acuática



Xanela de Marta Dacosta
acuatica07@gmail.com
 CONTIDOS
 OBRA
 ANTERIORES
 Arquivo
 BUSCADOR
 outras xanelas

Dous artigos en REM

O primeiro de xullo presentouse o último número de REM, Revista de Estudos Miñoráns. Nela teño dous artigos, un deles é a presentación do libro: Poemas da Mariña de Miguel Anxo Mouriño.

O outro unha recesión sobre o obradoiro de creación literaria Victoriano Taibo realizado en 2014 baixo o título de "Desenvolvendo o nobelo". Este dá conta do desenvolvemento do obradoiro e publica os microrrelatos do alumnado.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 27-07-2016 11:03
# Ligazón permanente a este artigo
A propósito de textos descubertos
Imaxe publicada en Sermos GalizaO 26 de xaneiro saía á luz a escoberta de 2.000 documentos inéditos de Pessoa, algo que me fixo volver a unha reflexión que garde desde hai anos e que me impulsou a escribir este artigo:

A propósito de textos descubertos

Onte saltaba a nova da descuberta duns dous mil documentos de Fernando Pessoa, dous mil documentos! E volvín facerme as mesmas preguntas de sempre.

Cada vez que se descobre ou usa un texto que o autor ou a autora, falecidos xa, deixaron sen publicar, volvo ao mesmo, volvo lembrar a Rosalía de Castro mandando queimar os textos que quedaban. Por que? Por que eliminar o que queda e xa non estará na man da autora? por que non facelo?. Até que punto poden ou deben ser publicados eses textos se, en vida, a autora non os destinou a ser publicados, con que autoridade actúa a descendencia?. E preciso, os textos que o autor, a autora non destinou a ser publicados, que mantivo, voluntariamente, no ámbito privado.

Despois lembro a mercantilización das lembranzas, esas poxas millonarias en que os sentimentos do autor, da persoa por tanto, quedan expostos, como aquela carta de Joyce á súa muller, o erotismo cuantificado: 210.000 € en 2004. Esa anécdota fíxome reflexionar, escribir sobre os textos creados para non ser publicados (si, ás veces escribimos sen que o destino da escrita sexa a publicación), alguén tentará editalos un día?

Hai semanas lía a introdución que Marcela Nogueira (sobriña de Pessoa) fai ao libro Cartas de amor de Ofélia a Fernando Pessoa. Comeza lembrando a reacción da súa nai, Teca, a irmá de Pessoa que se carteou co seu biógrafo Hubert Jennings, ante a publicación das Cartas de Amor de Fernando Pessoa pola familia de Ofélia en 1978: “como é possível publicá-las sem que a familia de Fernando Pessoa seja ouvida?”. Unha reflexión que lle serve ao mesmo tempo para xustificar a publicación das cartas de Ofelia, pois parte da base de que tarde ou cedo se publicarán, e prefere estar implicada nesa publicación.

Mais a pregunta permanece. Querería o autor, a autora que eses textos visen a luz?
Non o saberemos máis.

Con todo, algún dos poemas de Pessoa que permanecían ocultos nesa caixa abandonada nun garaxe, prenden novas luces sobre o poeta.

En calquera caso, é outra forma de vivir, de ser inmortal na memoria das lectoras e dos lectores, ansiosos sempre de alimentar a nosa imaxinación.


Artigo publicado en Sermos Galiza, xaneiro 2016.

Poema: "Galería de arte" (2004), sobre a poxa dunha carta de Joyce:

Poxar cartas de amor.
Vender
a sensualidade aniñada nas liñas
das palabras ousadas
con que te convoquei
desde o silencio da carta deslizada
entre as páxinas dun libro.
Esas cartas de amor,
tímidas e procaces,
esa caligrafía inclinada
que debo repetir para que ti entendas,
expresión do meu ser torturado e atento.
As cartas que escribín,
as que vou escribirche
mentres ti non me miras,
mentres eu te contemplo,
espío o teu corpo e os teus ollos,
imaxino que rozo a túa pel escura,
a peluxe que envolve o teu peito.
As cartas que eu escriba,
as que de ti reciba,
estarán entre as páxinas dos libros que gardamos,
sen prezo, nin asedio,
seguras e perdidas.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 30-01-2016 10:19
# Ligazón permanente a este artigo
Os elefantes de Riveiro Coello


A morte soluciónao todo para quen falece pero para os que fican xorden grandes interrogantes


Talvez esta afirmación da protagonista da última novela de Antón Riveiro Coello sexa, para min, a frase que mellor resume a obra. Porque Os elefantes de Sokúrov son unha viaxe ás fontes da memoria, unha especie de reconstrución dun crebacabezas en que, a medida que o lenzo final vai collendo forma, as pezas vanse singularizando e redefinindo, como se as vísemos por primeira vez.

