acuática



Xanela de Marta Dacosta
acuatica07@gmail.com
 CONTIDOS
 OBRA
 ANTERIORES
 Arquivo
 BUSCADOR
 outras xanelas

A muller que le (I)
(imaxe: cartel do filme de Passolini, con Medea interpretada por María Callas)



Recentemente Katleen March respondíalle a Ana Romaní que hoxe ler como feminista é “o único xeito de ler, como muller...Non hai outra maneira de facelo” e engadía que hai que “Ler con ollos de desexo de igualdade, non depender das interpretacións anteriores doutras obras...”

Entre as miñas últimas lecturas están un par de libros que me empurran a escribir hoxe este artigo e colocar á fronte del estas palabras de Katleen March, porque só podo lelos como muller. A primeira desas lecturas foi Medea, a tradución para o galego que José M. Otero realizou da obra de Séneca. O propio Otero, tradutor de Catulo ao galego e profesor meu de latín no curso 1982-83, agasalloume o libro coa sa intención de que me descubrise un mundo novo, isto é, que se convertese en pretexto ou inspiración literaria, e desde logo que o conseguiu.

“(Medea.-) Ármate de ira e de todo o teu furor
para a morte: que lembren o meu repudio
igual que a miña voda…
Familia que nace dun crime, cun crime debe rematar.
” (v. 51-55)

Nunca até agora me achegara á personaxe literaria de Medea e isto porque o mito que chegou até nós fixo que me fose desagradábel. Non soporto a violencia contra os pequenos e pequenas, nin sequera na ficción. Mais a curiosidade de ler a Séneca en galego e a introdución de Otero permitíronme achegarme á personaxe e, daquela, quixen saber máis. Medea, como asasina dos seus fillos, toma forma na man de Eurípides. Hai quen diga que Eurípides constrúe así a personaxe inspirado no ouro que lle pagaron os Corintios. Sexa certo ou non, o que parece definitivo é que os Corintios se preocuparon de desaparecer como responsábeis das mortes dos nenos na literatura, tal e como aparecían en versións anteriores.

“(Medea.-) Todos os camiños que che abrín a ti, pecheinos para min.” (v. 458)

...

Seguir lendo en Terra e tempo.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 27-01-2017 09:00
# Ligazón permanente a este artigo
O meu “Poema á muller galega”
Sei que foi cando comecei afondar no pensamento creativo de Pilar Pallarés que cheguei ao libro A experiencia de ler do irlandés C.S. Lewis, un autor que talvez non é ben coñecido, mais que se dicimos que foi contemporáneo e amigo de Tolkien e autor de obras que as e os máis novos coñecen ben como As crónicas de Narnia ou O príncipe Caspian, comezamos situar. Estes días volvín a esa experiencia de ler mentres redactaba o relatorio sobre Manuel María para o Simposio que a RAG lle está a dedicar. Parafraseando a Lewis dixen que a obra literaria se materializa cando ten lectoras e lectores. Os libros, por moi escritos que estean, mentres non saen dos andeis non son literatura. Foi tamén Lewis quen afirmou que: “a nosa experiencia das obras literarias sempre levará algunha impronta dos nosos trazos persoais e dos propios da nosa época.”

Necesito partir destas palabras para que se entenda o título deste artigo e para pedir indulxencia se alguén considera que vou máis alá do que di Manuel María no “Poema á muller galega” (Remol, 1970).

Quero falar hoxe deste poema porque neste 25 de novembro en que volvemos unha vez máis pór o foco sobre a violencia que sofren as mulleres este texto é ben acaído. Este 25 de novembro volvemos denunciar as violencias que sofren as mulleres, todas as violencias. Falamos da violencia física que culmina no feminicidio, esa lacra social que urxe erradicar. Mais antes de chegar a esa violencia física, antes de chegar ao feminicidio, consumáronse outras violencias: a violencia psicolóxica da que tamén na literatura atopamos símbolos coma a Ofelia de Hamlet, ou a violencia económica, ou a violencia social, ou, si, por que non dicilo tamén, a violencia institucional, porque non doutro xeito pode ser cualificada a actual situación que leva á desprotección das mulleres. Falamos de só dous xulgados de violencia de xénero, con tan poucos recursos e acumulando tanto atraso na resolución de conflitos que están a prexudicar gravemente ás mulleres, que acaban por ser vítimas dúas veces. Falamos dunha situación que fai que a propia titular do xulgado de Vigo teña que denunciar publicamente as condicións en que teñen que traballar ou a falta de comprensión da súa tarefa e dos padecementos das mulleres que acoden aos xulgados.

E non podo deixar de dicir que esta situación redunda na violencia económica que sofren as mulleres que dan o paso de denunciar, unha violencia que se prolonga mentres non se celebran os xuízos e mesmo unha vez celebrados, pois o maltratador desobedece aleivosamente as sentenzas.

