblioteca Nacional

Foron nove días en São Miguel. Nove días camiñando as lombas redondeadas dunha illa a aboiar no centro do océano. Nove días coma as nove illas para deixar prendido no fondo do Atlántico un fío invisíbel ao que se aferra a memoria. Nove días para construír a imaxe do paraíso: grandes fentas, augas mornas, areas negras, ondas inmensas e un sol difuso. Nove días para ancorar o desexo de retorno.


Artigo publicado en: Sermos Galiza.
Comentarios (0) - Categoría: Cartas açorianas - Publicado o 05-11-2016 13:20
# Ligazón permanente a este artigo
Contos pequenos

O domingo 30 de outubro, o IEM presentou en Gondomar o libro de Victoriano Taibo: Contos pequenos.

Foi no Auditorio Lois Tobío coa presenxa da familia do autor e numeroso público.

Este é o texto que escribín para realizar a presentación do acto:

Acto de presentación de CONTOS PEQUENOS

“Xa loce e escentilea o sol da fala vernácula, esparexendo as tebras”


"a fala propia, o noso verbo diferenciador, herdo sagro e milagreiro no qu’o povo galego vertéu e moldeóu o seu espírito, ô mesmo tempo que acomodaba o linguaxe a maneira de ser da súa alma, ..., para convertila na nosa forza anímica e xeneratriz, o choer nela o pulo creador do noso intelecto e dos nosos afectos, e dar nela o noso corazón e o noso pensamento trocado en doces sons e suaves armonías.."
Victoriano Taibo, discurso de ingreso na RAG, 15 de outubro de 1948


Boa tarde, en nome do IEM benvidas e benvidos, moitas grazas pola vosa presenza.

Acaba de interpretar para vós Paco Barreiro o conto Para quen cantou o cucorrei?un dos contos dos que hoxe falaremos.

Unha vez máis Victoriano Taibo reúnenos en Gondomar, hoxe para presentar a edición do seu manuscrito Contos Pequenos. Mais comecemos como el querería que fixeramos, lembrando que esta presentación realízase no ano en que celebramos o centenario das Irmandades da Fala, ás que el pertenceu desde o primeiro momento, a fundación da Irmandade da Coruña o 18/05/1916. Taibo participou tamén da fundación da Irmandade de Santiago, da que foi secretario e anos máis tarde promoveu a creación da Irmandade Nacionalista de Ortigueira. Foi ademais asinante do Manifesto da I Asemblea nacionalista de Lugo en 1918. É dicir, integrante e promotor dun momento fundamental na historia de Galiza.

A nosa lingua, a que el definiu como “herdo sagro e milagreiro no qu’o povo galego vertéu e moldeóu o seu espírito” foi para Taibo a cuestión fulcral, talvez por iso, sempre estivo disposto a cultivala, e non só escribindo libros que logo serían publicados ou non, senón mesmo acudindo aos chamados dos amigos que lle pedían un poema para festexar a comuñón da filla, unha felicitación de Nadal ou coma neste caso, escribindo un conxunto de textos que denominou Contos pequenos e que foron escritos para ser agasallados á familia Beiras Cal, coa finalidade de que tivesen algo que lle ler aos seus fillos na lingua de noso. Era o ano 1955, certamente non había libros para os máis novos como hoxe hai. Aqueles contos estaban dedicados ao meniño Hixinio Ultreia e naceron directamente da tradición oral.

O IEM presenta hoxe, na súa versión orixinal, este conxunto de relatos. Faino por medio dunha edición facsímile, é dicir copia exacta da edición realizada no seu día, acompañada de catro breves estudos elaborados por outros tantos autores: Hixinio Beiras Cal, o pequeno ao que lle dedicaron os contos. Camiño Noia Catedrática Lingua e Literatura galegas na Universidade de Vigo e estudosa dos contos de tradición oral, Gonzalo Navaza profesor da UVigo e coautor do Diccionario Xerais, entre outras obras e Xesús Alonso Montero, presidente da RAG.

Hixinio Beiras Cal fala dos seus recordos daquela época; Camiño Noia Campos analiza os contos contextualizados no folclore internacional; Gonzalo Navaza Blanco estuda o léxico e as expresións; e Xesús Alonso Montero realiza a ecdótica e historia externa do manuscrito. Esta edición conta tamén cunha versión actualizada ao estándar normativo actual e conta cun vocabulario, coas palabras que, sendo galegas, non se atopan no dicionario da RAG. A finalidade desta adaptación ao estándar actual é facilitar a lectura do manuscrito e axudar a que sirva como libro de lectura para cativos en idade escolar, libro de lectura que por certo está ilustrado por Fino Lorenzo, autor tamén da caixa en que se presenta esta edición.