Riveiro Coello prende a nosa atención desde o propio título, un título que non se fai completamente comprensíbel até a derradeira páxina, nun final insospeitado, poético e esperanzador.

Como insospeitada, poética e esperanzadora é esta novela, unha narración escrita desde o presente, con todas as dificultades que iso impón. Adoitamos dicir que precisamos perspectiva para analizar os feitos, que precisamos tomar distancia temporal, ás veces mesmo espacial. Non é a primeira vez que unha autora, ou autor, resultan xulgados severamente ao levar ás páxinas da novela feitos recentes, desde o meu punto de vista, sen valorar as dificultades que supón tratar sobre algo tan inmediato, aínda no asentado na memoria colectiva. Riveiro atrévese co actual contexto de crise e resólveo con solvencia e mesmo con esperanza, un sentimento que queda en nós pechar as páxinas do libro.

Con todo, non se limita a retratar a vida das vítimas do actual contexto socioeconómico: sen teito, desafiuzadas, titulados sen traballo ou vellas que precisan acompañarse entre si; senón que conecta esta xeración coa dos seus predecesores, vítimas tamén no seu momento: a xeración perdida dos 80, mozas e mozos vencidos pola droga que non sempre puideron refacer as súas vidas. E así concluímos que cada xeración ten os seus propios retos ou que os tempos de hoxe gardan triste semellanza con aqueles 80, cando menos no que á crise económica se refire ou ás retorcidas ferramentas do sistema para controlar a súa contestación.

Cómpre salientar a coidada prosa do autor, esa habelencia que nos prende á lectura máis alá da trama e do seu desenvolvemento. Ou as referencias á esa realidade que nos asfixia: “Xa non queda unha verdade nas noticias. O panorama é desolador. Todos somos culpables.” Ou a capacidade para encaixar un berro necesario, que precisamos ler mesturado na ficción, porque a literatura é ante todo mensaxe: “En moitos países xa prohibiron o circo con animais e non entendo como aquí aínda se permite. É algo triste, moi triste.”

Tamén o recurso á arte, especialmente á plástica, a través fundamentalmente do cine, mais dun cine que conecta directamente coa pintura. Talvez para crear esa metáfora visual que o autor considera necesaria na novela, ou como pegada desas teimas das que afirma Antón Riveiro que @s escritor@s somos escrav@s.

Esta é unha novela sobre a memoria. Sobre a memoria que gardamos do que sucedeu, sobre como construímos e conservamos a imaxe dos que xa non están. Unha novela sobre como nos afecta esa memoria, como nos doe o seu descoñecemento, a súa deformación ou como condiciona o noso futuro. Como nos moldea como persoas, construíndo o noso mapa de segredos, os que, como afirma Linda: “son … os que nos definen”.

En definitiva, unha novela que desde o logrado deseño dunhas personaxes moi reais, retrata o presente e o pasado inmediato, poñendo ante nós un espello que nos devolve a imaxe do que somos.

Na entrevista que Carme Vidal lle realizou para A Nosa terra ao obter o premio Álvaro Cunqueiro pola novela Homonim@ (2001), Riveiro Coello afirmaba: "(na novela) É preciso coidar a prosa, teño na metáfora a mellor maneira de criar sensación novas. Coma leitor agradezo a metáfora visual. Compre ademáis ter estructura e escritura. Para facer unha novela fai falta boa imaxinación e boa prosa. Hai estupendas histórias desaproveitadas e boas prosas que non teñen história. O segredo dunha boa novela está en contar con eses dous elementos".

E si, Os elefantes de Sokúrov teñen boa imaxinación e boa prosa.


Artigo publicado en Sermos Galiza o 10 de xaneiro de 2016.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 10-01-2016 18:35
# Ligazón permanente a este artigo
Furiosas como Medusa
… en toda ela non había nada máis admirábel cós seus cabelos … O soberano… violouna no templo de Minerva; … (Minerva) volveuse e cubriu a casta face coa éxida e, para que o feito non quedara impune, tornou a cabeleira da Gorgona en feas hidras. E aínda agora, para aterrar e deixar paralizados os seus inimigos, leva diante do peito as serpes que creou.” Ovidio, “A Medusa”, Libro IV das Metamorfoses.


Estou profundamente indignada. Frustrada. Cansa. Furiosa.

Furiosa como Medusa. Mais non temo recoñecelo, porque aprendín das que me precederon que podo e debo estar furiosa e que a miña furia serve para abrir camiños que nos leven cara a un tempo en que as mulleres sexamos donas do noso espazo e do noso tempo.