Hoxe leo o “Poema á muller galega” coa bagaxe das lecturas da obra das mulleres, coa bagaxe do coñecemento de que somos nós, as escritoras, as que innovamos a materia literaria levando aos poemas os “materiais indignos” como lle chamou María Reimóndez, non porque ela así os considerase ela, senón porque así son considerados polo lector patriarcal (e non se tome esta frase como sinónimo de home, porque non o é), a saber: o ámbito doméstico, a experiencia da maternidade, a sexualidade feminina…; coa bagaxe que nos permite hoxe ser quen de participar en campañas que queren visibilizar a base da pirámide da violencia (refírome, por supost, a #primAcoso, esa magnífica campaña do Departamento de Igualdade do Concello de Pontevedra que acadou os 5000 comentarios, nada menos). Pois ben, lendo este poema de Manuel María con esta bagaxe, entendo que fala, xustamente, dalgún dos elementos que están na base da pirámide da violencia contra as mulleres.

“Poema á muller galega” está recollido na cuarta parte do libro Remol, a que se abre cunha cita de Noriega Varela: “Cadro conforme, amigo: hai moitas portas cerradas prá probeza…” que xa nos sitúa de maneira inequívoca ante os temas que o autor vai tratar, porque nesta parte do libro figuran entre outros poemas como “Fala calquera galego”, “Mensaxe aos emigrantes galegos”, “Falan uns campesiños aos que les expropian as terras”… Unha sucesión de xentes que son o noso país. Aí está tamen e previo ao poema do que hoxe falamos o coñecido “Acuso á clase media”. O “Poema á muller galega” iníciase cunha cita a Rosalía, “… viudas de vivos e mortos /que ninguén consolará.”, outro encadre necesario para lermos os versos.

Remol foi publicado en 1970. Os poemas que o compoñen foron escritos entre 1963 e 1968. Estamos pois ante un texto escrito hai medio século e que comeza dicindo:

É criminal, no tempo que corremos,
comparar a muller a mais a flor


se illamos estes versos estamos xa diante da base da pirámide. É verdade que os versos continúan dicindo:

cando as mulleres de Galicia
teñen que emigrar


un xeito de sinécdoque que nos vén dicir que as mulleres non son obxectos decorativos nin materia arrincada á vida para ser contemplada, son traballadoras, como despois aclara:


As mulleres galegas -labregas,
mariñeiras, artesás, obreiras,
pasado, pobo, presente,
alma e futuro de Galicia-


Iso son: pasado, pobo, presente, alma e futuro de Galicia e, ao chegar a esa afirmación, Manuel María “estala” e diríxese aos poetas, a determinados poetas:

As mulleres galegas …
non foron cantadas
polo poetas cultos e premiados,
pechados nas súas torres de almasí:


Nótese a ironía con que se refire Manuel María á coñecida “torre de marfil” en que algúns poetas se teñen pechado esquecendo un dos cometidos centrais de quen escribe, ou suplindo a ausencia de méritos propios coa simpatía dos poderes do momento. Manuel explica por que os poetas da torre de almasí non poden cantar as mulleres galegas:


Seguir lendo aquí.

25 de novembro de 2016
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 26-11-2016 09:50
# Ligazón permanente a este artigo
“As horas roubadas”. Retrato das mulleres na Transición.
Rematei xullo lendo "As horas roubadas" de María Solar e sentín a necesidade de escribir estas liñas sobre unha novela que me conmoveu pola súa capacidade para retratar situacións dolorosamente reais.

Como a dominación, o maltrato psicolóxico da muller. María Solar achégase a ese maltrato que non adoita ser recoñecido e que sempre foi esquecido porque esa situación formaba parte do "normal", aínda que, na realidade, sexa unha situación de violencia extrema que acaba por anular a vítima. Unha vítima que non se considera tal ou que tarda un tempo infinito en comprender que esa é a súa situación e, cando por fin a asume, é xa unha muller maior, que perdeu a vida porque viviu a vida doutro sendo, literalmente, a súa escrava. Unha escrava con contrato. Contrato de matrimonio.

Diría que esta trama da novela é particularmente dolorosa. Non só porque é real, senón porque segue a selo.

Tamén me parece de especial interese o retrato das clases sociais a través da posición das mulleres que a elas pertencen.