Este volume, concibido como unha unidade, desmémbrase en tres libros que poden ser lidos independentemente, facilitándolle ao lector o uso que desexe facer: a edición facsímile, o conxunto de artigos sobre os contos e os contos propiamente ditos en versión actualizada.

Para o IEM este acto de hoxe insírese na campaña “Un día para Taibo”. En que consiste esta campaña? Pois en pór os vimbios para que un día non moi afastado celebremos o Día das letras dedicado a Vitoriano Taibo. Cómpre dicir que dentro desta campaña o Concello de Gondomar xa iniciou o expedente para nomear a Taibo Fillo adoptivo de Gondomar.

O mestre de Guillufe ten méritos abondo, pola súa obra que abrangue varios xéneros literarios, e que o fixo que fora recoñecido como un dos autores principais do seu tempo. Polo seu compromiso e o seu estudo da lingua e mesmo polo lugar que ten na historia da nosa nación, xa falamos da súa participación nas Irmandades da Fala, ao que podemos engadir que participou na formulación dun ensino galego. Ou que tras a guerra civil foi expedientado e desterrado pola grave acusación de ser galeguista. Mais mantivo os seus ideais e seguiu empregando e defendendo a nosa lingua. Porque como din os seus versos do libro A vella roseira: o galego que non fala / na lingua da súa terra / nin sabe o que ten de seu / nin é merecente dela.

A lingua foi o combustíbel que moveu o seu corazón, “a nosa forza anímica e xeneratriz” nas súas palabras, por iso, desde o IEM, desde Gondomar, reclamamos un día das letras para Victoriano Taibo.

Hoxe, grazas á música e ás voces, especialmente ás voces novas dos nenos e nenas, a nosa lingua brillou na coidada prosa de Taibo, e creo que para esta xornada é acaída unha das frases que refulxe no seu discurso de ingreso na RAG do ano 1948: Xa loce e escentilea o sol da fala vernácula, esparexendo as tebras.

Entre o alumnado que puxo voz aos seus contos, están pequenas e pequenos do CEIP Neira Vilas que son de Morgadáns, a mesma parroquia en que Taibo foi mestre. Por iso quero sinalar que unha das palabras que utilizaron no seu relato O lagarto e mailo sapo, concretamente: “apolou”, é unha palabra que o mestre reoclleu na súa parroquia de Morgadáns. Taibo fixo un meritorio labor de recollida de palabras que non figuraban nos dicionarios e deulles vida incluíndoas nos seus textos, que logo completaba con léxicos en que fixaba estas palabras, o seu significado e a súa procedencia.

E así chegamos ao remate deste acto e para lle pór o ramo contamos coa intervención de Miguel Anxo Mouriño e Francisco Ferreira. Miguel Anxo Mouriño é escritor e responsábel da sección de Filoloxía e Literatura no IEM, promotor do Premio de Poesía Victoriano Taibo e incasábel divulgador da súa figura, pois é el quen traballa arreo para que a través de actos como o que hoxe nos reúne saibamos cada vez un pouco máis deste noso poeta, vai iniciar a clausura que pechará o Alcalde de Gondomar, Francisco Ferreira que o seguirá no uso da palabra.


No acto interviñeron tamén:
Alumnos/as de 6º de Primaria do CEP Neira Vilas de Peitieiros, que leron os contos O lagarto e mailo sapo e A noz.
O grupo de teatro de Borreiros Xesta Vermella leron o conto O burriño e mailo porco.
Alumnado de 6º de Primaria do CEP de Sabarís leu O decreto.
E Xián, do CEP Chano Piñeiro e Pablo e Antía do Colexio Ándersen leron O loro de Bieito Cirolas.
Paco Barreiro, Músico. Actor. Intérprete musical e profesional da dobraxe, encargouse da parte musical.

Comentarios (0) - Categoría: Ao redor de Victoriano Taibo - Publicado o 31-10-2016 14:21
# Ligazón permanente a este artigo
Presentación de Contos pequenos de Victoriano Taibo
"a fala propia, o noso verbo diferenciador, herdo sagro e milagreiro no qu’o povo galego vertéu e moldeóu o seu espírito, ô mesmo tempo que acomodaba o linguaxe a maneira de ser da súa alma, ..., para convertila na nosa forza anímica e xeneratriz, o choer nela o pulo creador do noso intelecto e dos nosos afectos, e dar nela o noso corazón e o noso pensamento trocado en doces sons e suaves armonías.."