Estamos furiosas como Medusa, sen nos importar que nos deseñen con ese xesto de espanto e os cabelos convertidos en serpes, tentando que esa sexa a máxima expresión da fealdade, tentando facernos rexeitábeis, repulsivas. Inculcándonos a resignación e o silencio baixo a ameaza de deformarnos socialmente e converternos en monstros aos ollos dos demais. Unha manobra perfecta en que a propia vítima acaba colaborando co agresor en silenciar o seu crime.
Mais moitas de nós xa non tememos recoñecernos e mostrarnos furiosas. Non dependemos da imaxe que de nós se constrúe. Estamos dispostas a recoñecer que fomos violentadas, que somos vítimas. E falaremos dos crimes. E até converteremos a nosa furia en traballo, acción, arte.
Eu enfurezo ao comprobar como tratan os medios de comunicación o feminicidio, como escollen o léxico de xeito que non se sinale directamente ao culpábel, xusto de forma contraria a como se fai noutro tipo de novas.

Enfurezo porque sei que moitas mulleres agardan meses e anos a resolver a súa situación e, mentes tanto, non se atreven a ter vida propia e seguen padecendo violencia social e económica, agora ao amparo dos poderes públicos. Si. Esta é a situación de moitas mulleres. De moitas das que se atreven a denunciar e procuran dar un xiro á súa vida para non acabar convertidas en titular de xornal. Elas agardan. Os meses pasan. E o seu maltratador segue exercendo a violencia contra elas ao non pagarlle a pensión que o xulgado asignou. Seguen sen saber se a casa lles pertence ou poden vivir nela. Seguen sen ter nada de seu, despois de seren criadas sen horario nin retribución, ao servizo do señor. E o tempo pasa. E cansan. Ás veces renuncian, porque todo está en contra delas. Até as miradas de quen as sinala na tenda e na rúa e segue tendo palabras de condolencia para o maltratador, esa persoa “normal”.

Nos primeiros días deste mes chegaban aos xornais as críticas da propia responsábel do xulgado de violencia sobre a muller pola falta de medios. Compartíamos a nova como un raio de esperanza, unha esperanza que se rompeu ao escoitar un responsábel dos xulgados dicir nun medio de comunicación que hai outras urxencias, como algunha das operacións contra a corrupción (esas operacións interminábeis que non sabemos cara a onde conducen). Por iso, cando escoitei estas declaracións, unha labarada de furia prendeu no meu interior.

A mesma labarada de furia que me nace cando comprobo a incapacidade para escoitar de tanta e tanta xente, que reacciona con chulería ante o que non sabe e opina contra a muller que declara, que responde, que ilustra as variadas formas de violencia que as mulleres aínda sufrimos. Violencias que nacen dunha sociedade patriarcal que considera irrelevante todo o que con nós está relacionado até o punto de tratarnos como ignorantes, nenas, parvas, que é como nos sentimos cando nos din que os nosos problemas son hormonais, que hai que aguantar a dor, ou que nos estamos facendo maiores. Que somos, en definitiva, unhas histéricas.

A mesma labarada de furia que nos prende cando somos o albo das críticas pola nosa dedicación a tarefas sindicais, políticas, artísticas… nós que temos fillas e fillos como podemos ter tempo para eses traballos?. Por non falar de que, o que nun home se considera intelixencia, bravura ou ousadía, nas mulleres é demérito que nos afea como hidras de sete cabezas coroando as nosas tempas.

Estamos furiosas, mais cada mañá que nos erguemos bendicimos o noso sexo e collemos forzas para mirar cara ao mundo, sen avergonzarnos nin amedrentarnos, dispostas a cambiar o que sexa necesario.


Terra e tempo, 25 de novembro de 2015.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 27-11-2015 18:43
# Ligazón permanente a este artigo
Teoría da información III: 17 de maio
Maio levouse a Carme. Ela decidiu despedirse na víspera do día das letras, un derradeiro acto de rebeldía contra a imposición dun persoeiro do que non gustamos.

O 17 foi outro día para comprobarmos o estado da lingua. Sentinme aldraxada e por iso non puiden deixar de falar dese insulto. De que se empeñan en negarnos.

Querida Carme, non puiden deixar de berrar polo desprezo á nosa lingua no día en que te fuches. Por iso escribín de novo sobre o uso da información:


Teoría da información III: 17 de maio

Como se traslada a información e se constrúe a realidade a través dos medios de comunicación? O caso do 17 de maio de 2015

Hai anos que algúns tratan o 17 de maio como unha data litúrxica. Baldéirana de contido e limítanse a facer algún acto de quedabén e ala, para o ano que vén. Este ano a coincidencia coa campaña electoral, permitiunos comprobar como se comportaban os candidatos das diferentes organizacións. A algúns oímolos usar sen prexuízo a lingua de Quevedo (certamente sen ese dominio do verso), outros parece que si, parece que non, mais ao final de contas trataron o 17 coma un día máis de campaña, é dicir, pasaron da lingua e das letras e non os vimos nin de esguello nas mobilizacións promovidas por Queremos Galego. Non é que estea sorprendida, mais a min que non me veñan dicir que son tan galegos coma min porque teño a resposta preparada.