María Solar escribe unha novela coa que chegar a todos os públicos: entrelaza historias que involucran a adolescentes e a adultas mantendo o interese por todas as tramas. E presenta un conflito de clases: entre progres, a clase media, neste caso enriquecida na emigración, de formación universitaria e con éxito profesional; traballadoras, a clase obreira alienada e embrutecida, incapaz de recoñecer e superar a brutalidade en que vive; e de apelido, a xente ben de toda a vida, exactamente a xente ben do franquismo, dona de todos os privilexios e instalada no poder, desde entón e para sempre. Tres familias que encarnan estas clases sociais e en cada familia unha muller: Rosa, a muller sometida, dobremente alienada pola opresión de clase e pola opresión patriarcal; Lola, a muller que foi formada para ser dona de si e acada a independencia económica e a nai de Nuria, unha "señora" das que ten criada a tempo completo de uniforme e cofia e dedica o seu tempo a planificar o matrimonio da filla. Tres mulleres, tres clases sociais, tres formas de vivir o amor: desde a dominación á aparencia, desde a negación á asunción da realidade de que, como dicía o cantautor, o amor é eterno mentres dura.

Cada lectora engánchase á lectura a través dunha trama, unha idea, un fío co que conecta. A novela é o retrato da sociedade na Transición, e nese retrato cada unha de nós podemos atopar o espello en que mirarnos.

Porque ao final iso é o que buscamos nun libro, un espello en que recoñecernos.


Agosto de 2016
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 09-08-2016 10:08
# Ligazón permanente a este artigo
A man feminina
Man feminina era un dos nomes que recibía a caligrafía kana desenvolvida polas mulleres no Xapón dos séculos IX e X e coa cal se comezou grafar unha poesía que se recibía como unha afirmación identitaria


Non pretendo realizar un estudo en profundidade sobre a poesía xaponesa. Só colocar algúns espellos para capturar a súa luz afastada e poder iluminar a análise da escrita literaria das autoras, no Xapón, ou aquí. Ou deixar algúns vimbios cos que, quen quixer, poida compor unha cesta que nos acolla.
Recentemente volvín á poesía xaponesa. E foi a través da lectura das antoloxías de Carlos Rubio e Luísa Freire que me situei de novo diante do feito da creación literaria realizada polas mulleres.

O anonimato na poesía medieval xaponesa
Nas compilacións de poesía xaponesas realizadas durante a Idade Media, algunhas xa no ano 750, atopamos un número importante de textos anónimos ao lado doutros textos que si recollen o nome dos seus autores. Ese anonimato pode ser intencionado e estar a ocultar que estamos ante poemas que non foron escritos por homes nobres. Así o sinala Carlos Rubio na súa edición do Kokinshuu. Tamén Luísa Freire na Introdução á antoloxía O Japão no feminino II recolle: “Nas mais antigas antologias japonesas raramente está registada qualquer obra feminina ou, quando aparece, é omitido o nome da autora aparecendo como única identificação o do marido.”

A man feminina
Á altura do século IX a cultura xaponesa expresábase en chinés, motivos políticos, sociais e culturais explican esta circunstancia. Neste contexto, a formación académica das elites era en lingua chinesa e a ela só tiñan acceso os homes. As mulleres, apartadas da formación oficial, desenvolven unha caligrafía silábica, kana, tamén denominada onna de (man feminina), que acabaría por ser o soporte dunha estrofa poética cunha forte connotación identitaria, por se tratar dunha poesía escrita en lingua xaponesa, fronte ao canon clásico entón: o chinés.

É así como o waka, xénero poético propiamente xaponés e no que o son é fundamental, acaba triunfando no século X. Unha das estrofas que acada máis éxitos é o tanka, poemas de cinco versos e trinta e unha sílabas. Son precisamente as mulleres as que dan vida a este tipo de estrofa. Segundo recolle Luísa Freire: “As mulheres … ficaram confinadas à forma tradicional e respeitada do tanka. .. havia também uma razão social e cultural … a escrita do tanka era individual e solitária…”

Os materiais poéticos
Cando falamos de autoras e cando tentamos sistematizar se existen ou non trazos que singularicen a produción literaria das mulleres, reparamos nos materiais empregados.

Porque as autoras renovan o mundo da creación literaria achegando aos textos materiais que até entón non tiveran a condición de poéticos.
Luísa Freire sinala como trazos que caracterizan os haikus femininos: un maior lirismo ou evidencia do emotivo, o erotismo cada vez máis desinhibido até se desprender dos tabús na poesía posterior á Segunda Guerra Mundial, a expresión da atmosfera familiar e as tarefas domésticas. Estes materiais predominan na escrita das autoras do século XX, mais algúns séculos antes atopamos exemplos destes trazos, así nos seguintes haikus que podemos ler na antoloxía O Japão no feminino II:

Sopa de ano novo-
já preparo o atum seco
num milhar de aparas.

Den Sutejo, 1633-1698

Rouxinol no bosque-
minhas mãos no lava-loiça
param por instantes.