Palabras de Victoriano Taibo no seu discurso de ingreso na RAG o 15 de outubro de 1948: Rosalía de Castro, precursora da fala.

Este domingo 31 de outubro terei a honra de presentar no Auditorio Lois Tobío de Gondomar, ás 19:00 horas e en nome do IEM a edición de Contos Pequenos. Un agasallo para a lingua.
Comentarios (0) - Categoría: Ao redor de Victoriano Taibo - Publicado o 30-10-2016 12:59
# Ligazón permanente a este artigo
“As horas roubadas”. Retrato das mulleres na Transición.
Rematei xullo lendo "As horas roubadas" de María Solar e sentín a necesidade de escribir estas liñas sobre unha novela que me conmoveu pola súa capacidade para retratar situacións dolorosamente reais.

Como a dominación, o maltrato psicolóxico da muller. María Solar achégase a ese maltrato que non adoita ser recoñecido e que sempre foi esquecido porque esa situación formaba parte do "normal", aínda que, na realidade, sexa unha situación de violencia extrema que acaba por anular a vítima. Unha vítima que non se considera tal ou que tarda un tempo infinito en comprender que esa é a súa situación e, cando por fin a asume, é xa unha muller maior, que perdeu a vida porque viviu a vida doutro sendo, literalmente, a súa escrava. Unha escrava con contrato. Contrato de matrimonio.

Diría que esta trama da novela é particularmente dolorosa. Non só porque é real, senón porque segue a selo.

Tamén me parece de especial interese o retrato das clases sociais a través da posición das mulleres que a elas pertencen.

María Solar escribe unha novela coa que chegar a todos os públicos: entrelaza historias que involucran a adolescentes e a adultas mantendo o interese por todas as tramas. E presenta un conflito de clases: entre progres, a clase media, neste caso enriquecida na emigración, de formación universitaria e con éxito profesional; traballadoras, a clase obreira alienada e embrutecida, incapaz de recoñecer e superar a brutalidade en que vive; e de apelido, a xente ben de toda a vida, exactamente a xente ben do franquismo, dona de todos os privilexios e instalada no poder, desde entón e para sempre. Tres familias que encarnan estas clases sociais e en cada familia unha muller: Rosa, a muller sometida, dobremente alienada pola opresión de clase e pola opresión patriarcal; Lola, a muller que foi formada para ser dona de si e acada a independencia económica e a nai de Nuria, unha "señora" das que ten criada a tempo completo de uniforme e cofia e dedica o seu tempo a planificar o matrimonio da filla. Tres mulleres, tres clases sociais, tres formas de vivir o amor: desde a dominación á aparencia, desde a negación á asunción da realidade de que, como dicía o cantautor, o amor é eterno mentres dura.

Cada lectora engánchase á lectura a través dunha trama, unha idea, un fío co que conecta. A novela é o retrato da sociedade na Transición, e nese retrato cada unha de nós podemos atopar o espello en que mirarnos.

Porque ao final iso é o que buscamos nun libro, un espello en que recoñecernos.


Agosto de 2016
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 09-08-2016 10:08
# Ligazón permanente a este artigo
Cartas açorianas (IV). As Briandas do Arquipélago.
“E as Ilhas, como as pérolas do manto,
Nymphas dispersas na fluidez das aguas,”


Así describe Teófilo Braga as illas no seu poema “A infancia de Homero” (Torrentes, 1869). Aínda que a obra nos fale de illas mediterráneas, non podo deixar de pensar que se inspirou no seu lar natal e que, cando describe o Vesubio, está a describir o mesmo Pico das Camarinhas:

“Como de uma cratéra que rebenta,
No ár se espalha o sulphuroso fumo,
Candente a lava até ao mar escorre,
Luar incerto a labareda offusca”

Mais Teófilo Braga talvez sexa máis lembrado como historiador e político, de feito foi presidente da República portuguesa dúas veces, en 1910 e 1915. Era coetáneo de Antero de Quental, ambos os dous nacidos en Ponta Delgada. Saraiva e Lopes, naquela Historia da literatura portuguesa que era para o alumnado de Pilar Vázquez Cuesta en Compostela algo así como unha biblia da literatura (que eu aínda consulto), sitúan a ambos os dous micaelenses no “vago e sincrético movimento republicano-socialista” que, a partir de 1872, escíndese: “Antero, proudhoniano, prega a abstenção política da classe operária. Teófilo Braga fica com aqueles que defendem a primazia dos problemas políticos sobre os sociais e a necessidade da liquidação prévia do regime monárquico”.