Litúrxica e rentista é a celebración do día das letras por parte da maioría dos medios de comunicación. Eu teño a vaga idea de que houbo un tempo en que nesta data os xornais publicábanse integramente en galego, mais xa dubido, porque me parece algo tan afastado no tempo que non sei se é certo, ou invención da miña memoria. O caso é que este 17, os medios de maior tirada publicaron a portada en galego, como adoitan facer, e, ao pasar a folla, volta ao de sempre. Indignante. O caso é que nada podemos agardar de medios que teñen a falta de respecto de nos traducir ao español cando falamos. Algo que foi levado ao extremo en días anteriores ao 17, cando certas axencias e xornais non só redactaron en español a nova sobre as concentracións de Queremos Galego en Vigo, senón que mesmo nos citaron a Pepe Carreiro e a quen isto escribe nunha lingua en que non falamos. Nin respecto nin de sensibilidade. Persoalmente, sentinme insultada.

Mais sentinme máis insultada aínda o propio 17. Insultada e doída.

Sucedeu que o 16 de maio faleceu a poeta Carme Kruckenberg, ela que nos deixou dito “hai que saber onde se está”. Unha muller entregada á poesía que admirou a Castelao e sempre nos expresaba o seu apoio ás mais novas. Ela que escribía na nosa lingua desde 1956, foi despedida en español por algúns deses medios de maior tirada. O español para lembrar a unha poeta galega no día das letras galegas. E outra vez, as palabras traducidas de persoas significadas da cultura que, por suposto, en ningún caso lle responderon en español ao medio que as traduce.

E este foi o 17 de maio para algúns medios de comunicación en galego. Uns medios que dedican os seus esforzos a convencernos de que o normal non é usar o noso idioma, por iso eles non o usan.

Mais a culpa non é só deles. Tamén é da Administración que lles permite esta actitude de negación e desprezo da nosa lingua.

Por este motivo, tamén, saímos á rúa cada 17 de maio e seguimos a esixir unha mudanza radical das políticas lingüísticas desenvolvidas desde a Administración e a empresa privada.


O artigo foi publicado en Terra e tempo
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 29-05-2015 08:16
# Ligazón permanente a este artigo
A calor da lingua

A cousa foi que tiña que enviar un artigo para a contraportada do Sermos Galiza, para a sección que se edita semana a semana en colaboración coa AELG. E sentín que non ía ser quen, pois non tivera un minuto para pensar. E cando máis preocupada estaba atopei a punta do nobelo, e as palabras comezaron a fluír. Foi así como escribín este texto, o mesmo domingo 8 de febreiro:

A calor da lingua

Este día 8 percorremos con Queremos Galego as rúas de Compostela, a capital dos noso devezos á que quería ir Novoneira desde o Courel pisando terra liberada. 8 de febreiro que é o día en que, cento oitenta anos antes, naceu Pondal, o construtor dunha poesía épica que alimentaba a nación. Outro espírito ousado que creou unha obra literaria para manter a lingua viva e vizosa e enaltecela, como diría antes de partir: " déstesme unha lingua de ferro, devólvovos unha lingua de ouro".

Esta idea de reelaboración da lingua, que deixa de ser barro para se converter en ánfora ou vasilla que nos conteña, está presente noutros autores de noso. Así na preocupación de Victoriano Taibo que se consideraba unha "avella escura do cortizo da Terra" porque temía que os seus versos non tivesen o celme necesario, malia deixar todo o que tiña neles. Ou Manuel María, que nunha sorte de homenaxe á nai que lle legou o idioma, como unha sinécdoque que representase a todo o pobo, declara: "... quero voltarche /aquelas verbas doces como o mel /que deprendín dos teus beizos."

E talvez sexa esta a preocupación constante de quen escribe, devolverlle ao pobo unha lingua rica e prezada como un tesouro. Por iso a ansia da paixón da escrita, malia a insatisfacción permanente ante o traballo feito, aqueles versos de Rosalía "Cantei como mal sabía /dándolle reviravoltas". Unha ansia que nos empurra a sermos canteiras que baten na pedra arreo, dando forma aos perpiaños cos que erguer a casa de noso en que nos manteñamos nós, á calor da lingua.


8 de febreiro de 2015.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 16-02-2015 18:05
# Ligazón permanente a este artigo
Lingua coa que queremos construírnos
Lingua coa que queremos construírnos

Nos inicios do meu camiño cara á lingua, están os anos de instituto. É certo que eu xa traía esa fame, por iso, cando en 1980 comecei recibir as primeiras aulas de galego, acabei de saber que me faltaba. E así a lembranza daquel profesorado do IES Santo Tomé do Freixeiro, en Vigo, ten un lugar importante na memoria da lingua, como aquel primeiro manual de galego, como o Rosalinda de Fausto a soar nunha clase ateigada. Logo souben que nese momento comezaba impartirse galego como materia. Mais naquel instituto xa había outras profes que impartían as súas aulas en galego, por exemplo matemáticas, algo que non pasaba desapercibido á nosa atención adolescente.