Kawai Chigetzu, 1634?-1718

Primeira roupa de Verão –
uma mulher que não tece
sente-se culpada.

Shiba Sonome, 1664-1726

Só tres exemplos de poemas escritos no século XVII, trescentos anos antes de que nós, as mulleres de hoxe, colocáramos o mundo doméstico nos nosos poemas.

Ono no Komachi
Ler estas compilacións de poesía produciume unha certa envexa, por exemplo ao descubrir algunha voz feminina que sobresaen xa no século IX. É o caso de Ono no Komachi, unha autora pertencente á nobreza, cunha intensa vida que foi recollida en varias pezas do teatro Noh. Janick Belleau sinala que a súa escrita é melancólica, mais tinxida dun erotismo sutil. Talvez como este poema, reinterpretado a través das traducións recollidas do español, francés e inglés:

Tanto me torturan
as crueldades do desexo
na noite de acibeche
que agardo coa roupa
por fóra tendida


O seu contemporáneo Ki no Tsuraiuki, compilador do Kokinshuu no ano 905 e autor do prólogo, compáraa cunha das mulleres dun emperador do século V, tamén poeta, a princesa Sotoori e fala da debilidade da súa poesía afirmando “non é a debilidade algo natural na poesía dunha muller?” Evidentemente, non se trata dunha análise sisuda. Como conclúe Luísa Freire na súa Introdução: “ainda é cedo para afirmar que uma certa atitude patriarcal e preconceituosa tenha desaparecido completamente do cenário literário”, ela engade “do Japão actual”, mais talvez esa concreción sexa innecesaria.

Como di o poema de Tsuda Kiioko (1920),

Sem saber a altura
da montanha, uma formiga
sobe ao meu joelho.


25 setembro 2015.

[1] Carlos Rubio (ed.), Kokinshuu, colección de poemas japoneses, antiguos y modernos, 2005, Hiperión, Madrid [2] Luísa Freire (ed.), O Japão no feminino II, Haiku séculos XVII a XX, 2007, Assírio e Alvim, Lisboa, páx. 7. [3]Luísa Freire, 2007, páx. 9. [4] Janick Belleau, Breves littéraires, nº 76, 2007, http://id.erudit.org/iderudit/5379ac [5] Carlos Rubio, 2005, páx. 100.

Artigo publicado en Terra e tempo.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 25-09-2015 18:27
# Ligazón permanente a este artigo
Dous libros de relatos para o verán
Dos últimos libros publicados, chamaron a miña atención dúas coleccións de relatos que veño de ler nestes primeiros días de verán.

Creo que foi na Feira do libro de Vigo, cando alguén comentou que volvía o relato, como se no ámbito narrativo fose a novela a que ocupase o escaparate espazo- temporal do edificio literario. E creo que si, que un pouco si.

Estes libros son dous títulos absolutamente recomendábeis. Imprescindíbeis, diría eu, e cito por orde de publicación:

Funambulistas de Mercedes Leobalde
Un animal chamado Néboa de Ledicia Costas

Dúas mulleres dando pasos firmes no mundo da narrativa.

Moi diferentes entre si, en canto á temática, localización e extensión do relato, mais igualmente gratificantes. Ambos os dous están escritos cunha lingua poderosa, poética por veces, cun estilo adecuado ao texto que se constrúe. Até ler outra vez unha frase ou un prarágrafo só pola súa beleza, sen importar o seu contido.

Un animal chamado néboa feriume, tiven que pechar o libro máis dunha vez por mor da dureza dalgún dos relatos. Son historias que sabemos ou intuímos, mais que non cansamos de rememorar, porque sabemos que lembrar é terapéutico, necesario. O meu preferido é “Leningrado”, especialmente o segundo episodio.

Funambulistas tamén peta no corazón, fainos rir ou acóuganos a través da vinganza que ás veces nos medra no estómago. Gostei especialmente dos relatos relacionados entre si, eses que dan tanto a entender, mais que non revelan completamente o que sucedeu, e entre eles o terceiro, xa contra o final do libro, esperanzador.

Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 24-07-2015 09:29
# Ligazón permanente a este artigo
Artigo sobre Ana Luísa Amaral en A Nosa Terra
Este foi o artigo que publiquei sobre Ana Luísa Amaral, probabelmente a finais do ano 2002 en A Nosa Terra.

O artigo, xunto con algún libro meu, envieillo a Portugual, mais nunca o recibiu, talvez porque algunha lectora compulsiva non puido deixar que os libros chegasen a destino.