Quen visite Ponta Delgada non atopará nas súas rúas e prazas tantas referencias a Braga, a penas unha estatua no acceso ao museo militar, como a Antero de Quental, quen, dalgún xeito, poderiamos dicir que resume o orgullo que os habitantes das illas senten ao saber que elas son berce de persoas de grande relevo: “E bastaria o nome de Antero de Quental para firmar uma alta contribuição dos Açores para o pensamento português.” Escribe Vitorino Nemésio (“Corsario das ilhas”, Vitorino Nemésio. Estudo e antologia, 1986).

Desde os anos daqueles “republicanos socialistas” aos nosos días, moitos teñen sido os acontecementos políticos. Cando eu percorría as rúas de Ponta Delgada, ao pasar por algún dos edificios gobernamentais non podía evitar preguntarme en que lugar daquel paraíso se terían reunido uns anos antes aqueles que decretaron a invasión de Irak, escribindo así algunha das pasaxes máis negras da historia das illas. Eu prefiro quedar con outras, páxinas como as que a seguir refiro.

Certa noite lía divertida un poema de Nemésio, un poema que comeza… cunha chamada telefónica:

“Margarida e Natália falam-me de Lisboa, de urgência
Alta noite, dormindo em catalão, num salto as oiço
A perfídia extremista outorga carta de colónia às Ilhas

Os fios telefónicos, como fogo de lagoa, vibram,
Aquelas são das últimas Briandas do Arquipélago:
Uma pobre mulher com traços de fogo nos olhos
A outra, irada na alva beleza se excede.
Ambas me emprazam a tudo pelos gestos, nuvens, calhetas.”

Ao divertimento inicial seguiu a sorpresa e, finalmente, un interese intenso polo contexto real do poema ao ler estes versos:

“As furnas são nossas.
As pipas do vinho são nossas,
As carroças do peixinho nossas,
O leite das tetas que ordenhamos,
As pontas com poucos faróis,
Os caminhos seculares mal calçados.
Os chafarizes com um tapete de bosta quente cheiram bem.
Vamos revoltar as ilhas: eu tenho lá ossos de pai e mãe
Sujo seria se não acudisse ao chamamento”

Nemésio escribiu ao final do poema: Barcelona (“dormindo en catalão”), 31/03/1976. Luiz Fagundez Duarte, editor das obras completas de Nemésio, recolle nas notas aos poemas que este fai referencia a un telefonema realizado por Natália Correia en que ela e Margarida Vitória reclamaban o regreso do poeta para asistir a unha reunión con Ramalho Eanes en tratar sobre o futuro político dos Açores. Aquí, convén lembrar que Nemésio creara o termo “açorianindade”: “Como homens, estamos soldados historicamente ao povo de onde viemos e enraizados pelo habitat a uns montes de lava que soltam da própria entranha uma substância que nos penetra. A geografia, para nós, vale outro tanto como a história, e não é debalde que as nossas recordações escritas inserem uns cinquenta por cento de relatos de sismos e enchentes. Como as sereias temos uma dupla natureza: somos de carne e pedra. Os nossos ossos mergulham no mar.” (Ínsula, 1932).

Mais, quen eran elas, as “últimas Briandas do Arquipélago”? Margarida Vitória, amor do poeta Vitorino Nemésio na altura, conta na súa autobiografía Amores da Cadela “Pura”. Confissões da Marquesa de Jácome Correia que pertenceu a un movemento independentista açoriano que tiña como local de reunión a súa propia casa. Xustamente nalgunha desas reunións se tería considerado propor a Nemésio como presidente dunha posíbel República dos Açores.

Natália Correia, poeta micaelense, autora do Himno dos Açores en que podemos ler: “Para a frente! Em comunhão, //pela nossa autonomia”, entre outros versos, é xa un nome coñecido para nós galegas e galegos.