O certo é que naquela década a lingua e a necesidade de debater sobre a súa presenza no ensino ocupou unha parte importante do noso tempo: no instituto, no Colexio Universitario, na Facultade. Sempre reclamando máis presenza.

Porque a docencia en galego é útil, necesaria, imprescindíbel.

Logo chegounos a hora de sermos nais e pais e aprendémoslle ás nosas fillas e fillos a lingua de noso, desexando que non tivesen que transitar o camiño, ás veces amargo, que nós realizamos cara á nosa lingua. Desexos incumpridos, porque todo ao seu redor fainos estraños.

E os datos chegaron para confirmar as sensacións e unha pregunta comezou a baterme na cabeza: falarán en galego as fillas ou os fillos do meu fillo? Que futuro lle agarda ás miñas netas?

Por iso este 8 de febreiro estarei outra vez na rúa, porque quero vivir en galego, porque quero que os nosos fillos e fillas poidan vivir en galego, porque quero que poidan aprenderlles a lingua ás súas fillas e fillos e porque quero que as miñas netas ou netos poidan vivir en galego, coma un día viviron as e os avós.

O día 8 percorrerei Compostela para reclamar que se adopten todas as medidas necesarias que me permitan soñar que un día sentirei esta lingua nosa na boca doutra xeración. Porque …


démoslle a LINGUA
e a lingua é AMOR
non é unha coiraza
que poida defendelo cada vez que non oe
falar na súa lingua, cada vez que ao redor
falan nesoutra lingua, cada vez que lle din
por que fala esta lingua, cada vez que lle esixen
que fale esoutra lingua

que a lingua non é coiraza que poida defendelo
cada vez que lle negan ESTAR na súa lingua

démoslle a LINGUA
e a lingua é POBO
non é unha espada
que poida defendelo cada vez que lle negan
que esta patria ten lingua, cada vez que lle negan
que esta é a que nos pertence, cada vez que lle negan
que ela é identidade, cada vez que lle negan
que somos porque falamos

que a lingua non é espada que poida defendelo
cada vez que lle negan SER na súa lingua

que a lingua é AMOR
o amor das avós que a ergueron como CASA
en que fomos nacendo para que sempre fose
un lugar de FUTURO

que a lingua é POBO
o pobo que a creou para dar nome á TERRA
e deixarnos memoria de quen somos e como
queremos CONSTRUÍRNOS

Publicado en Sermos Galiza, febreiro de 2015
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 06-02-2015 18:19
# Ligazón permanente a este artigo
110 anos de A xungla
Foi a lectura deste Nadal, unha lectura que me foi enganchando e ocupando, que me sorprendeu e me obrigou a subliñar tantas frases que quería lembar. E finalmente tiven que escribir sobre o libro que, naturalmente, recomendo.


“… a imaxe da xungla, un mundo en que só contaba a forza bruta e que se rexía conforme a unha orde creada polos que retiñan esa forza co fin de someter os que non a posuían.”


O vindeiro mes de febreiro cumpriranse cento dez anos do inicio da publicación de A xungla, do escritor estadounidense Upton Sinclair. A xungla é unha novela que se publicou por entregas ao longo do ano 1905 no xornal socialista Appel to reason. A súa lectura tívome ocupada, e marabillada, nestas últimas semanas.

Souben dela por casualidade, escoitando un programa de cultura mentres viaxaba fóra do país. A recensión que alguén fixo a través das ondas provocou a miña curiosidade e tempo despois tiven o libro entre mans, unha edición con presentación do escritor e investigador César de Vicente quen explica que esta obra é o resultado do encargo do editor de Appel to reason e que é a primeira novela do denominado realismo socialista.

Upton Sinclair realiza un relato pormenorizado da situación da clase traballadora na cidade de Chicago, metonimia do funcionamento do sistema capitalista: un mundo en que os máis humildes, traballadores moitos deles inmigrantes, fican condenados a unha vida de miseria da que a penas conseguen saír cando morren. Sinclair crea unha ficción e unha personaxe protagonista, o lituano Jurgis Rudkus, coa que viaxa ao longo dos distintos sectores produtivos da cidade e tamén aos escuros espazos dos desempregados: vagabundos, esmoleiros, delincuentes … e deste xeito retrata fielmente o Chicago de 1905, sen deixar atrás referencias concretos a feitos reais como as folgas no transporte ou nos matadoiros, ou os mitins socialistas previos ás eleccións de 1905 (en que Roosevelt revalidaría a presidencia). A través da vida de Jurgis, Sinclair analiza a precariedade laboral dos obreiros non especializados, a explotación a que os somete o sistema capitalista impoñendo unhas condicións laborais e salariais que se aproximan do escravismo, e explotando de novo aos traballadores de maneira indirecta mediante o control do comercio da alimentación, dos alugueiros, de todas as necesidades básicas que teñen case a condición de luxo para a clase obreira.