ANA LUÍSA AMARAL

Unha tarde de sábado, mentres tiraba libros do andel na Bertrand de Braga caeu nas miñas mans o poema. O libro titulábase As vezes o paraíso, de Ana Luisa Amaral, até aquel momento completamente descoñecida por min.
Lino unha e outra vez, sen saber explicar por que me recoñecía no poema, por que me identificaba coa muller que escribía naquel libro. Foi un achado importante. Víame nos versos e recoñecía o que para min é un mesmo gusto pola palabra exacta, transparente e simbólica, capaz de nos trasladar os sentimentos e ao tempo construtora dun mundo propio. Unha poesía sen artificio innecesario.
Foi así que, un ano despois, mentres gozaba do sol e da praza, da República, no decembro vianés, volvín procurar os versos de Ana Luisa Amaral, Imagens, Minha señora de quê. Insuficiente, debía volver novamente para poder ler tamén Coisas de Partir, non había máis nos andeis.
Ana Luisa Amaral é profesora de literatura inglesa na Universidade Nova de Lisboa, estudosa da obra de Emily Dickinson e das irmás Bronte. Publicou o seu primeiro libro de poesía en 1990, Minha señora de quê. No prólogo da segunda edición, en 1999, M. Irene Ramalho de Sousa Santos di que desde a publicación dese seu primeiro libro a poeta “Se tem vindo a impor nas nossas letras” e ás avesas aparece a súa concepción da práctica poética. Para Irene de Sousa isto é así porque xa neste primeiro libro Ana Luisa Amaral se presenta como o contrario do que a tradición recolle para a figura do poeta: “mulher e nao homem; despojada ..., desinspirada ..., ausente...” E certamente Amaral fai fincapé en contrariar a tradición, reinterpreta e volve falar dos mitos, das personaxes, das figuras prototípicas. Contraría e ironiza. Principalmente en Imagens (2000) en que transitan entre os versos as sombras de Penélope, de Helena, de Medea, a Penélope que se nega a Ulises, que non regresará, Medea que decide ficar no palacio.
Anos antes publicara Coisas de partir, libro do que podemos atopar poemas traducidos en compaña de Andolin Egurkitza, onde a ironía é a chave que abre a porta da reflexión. En Coisas de partir atopamos o “Reais ausências”: “Nao há rainhas, nao. // Quando se fala em mitos, é sempre Artur // ou D. Sebastiao ...”, e o magnífico “Lugares comuns”, un poema sobre a uniformidade das concepcións sociais, en Portugal, ou Londres: “e pensei que afinal nao interessa Londres ou nós, // que em toda parte // as mesmas coisas sao.”
As mesmas cousas son, a mesma necesidade de escribirnos, definirnos, construirnos ... en feminino.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 05-02-2015 15:24
# Ligazón permanente a este artigo
Bágoas de Morgana
Este luns 27, partía Begoña Caamaño. Pedíronme unhas palabras e só souben dicir isto:



“O espazo que habitamos sempre nos marca de forma importante.” Da voz de Morgana, Morgana en Esmelle


Aínda estes días amparábame nunhas palabras de Begoña Caamaño pola súa radical claridade á hora de definir a posición desde a que escribimos algunhas mulleres hoxe: “Escribo dende un xénero excluído e dende unha lingua minorizada e asumo a responsabilidade que esa escolla conleva. Sentiríame culpable se as miñas personaxes e as miñas historias traizoasen os meus ideais.” Subscribo unha por unha as súas palabras, palabras que se recollen nunha entrevista para o Observatorio da Mariña pola Igualdade no ano 2013. Por iso as enarborei cando estes días volvía reflexionar sobre a importancia das achegas das escritoras á historia da literatura en xeral, e á galega en particular.

E foi precisamente Begoña Caamaño unha autora consecuente coas súas palabras e que desde as súas novelas contribuíu a crear historias novas, para unha realidade nova e máis xusta. E así entrou en diálogo coa literatura para rescatar, reconstruír e defender dúas personaxes como Circe e Morgana. Un diálogo que, ademais, no caso de Morgana en Esmelle obtivo o recoñecemento de premios como o Ánxel Casal da Asociación Galega de Editores, o Premio da Crítica, o Antón Losada Diéguez de creación literaria e mesmo o Premio da AELG á mellor obra de narrativa do ano 2012, que é o mesmo que recoller o recoñecemento dos colegas das letras que así coincidiron en sinalar que a súa fora a mellor obra narrativa dese ano.

Deste xeito colocou no centro da historia a Morgana, para que fose ela a falar da súa propia historia, sen intermediarios nin manipuladores: “Eu son Morgana e esta é a miña historia. Contada por min mesma, coa miña voz. A única historia en que me vexo e en que me recoñezo. Por mais que haxa quen lembre doutro modo os feitos.” Nunha representación do necesario feito de que as mulleres tamén sexan o centro da escena e desta volta donas das palabras, sen intermediarios que disimulen ou oculten o que realmente viviron. Cun lapis lila que nos deseñe como realmente somos. Algo que debemos valorar como unha contribución fulcral á historia da literatura.