De Natália Correia, na illa do seu nacemento, San Miguel, tan só lembro unha fotografía e algún libro nalgún dos museos etnográficos que visitamos. A penas nada máis. Para min, para alén da súa obra, é importante resaltar que foi a editora das Novas cartas portuguesas, máis coñecido polo libro das tres Marías: María Isabel Barreno, María Teresa Horta e María Velho da Costa, tres mulleres que revolucionaron a literatura portuguesa máis alá do que podía soportar. Era o ano 1973 e a ditadura de Marcelo Caetano perseguiu unha obra que consideraba de ‘conteúdo insanavelmente pornográfico e atentatório da moral pública’. As autoras foron interrogadas pola PIDE e mesmo se ía seguir contra delas un xuízo, que foi interrompido definitivamente polo 25 de abril. Natália Correia, procesada tamén na súa calidade de editora, foi presionada para mutilar a obra, mais negouse e a primeira edición foi secuestrada a penas tres días despois de ver a luz. Mais Correia xa sabía dos rigores da censura. Uns anos antes, en 1966, fora condenada a tres anos de prisión (pena suspendida) por editar Antologia da Poesia Portuguesa Erótica e Satírica. Desta antoloxía existe unha edición de 1999 en que se dá conta de que tivo dúas edicións en a penas 3 meses e se di: “esta Antologia é um documento mental revelando-nos como a liberdade de expressão se foi alterando ao longo dos séculos, e não necessariamente no sentido progressivo que poderíamos conceber”. Naqueles anos que van de 1966 a 1973, Natália Correia escribía versos coma estes:

Teu amor de planta submarina
procura um húmido lugar.
Sabiamente preencho a piscina
que te dê o hábito de afogar. (O Vinho e a Lira, 1969)

O que hoxe lemos sobre ela devólvenos a imaxe dunha muller combativa que soubo pór o dedo sobre a chaga. Chegou ser parlamentaria en 1980 e entre as súas intervención lémbrase a realizada nun debate sobre o aborto. E paga a pena demorarse neste punto. Ler algún dos argumentos cos que Natália Correia defendeu a súa posición no contexto dunha sociedade católica que impón o seu concepto de vida: “… para mim respeitá-la (a vida) é, em primeiro lugar, combater a fome, a alienação, os massacres, as guerras e a institucionalização do pesadelo nuclear que ameaça ceifar milhões de vidas”. E engade: “E não me escuso a dizer que os que não são capazes de mudar uma sociedade em que a asfíxia económica é, quantas vezes, causa do recurso infortunado ao aborto, não têm qualquer espécie de autoridade para legalmente o penalizarem”. Afirmacións como estas, que aínda hoxe poderiamos realizar, foron ditas un 11 de novembro de 1982, sendo primeiro ministro Pinto Balsemão. A lei do aborto sería aprobada en Portugal en 2007.

Natália Correia, era, porén, deputada do Partido Popular Democrático (logo independente polo Partido Renovador Democrático, de 1987 a 1991), o que para min é mostra dunha grande contradición que choca coa súa actuación como editora ou coas posicións que como vimos mantivo sobre o aborto, ou aínda sobre a propia condición da muller, como comprobamos ao ler outras afirmacións súas realizadas na altura de 1983: “Acho que a missão da mulher é assombrar, espantar.”, ou: “Acho que não vale a pena a mulher libertar-se para imitar os padrões patristas que nos têm regido até hoje”.

Lembrando as estatuas de Ponta Delgada dei en falar de política e de historia dos Açores, unha historia que ten páxinas que, a nós, galegas e galegos, arríncannos un sorriso ou unha imaxe, como a que eu tirei ante esta placa que di: “Ao valor dos terceirenses que em luta heroica aquí venceram e expulsaram o invasor estrangeiro no dia de 25 de julho de 1581” unha data simbólica para festexar a expulsión dun estranxeiro común, pois este monumento é o da Batalha da Salga que, na ilha de Terceira, celebra a expulsión dos españois.

Debeu ser dura a batalha contra o exército invasor de Filipe II, mais os españois toparon con Brianda Pereira (e aquí resolvemos o motivo de chamar Vitorino “Briandas” a Margarida e a Natália), unha especie de María Pita que encoraxou os terceirenses contra os españois, aos que acabaron vencendo empregando o gando na batalha. Ironías da historia, os españois foron vencidos polos touros nas afastadas terras açorianas, campo de batalha contra o colonizador. Foi entón, no ano seguinte, 1582, cando o gobernador de Terceira, Ciprião de Figueiredo, lle escribiría a Filipe II: “Antes morrer livres que em paz sujeitos”, frase que se convertería en divisa dos Açores.

O sol andou no ceo e xa é mediodía, unha hora óptima para terracear no Largo da Matriz e ir xantar á Adega Regional unhas lapas e un tubarão grelhado, quen sabe se, aínda, servidos por Mister Bean.

Xullo de 2016

Artigo publicado en Sermos Galiza...
Comentarios (0) - Categoría: Cartas açorianas - Publicado o 01-08-2016 08:40
# Ligazón permanente a este artigo
[1] ... [3] [4] [5] 6 [7] [8] [9] ... [92]
© by Abertal
Acuática