O certo é que a novela de Sinclair é dunha extremada dureza, especialmente cando retrata o funcionamento dos matadoiros de gando, algo que chegou provocar a apertura dunha investigación e a posterior modificación da lei, mediante a promulgación da Lei de Inspección da carne e a Lei de Pureza dos alimentos e as Drogas, asinadas por Roosevelt o 30 de xuño de 1906. Porque Sinclair, a través da palabra literaria difundida por un medio de comunicación que buscaba axitar as conciencias, deixou constancia de que os conceptos seguridade e hixine non tiñan lugar naquel inferno produtivo. E así lemos: “Con este material se fabricaba a chamada “carne embalsamada”, que ocasionou máis vítimas entre os soldados americanos durante a guerra de Cuba cás balas dos españois”. Mais tan horrendas como as descrición do traballo nos matadoiros, eran os relatos da vida das traballadoras e os traballadores e iso non provocou cambio ningún. Como di César de Vicente na Presentación: “o conflito central da Xungla, a loita contra as condicións dos sistema capitalista, quedou intacto”.

Mentres lía a novela, fun reparando nas personaxes femininas, mulleres dobremente escravizadas. Se a novela retrata a explotación laboral de mulleres e homes, no caso das mulleres ten que referirse á explotación sexual intimamente ligada á primeira. Mulleres que para manter o seu traballo e o da súa familia teñen que permitir os abusos dos capataces, mulleres que só conseguen sobrevivir prostituíndose. A situación era tan extrema que o narrador escribe: “Nin mulleres nin nenos tiñan cabida naquel mundo; canto antes o abandonaran, mellor para eles.”

Sinclair relata os padecementos destas mulleres incorporadas a un traballo insalubre poucos días despois de parir ou parindo nas peores condicións e sen axuda médica (todo un luxo que quen podía pagar) até morrer mesmo; fala da trata de mulleres levadas enganadas ao país en que se realizan os soños e acababan en prostíbulos despois de ser violadas e drogadas até convertelas en adictas … putas que cando conseguían un pouco de diñeiro enseguida lles desaparecía, “Mais entón aparecían os cargos en concepto de hospedaxe e comida… e a que prezos; non o crerías!... Hai que aceptalo ou marchar, sen máis alternativa. E onde quer que fose as cousas serían iguais”.

Estas mulleres que aparecen na novela son as mesmas obreiras que tomando conciencia da súa situación acaban por provocar mobilizacións que hoxe lembramos cada 8 de marzo baixo a forma dunha mítica folga das traballadoras téxtiles queimadas polo empresario dentro da fábrica. Hoxe sabemos que non foi exactamente así. Que realmente foron moitas as folgas e as reclamacións, que o activismo de socialistas e comunistas foi decisivo na toma de conciencia, que foi decisiva a mobilización das rusas contra a guerra e a proposta de Clara Zetkin. Elas dobremente explotadas, dobremente alienadas, tiveron que romper aínda máis barreiras porque se enfrontaban á morte, real ou metafórica. “Falo pola moza que nestes momentos percorre algunha rúa desta horrenda cidade e, abatida, languidecendo de inanición trata de optar entre o bordel e as augas do lago.” di un orador socialista ante un auditorio de traballadoras e traballadores, provocando as súas conciencias.
Ao final da novela, aparece unha personaxe, o sueco Nicholas Schliemann, de quen se sirve o autor para recoller algunhas ideas que aínda hoxe nos deben facer reflexionar, ideas como estas: “Que se trataba do matrimonio? Este e a prostitución, eran as dúas caras dunha mesma moeda: unha explotación que ese depredador que é o home fai do pracer sexual.”; ou estas: “Despois da revolución, a muller sería libre e non precisaría venderse para vivir.” Ou aínda: “A maior barreira que se opoñía á civilización era o modelo de fogar e a primeira tarefa que tiña que acometer a intelixencia moderna era a emancipación da muller.” Pois iso!

Mais o caso é que, cento dez anos despois, moitas das páxinas da Xungla ben poderían describir as situacións de hoxe. Cando leo: “A min esas ideas non me interesan. Eu son un individualista!” non podo deixar de lembrar a todos os que se negan a unha realidade mellor porque eles non se meten en política, esas cousas non lles interesa, só se ocupan do seu. Son individualistas! “Pesar que había xente que non quere abrirse á experiencia de vivir libres e iguais” e hai, aínda hai.