Hoxe apagouse a súa voz. Xa non volverá rescatar mulleres afeadas entre as páxinas dos libros, descritas cunha estilográfica patriarcal. E sentimos que nos foi roubada. Talvez por iso a miña memoria recupera estes versos que hoxe quero dedicarlle a Bea Caamaño:



así que te maldigo e declaro
que odio a túa sentenza inapelábel
imposta nun contrato desigual
que me xogo contigo o tempo que me queda

obrigarasme a cumprir este contrato
mais loitarei
aínda que deixe a vida


27 de outubro de 2014.

Artigo publicado no semanario Sermos Galiza.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 31-10-2014 18:11
# Ligazón permanente a este artigo
Luísa Villalta
Este 28 de setembro, no Teatro Rosalía de Castro, a Asociación de Escritoras e escritores en Lingua Galega (AELG) homenaxeará a memoria de Luísa Villalta, autora de versos imprescindíbeis coma estes:
...
porque por ela nos mataron e aínda nos apontan
co fusil do dedo acusador,
cando ousamos pronunciar,
coa boca chea do que somos e queremos,
o nome teu, Galiza.

Así finaliza o poema "Materia de Alexandre Bóveda" co que Luísa agasallou á nosa amiga Pilar García Negro cando deixou o seu labor parlamentario.
Este poema precisamente permítenos lembrar que Luísa Villalta foi unha voz comprometida co noso país e que desde ese compromiso creou. Porque dalgunha forma a creadora non pode prescindir de feito innegábel de que escribe desde unha realidade inalienábel: a súa condición de galega.
Nestes anos, moitas foron as veces que acudín ao amparo das palabras de Luísa Villalta para defender os meus argumentos, e foi nomeadamente para explicar e tomar posición respecto do feito incuestionábel de que a nosa condición de mulleres galegas é o lente desde o que vemos a realidade e desde o que a proxectamos.
Foi así que invoquei un seu ensaio para defender que unha das evidencias da homologación definitiva de escritores e escritoras sería a da irrelevancia do sexo do autor/autora á hora de abordar a súa obra, escribir sobre un determinado tema, tratalo dun determinado xeito, “... convivencia indiferente nos mesmos apartados en que profesoras e profesores soen clasificar os seus estudos de literatura.” Este argumento redundaba e servía de conclusión ao fío discursivo que eu propoñía: que a achega realizada polas escritoras á creación literaria, empregando materiais e ópticas que até entón non frecuentaran a literatura, foran recollidos e empregados tamén por voces masculinas até o punto de que determinados temas e modos que un día interpretaramos como evidencia dunha autoría feminina, non o eran xa, en termos absolutos, especialmente entre as escritoras e escritores da miña xeración, calquera que ela sexa.
O ensaio ao que fago referencia titúlase “Por qué os homes non nos len? (A difícil homologación da literatura escrita por mulleres)” (Escrita e mulleres. Doce ensaios arredor de Virginia Woolf, 2003, p.p. 61-84) e nel Luisa Villalta reflexiona sobre o avance cara a unha sociedade igualitaria, os elementos que poden estar a entorpecer ese avance e as trampas que se constrúen usando a mensaxe feminista que “está a ser reutilizada como un novo meio de aclimatar unha nova feminidade, isto é, mudar o necesario para que nada mude.” Luísa Villalta insiste en que as transformacións sociais que precisamos as mulleres deben atinxirnos colectivamente a todas e todos, pois non son privativas do noso xénero senón un avance común: “Os homes non teñen outro meio de defender a súa propria liberdade se non é defendendo conxuntamente a das mulleres e isto só se consegue coa transformación dos espacios, do espacio privado, para que non sexa privativamente feminino, e do espacio público, para que se convirta no espacio da palabra, do diálogo e do intercambio. Os homes non teñen nada que consentir nen conceder ás mulleres: só ver, escoitar, respeitar e, por que non, aprender do que dicemos e escrebemos”.
Esas mesmas ideas: a necesidade de transformar os espazos e a constatación da invisibilidade social da muller son os vimbios cos que Luísa constrúe o poema de Ruído (1995) "Os teus pasos de home e os meus ..." no que podemos ler estes versos:
"...
Pergunto outra vez, a cada un que pasa,
se de verdade son unha muller, o que é iso,
se me enganaron sempre ou teño algun camiño.
Todos os que me van cruzando non me acertan.
Sen embargo o que son, unha muller, ao cabo é todo
o que sei de min no espello en que me levas.
..."