César de Lorenzo clasifica a novela como realismo socialista, xunto con outras obras como A nai de Gorki (1907), que logo pasaría ser a gran novela deste movemento. Nas súas palabras “a novela debuxa o espazo da toma de consciencia da personaxe (elemento estrutral esencial nas novelas do realismo socialista) que substitúe o relato de formación da novela burguesa tan estendida na época.” E sinala tamén que a novela pretende alterar “o campo literario introducindo un discurso sobre a xustiza social: sobre a igualdade na distribución dos recursos e oportunidades, sobre participación igualitaria no poder.”
A xungla é unha novela escrita desde o proletariado e para o proletariado, co proletariado como protagonista e que traslada unha mensaxe de que a sociedade é transformábel. Aínda é transformábel.

Nota: todas as citas están extraídas da edición publicada por Capitán Swing en 2012, na colección Polifonías, en tradución para o español de Antonio Samons, revisado por Jorge Cano e con presentación de César de Vicente.


Xaneiro 2015. Atigo publicado en Terra e tempo.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 25-01-2015 10:53
# Ligazón permanente a este artigo
Esposa-escrava
25 de novembro. Saímos á rúa e, un ano máis, procuramos chamar a atención das persoas que pasan, lemos textos, poemas, definicións que falan de violencia, violencia contra as mulleres. As persoas miran de lonxe, algunhas paran un segundo, un minuto, só unas poucas sentan, unha muller con velo nin repara no acto.

Outra muller gardou apurada o folleto no abrigo. Na casa sacarao sobre o caldeiro do lixo, botaralle unha ollada a correr. Non pode pararse, ten que preparar a cea e ter todo listo para cando chegue el. Ese que un día lle negará a metade do que entre os dous teñen porque ela non contribuíu economicamente na familia, porque el era o único que traballaba fóra da casa, porque el foi o sostén económico e por iso, nese futuro, esixirá que todo sexa para el. Negarase mesmo á pensión compensatoria.

É o grande negocio da esposa escrava. Unha muller alienada que dedica o cento por cento do seu tempo a atendelo a el, o cabeza de familia, o que trae o diñeiro. Ela que se ergue para quentar o leite, poñerllo na mesa, darlle o pano para que se limpe, retirar a louza e fregala, ela que lle abre a porta e logo péchaa. Ela que lle zurce calcetíns e calzóns, que estira no mercado o seu salario economizando na compra, que lle ten o prato posto na mesa cando chega, a comida feita.

El non ten que facer nada. Nada. Nin colle un prato. Sentado ante a televisión reclama o garfo que falta na mesa, e cando quere beber nin fala, estira o vaso e agarda a que llo enchan.

Ela ten que estar na casa á súa hora, con todo listo e preparado. El ás veces chega tarde porque se demorou a partida cos amigotes e non entende por que a cea non está quente como a el lle gusta, ao fin e ao cabo é a obriga dela, chegue cando chegue.

Nunca lavou unha camisa, nin coseu un botón. Nunca coceu un ovo, nin levou un prato ao fregadeiro. Nunca puxo unha manta na cama, nin sabe onde están os zapatos. E no futuro negarase a que ela teña algo que só é del, porque só el trouxo diñeiro a casa e aforrouno ou gastouno nas súas cousas, porque a criada xa a tiña paga.

Ela mira o papel rapidamente. Sabe que leva un cadeado pesado ás costas. Que ten os ósos deformados precisamente por iso. Mais le rápido e fai cachiños co papel, para que el non o vexa. E cando lle pregunte por que había un grupiño de xente parado na rúa dirá que non sabe, que ela non viu nada, que non se fixou ou mesmo que non pasou por alí. Sabe, desde hai moito, moito tempo, que o mellor é non tocar determinados temas, nin mentalos. El acabará dicindo que é unha burra e que que saberá ela, que esas son todas unhas putas, unhas pendangas de cona quente que andan a ensinar o cu e arrimarse ao primeiro que pasa, que desde que as mulleres traballan teñen unha lingua que non hai quen as paren, pensan que son homes, que poden dicir o que lles peta e a quen lles peta. Que si unha filla súa andara así e falara así partíalle a cara, e que non lle estraña, que non lle estraña nada que lles batan e aínda que algunha morra, porque é que as buscan.

25 de novembro. Estamos na rúa un ano máis, lemos os nosos poemas, as nosas cartas, cantamos, colocamos elementos diversos que nos lembren ás mulleres que morreron, sinalamos os indicios ante os que debemos preocuparnos, alzamos a nosa voz. Mais aínda falta, falta implicación e compromiso desde as institucións, faltan partidas económicas que sustenten unha rede absolutamente necesaria para que as mulleres se sintan apoiadas e poidan tomar a decisión que as salve. Faltan políticas que incidan nun cambio de conciencia. Aínda hai que chegar a tantos lugares e tantas persoas, como a esa casa, esa cociña en que hoxe hai unha parella, esa mesa ao redor da cal unha muller cala, cala e cala aínda que lle doian os oídos e algo parecido a unha rabia triste se apodere dela ao oír, un día máis, unha noite máis, unha vez máis esa boca que, mentres mastiga e bebe e nin a mira, xustifica a violencia coa violencia das súas palabras.

Artigo publicado en target=_blank class=tEnlac>Terra e tempo.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 28-11-2014 08:23
# Ligazón permanente a este artigo
Desde este lugar do mundo
Artigo sobre a participación da literatura galega no Festival Isla, publicado en Sermos Galiza:

A literatura galega estivo convidada este ano no Festival Isla de Literatura que organiza o Instituto Cervantes de Dublín desde 2012. Neste festival adoitan participar escritores en lingua española, inglesa e gaélica, e desde o pasado ano tamén en vasco. Este ano era o primeiro en que se convidaba a literatura galega, despois de que o Cervantes solicitase a colaboración da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega, AELG, entidade que xa colaborou con outras actividades centradas na difusión da literatura galega e realizadas no Cervantes.

Alí acudín, pois, en representación da AELG, e puiden comprobar varios puntos de conexión coa literatura escrita en Irlanda. Así quedou patente na mesa en que participei, que baixo o título de A palabra imprecisa e moderada polo Director do Centro de Estudos Galegos de Cork, Martín Veiga, centrouse fundamentalmente no papel da lingua e na nosa relación con ela.

Na mesa interviñan Hugo Hamilton, escritor en inglés de varias novelas e dous libros de memorias, o máis coñecido The Speckled People en que nos fala da súa infancia en Dublín, no que el define como “guerra de linguas” (seu pai prohibíalle falar inglés). E Manchán Magan, escritor en inglés e gaélico e realizador de televisión responsábel da serie documental No Béarla en que só se emprega o gaélico. Tres posicións de partida ben diferentes mais desde as que puidemos atopar puntos de conexión entre as dúas nacións: o desprezo á lingua propia e a súa necesidade de normalización; a historia propia escrita por outros ou a importancia dos topónimos e a atención que a eles debemos prestar.

Así pois, guiados por Martín Veiga falamos de lingua, porque como na Mesa quedou dito a lingua é o noso lugar, o noso lar, o noso país. Esta foi a miña intervención inicial:

Neste lugar do mundo

Hai tres anos escribín o poema Neste lugar do mundo. Nel reflexionaba sobre a miña lingua: a primeira filla do latín na Península Ibérica que pasou de ser lingua de cultura na Idade Media a desaparecer da produción literaria escrita até o XIX. Unha lingua negada que loitamos por manter viva. Por iso o poema di:

aprendemos a lingua do colonizador
como se fose a nosa lingua propia
adestrándonos na súa áspera pronuncia
memorizando todas as palabras alleas
que couberon na cunca do leite con galletas


Forzosamente educadas nunha lingua que non era a nosa, acabamos por non recoñecernos,

xogabamos alleas ás nosas propias vidas
sen nos recoñecer nos lugares que nos rodeaban


Mais un día, talvez a través dun avó descoidado que falaba galego diante nosa ou descubrindo o mundo da aldea ou mesmo tras a lectura dun libro, espertamos

como foi?
se cadra foi no barolo dos libros que non estaban nos andeis
porque non tiñan a encadernación de pel que os igualaba
foi así?, desaprendendo asperezas e halando
do fondo da memoria cada palabra pronunciada para que non escoitaramos?
foi así como recuperamos o sanguiño e as ervilles
o tormentelo ou o poexo?


Aos poucos tomamos conciencia,

como maceiras novas enxertadas no estripeiro
recompuxemos as células leñosas e comezamos chuchar da terra


e grazas á loita das xeracións que nos precederon a lingua que falaran as nosas avoas entraba na escola, aprendiámola. Entón atopamos o noso tesouro

a artesa gardaba o formento e a fariña terceada
até que erguemos a súa tampa e descubrimos
que aquel era o pan que nos saciaba

Porque nos atopamos a nós mesmas, reconciliámonos coa nosa identidade, e soubémonos habitantes dun mundo construído coa forza de redeiras e mariñeiros, costureiras, labregos, xornaleiras, xente humilde que cantaba, cantaba cando sementaba, cantaba cando recollía. Mulleres e homes que pasaron noites de medo e frío ante a lareira e ao calor do lume contaban historias que ás veces eran a súa propia Historia e así, entre cinza, sachos, escamas e patelas a lingua chegou a nós e é o noso herdo máis prezado. Por iso, gardámola e mimámola para entregarlla de novo ás nosas fillas.
Como un día nos legaron a casa, a chalana ou a leira.

É a nosa responsabilidade, manter o lume da lingua aceso.

garda sempre unha presadiña de masa
e sementa centeo e trigo, millo
para que a fame amaine
para que xoguen a seren arquitectos
dun futuro que se recoñeza
neste lugar do mundo


Marta Dacosta, outubro de 2014.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 01-11-2014 18:09
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal
Acuática