Luísa Villalta foi unha creadora sensíbel que nos deixou unha obra literaria diversa que hoxe nos axuda a comprender a importancia dun dos cambios literarios de maior transcendencia de finais do XX, cambio que é resultado das mudanzas sociais do século e do papel que moitas escritoras asumiron e asumen: a incorporación dun mundo considerado privativamente feminino como materia literaria. Un elemento este que pon outra luz e modifica a perspectiva coa que se ten abordado a clasificación das autoras e dos autores nesa época.
No ensaio que citamos, veñen ao caso nestes días en que as mulleres vemos o resultado das mobilizacións contra unha lei retrógrada estas palabras súas: “… mulleres liberadas por influencia do feminismo, donas de si, independentes economicamente, sobre todo cando se obvia a institución familiar, isto é, cando as mulleres non teñen fillos.”
Este final de setembro Luísa Villalta estará de novo presente entre nós, na música das voces que lerán os seus versos, uns versos escritos para un lector e unha lectora modelo porque “a expectativa de recepción resulta especialmente significativa no caso das literaturas de resistencia como a galega, xa que tal expectativa responde á necesidade de construir un modelo sociolóxico de leitor e leitora capaz de facer frente ás agresións da cultura dominante que o poder político impón.” (O outro lado da música, a poesía, 1999)
A súa obra é, precisamente, unha das ferramenta imprescindíbeis para construírmonos como lectoras resistentes, espertas ás agresións que aínda nos asedian.

Setembro 2014.
Publicado en Terra e tempo.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 28-09-2014 11:40
# Ligazón permanente a este artigo
A Venus hotentote
Despois de varias semanas rematei de ler “A Venus hotentote”, na tradución ao español realizada por Manuel Manzano de Hottentot Venus de Bárbara Chase-Riboud, quen lle dedica a súa obra a Nelson Mandela, por suposto.

Bárbara Chase-Riboud é unha escritora nacida en Filadelfia en 1939 que ten acadado importantes premios. A súa obra máis coñecida é “A Virxiniana”, que trata sobre a relación do presidente Jefferson cunha escrava negra. Tamén é escultora e pintora, e como tal autora da obra “Malcom X” exposta no Museo de Artes Plásticas de New York. Co pouco que sei dela, despois de ler información aquí e alá, conclúo que se trata dunha autora comprometida coa súa identidade, algo que está patente na súa obra. Desgrazadamente teño a impresión de que non é doado chegar á súa obra desde aquí, pois apenas atopo algo traducido ao castelán.

O libro “A Venus hotentote” preséntase como unha novela baseada nunha historia real. Mais, desde o meu punto é, máis ben, unha biografía novelada, unha biografía escrita para conmover as nosas conciencias e facernos reflexionar. Unha obra co concreto obxectivo de recuperar a biografía dunha muller escravizada e exhibida pola superioridade branca, unha obra que denuncia a convivencia/conivencia, as similitudes e paralelismos entre racismo e machismo.

Hai pasaxes absolutamente recomendábeis como aquelas páxinas en que Alice quere abrirlle os ollos a Sara (Saartjie Baartman a muller levada a Europa para ser exhibida como un raro espécime entre os animais e os homes, a demostración do elo perdido) explicándolle que o matrimonio soamente é a confirmación da súa escravización ao home que a tirou de Sudáfrica: “como a súa muller, pode mandar os alguacís a traerte de volta como a súa propiedade e ninguén moverá un dedo por ti... Polo menos tiña que te pagar como a súa serventa, e como a súa escrava podías reclamar a liberdade en chan inglés. Como a súa muller, non es nada máis que a súa propiedade.”

No libro atopamos a personalidades da época como Cuvier ou Dunlop, absolutamente implicados na animalización e exhibición de Sara, e, contra o final, a Darwin, representando a evolución do coñecemento humano, nun capítulo do que gustei especialmente, en que o científico fala con Nicolas Tiedeman, practicamente o único home “humano” que Sara atopou na súa triste e curta vida.

Unha novela de tese, en que tamén se reflicten as contradicións da muller escravizada e da que recomendo a súa lectura. Unha novela sobre un dos principais símbolos do pobo sudafricano, o da muller khoikhoi que representa o desprezo ao que foron sometidos por seren diferentes.

Deixo aquí a miña cita predilecta desta obra, cando a propia Sara, xa morta, segue actuando como narradora omnisciente para nós, relatándonos que se fixo co seu esqueleto desde o Museo de Historia Natural de París até os campos de Sudáfrica en que foi recibida, aínda hai ben poucos anos:

Resolvín o problema de onde está a alma. Non está nin no cerebro nin no sexo, nin na miña pel perdida nin no meu esqueleto espido. Creo que non está aquí nin agora, nin cincocentos anos no futuro, senón no pasado que perdemos, esquecido ou suprimido, nos devanceiros cuxas voces repiten a ladaíña da reencarnación máis alá do tempo.”

Procurarei atopar outras obras de Bárbara Chase-Riboud, pois é moita a curiosidade que sinto por esta autora e a súa obra, con suxestivos títulos, despois desta primeira lectura.
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 03-08-2014 11:54
# Ligazón permanente a este artigo
Recensión de Raíz da fenda
En xaneiro de 2014 a revista Tempos Novos publicou unha recensión que escribín do libro Raíz da fenda de Berta Dávila, baseada no texto que redactei para a presentación do libro en Gondomar. Recollida no blog de Xerais, deixo agora constancia dela nesta miña xanela.

Raíz da fenda, de Berta Dávila

“... o rancor das letras todas que leva o meu apelido
mal escritas sobre o cal das paredes
daquela casa fría e silenciada”

Berta Dávila, Raíz da fenda, 2013


En novembro tiven o pracer de presentar na libraría Libraida de Gondomar o libro Raíz da fenda que obtivo o premio Joham Carballeira de poesía do ano 2012. Grazas ao premio coñecín persoalmente á autora e tiven a ocasión de escoitar da súa voz un dos poemas do libro, momento en que realicei a anotación mental de que me urxía a súa lectura. Daquela presentación saíron estas palabras.

Abrir o libro de Berta Dávila, Raíz da fenda, pode ser como asomarse ao abismo. Un abismo feito de espellos en que a lectora descobre as sombras que leva sobre si. E aínda así, as palabras que describen esas horas escuras acaban por se converter en bálsamo, venda ou xarope co que lle pór nome ao que agochamos no fondo da memoria. Como un escalpelo que abre a ferida e pon á luz a infección para cauterizala.

Estamos ante o poder da poesía: que os poemas falen por nós, que lle poñan palabras ao que sentimos. Aínda que o fagamos axitados, exhibindo a vida como os naturalistas do XIX disecaban bolboretas co obxectivo de afondar no coñecemento.

“Non hai arte sen a experiencia”
Son palabras de Pilar Pallarés, quen explicaba nas Xornadas de Lingua e Literatura no ano 2000, no seminario en que a autora nos falaba da súa obra, o seu proceso creativo e dicía: “toda beleza que conmove nace da morte, que non hai arte sen a experiencia, ou a nostalxia, ou a anticipación ou a adeviñación do sufrimento.” E esta afirmación vén a propósito ao falarmos de Raíz da Fenda pois é deses temas universais como a morte, a ausencia, a soidade, e da súa expresión de onde nace a beleza destes poemas.
Porque talvez non hai arte sen dor, sen a dor de sentir, sen a dor das feridas como as fendas que Berta Dávila nos ofrece neste seu libro. Esa dor que fermentamos na artesa da memoria até obter as palabras que a expresan e a transcenden, convertendo a experiencia en arte, superando a emoción individual até expresar a colectiva: Acubillei/ cabo de min/ o golpe,/ coideino moito tempo/ para que non se esvaese/ a dor,/ para que algo me acompañase/ cando ti non estiveses (páx. 95).

E así, cando nos achegamos ao seu texto comprendemos tamén cal é a raíz da nosa fenda. Identificamos o avó que abandona a casa con todos os que dominaron e na nosa imaxinación representamos as escaleiras da nosa propia casa, “Avó,/ fas moi ben en marchar:/ aquí ninguén te quere.” (páx. 21) Sentimos que a avoa foi o fogar en que nacemos e comprobamos o oco que nos deixou a súa demencia, antes cá súa morte, mentres se amorean na lembranza o arrecendo a café, o ruído da billa na cociña e o seu sorriso, “e non podías irte/ porque ti/ eras todo canto podiamos/ chamar casa;// e sen ti/ ficariamos espidas á intemperie...” (páx. 49). Sabemos do frío viscoso dos que non souberon amarnos, da estraña dor de sobrevivir a quen amamos, da perfección do silencio...

Así foi como eu lin Raíz da fenda, apropiándome de cada un dos poemas que Berta escribiu coa súa alquitara, destilando sentimentos e emocións, deixando que repousasen colgados da parede do corredor até colleren o corpo necesario, ou perderse para sempre, mentres eran esculpidos a golpe de lapis que talla, retalla, engade ou destrúe.

Este libro acadou en novembro unha segunda edición, a penas catro meses despois da súa publicación, algo infrecuente, insólito, en poesía, mais sintomático da boa recepción que está a ter, como tamén o demostran as numerosas e moi boas críticas. E isto porque ler Raíz da fenda é gozar do pracer de ler poesía verdadeira, da que nos fai sentir, da que se mete até na cana dos ósos.


Decembro 2013
Comentarios (0) - Categoría: A muller que le - Publicado o 01-07-2014 11:44
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal
Acuática