acuática



Xanela de Marta Dacosta
acuatica07@gmail.com
 CONTIDOS
 OBRA
 ANTERIORES
 Arquivo
 BUSCADOR
 outras xanelas

Dous artigos en REM

O primeiro de xullo presentouse o último número de REM, Revista de Estudos Miñoráns. Nela teño dous artigos, un deles é a presentación do libro: Poemas da Mariña de Miguel Anxo Mouriño.

O outro unha recesión sobre o obradoiro de creación literaria Victoriano Taibo realizado en 2014 baixo o título de "Desenvolvendo o nobelo". Este dá conta do desenvolvemento do obradoiro e publica os microrrelatos do alumnado.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 27-07-2016 11:03
# Ligazón permanente a este artigo
A farsa da Transición
O 26 de maio deste ano, o pleno do Concello de Ribadavia aprobaba por unanimidade unha proposta do BNG “pola necesaria homenaxe ao literato galego Manuel María en Ribadavia”. A proposta explicaba con detalle a relación de Manuel María con Ribadavia, anterior á propia Mostra de teatro e di: “A presenza de Manuel María e Saleta en Ribadavia era continuada cada primeiro de Maio no Xantar enxebre que organizaba Abrente, e durante a semana da mostra a súa ausencia non existía”. Case dous meses despois, este 16 de xullo, inaugurouse a Mostra dando cumprimento á vontade deste acordo plenario. A Casa de Cultura de Ribadavia leva desde entón o nome de Manuel María, así o testemuña unha placa e un mural. Un dignísimo recoñecemento para quen foi autor nada menos que 36 títulos de teatro, unha cifra que non sei se sería superada por outros autores.

Agradecemento pois ao BNG de Ribadavia e ao seu único concelleiro que defendeu esta proposta e conseguiu un acordo plenario que deu lugar a un recoñecemento que fai xusta memoria de Manuel María. Agradecemento tamén aos responsábeis da Mostra Internacional de Teatro, por ter recollido e levado adiante a iniciativa.

O teatro de Manuel María. A Mostra de Ribadavia

A vinculación de Manuel María coa Mostra de Teatro de Ribadavia iníciase desde o primeiro momento. De feito, no propio ano 1973, Manuel María resulta gañador do I Premio de teatro Abrente, recibido ex aequo con Euloxio Ruibal. A obra coa que resultou vencedor foi presentada ao certame co título de “O meu reino non é deste mundo”. Manuel F. Vieites considera que aquel primeiro premio ofrecía “dúas formas ben diferentes de entender a creación dramática, dous modelos que falan de dous teatros posibles.”[1] No caso de Manuel María bebendo de manifestacións populares, tal e como recomendara Castelao ou fixeran Blanco-Amor ou Lorca, a quen cita ao inicio da Farsa.

A obra fora escrita tres anos antes e o seu título era: Farsa de Bululú, título co que se publicará en 1992 naquela colección Biblioteca 114 de El Correo Gallego. Esta edición ábrese cunha nota do autor que explica a xénese da obra: “comecei a escribila no nadal de 1969 despois dunha visita -¡o que son as cousas!- que lle fixen ó Alcázar de Segovia. En Segovia quedou rematado o primeiro lance da farsa. En xaneiro de 1970, xa en Monforte de Lemos, rematei a obra.”[2]. Nesa mesma nota, Manuel María informa ao lectorado de que a obra estivo para ser publicada en dúas ocasións, mais esa publicación non se concretou por mor da censura franquista. Así que até 1992 non foi a primeira edición íntegra en formato de libro, pois a edición por entregas que realizou o xornal portugués Noticias de Guimarães non sabía o propio autor se fora de toda a obra.

E é que a Farsa de Bululú deixa pouco lugar ao equívoco. É evidente que se trata dunha crítica da ditadura franquista (as referencias aos fusilamentos de republicanos federalistas, por exemplo, aparecen xa na primeira escena), moi especialmente do momento en que se escribe (1969-1970) e que, ironicamente, adianta o sucedido despois, pois hoxe podemos ler a obra, e moi especialmente a escena VI da Xornada II, como unha caricatura do que foi o pacto da Transición española.

Pilar García Negro no seu relatorio “O teatro de Manuel María” realiza unha clasificación baseada na perspectiva semántico-intencional e sitúa esta obra entre as que tratan da liberdade e a súa concreción histórico-mítica. Neste relatorio sinala Pilar García Negro que “está por facer a análise integral desta parte da produción do autor”[3], afirmación que, malia ser este o ano en que se lle dedican as letras, aínda temos que manter.

A obra non se publicou integramente até 1992, mais desde 1979 contou con varias representacións. Grazas aos datos fornecidos por Camilo Gómez Torres sabemos que a obra foi representada primeiro polo Grupo de Teatro Tagallo de Perlío, que realizou unhas cinco representacións en 1979, posibelmente con motivo do Día das Letras Galegas. O Grupo de Teatro Celme, do Instituto de Monforte, representouno en 1984. Once anos despois, 1995, foi representado tamén en Monforte e tamén con motivo da celebración das Letras polo Alumnado de Acceso.

En 2005, un ano despois do falecemento do autor, Teatro do Morcego, baixo a dirección de Celso Parada, realizaría varias representacións, a primeira delas en Pontevedra, o 27 de novembro, espectáculo ao que asistín. Teatro do Morcego sinala no programa que conserva a Fundación Manuel María que a obra “bebe nas fontes satíricas da tradición galega do escarnio e maldicir, ten claras referencias valleinclanescas e tamén lorquianas e mesmo, aínda que Manuel María parece ser que non coñecía o Ubú Roi de A. Jarry, ten tamén certas semellanzas interesantes con esta gran obra do teatro do absurdo, como moi ben teñen apontado Lourenzo e Pillado na súa obra “O teatro galego”. Nós escollemos esta obra de Manuel María porque representa, se se quere, a metáfora do militarismo actual no mundo”[4].

Precisamente Lourenzo e Pillado, en 1979 no seu libro O teatro galego, dan conta do teatro de Manuel María. Estes autores dividen o seu teatro en pezas poéticas e pezas políticas e sinalan que A Farsa de Bululú é unha obra ponte entre as pezas poéticas e os dramas políticos referidos á historia de Galiza, indicando que estaría inspirada no Ubu Roi, o que como sinala Teatro de Morcego non é posíbel por descoñecer Manuel María a obra do francés no momento de escribir esta farsa. Lourenzo e Pillado salientan ademais a importancia do papel de Manuel María como divulgador do teatro galego.

En O Teatro Galego Lourenzo e Pillado informan pormenorizadamente dos primeiros anos da Mostra de Ribadavia, “unha aventura teatral” que non contou con ningún tipo de apoio, nin sequera de destacados sectores da cultura galega. Estes autores consideran que “A mostra de Ribadavia … foi sobor de todo, unha caixa de resonancia das inquedanzas sociopolíticas e estéticas da xeración máis nova.”[5], a pesar de considerar que a urxencia de utilizar todos os medios para criticar a situación política tivese un peso excesivo nas obras escritas naquela altura, algo que, se cadra a día de hoxe, para os novos lectores e lectoras carentes do coñecemento do marco sociopolítico en que se escribe a obra, sexa unha pexa para a súa completa comprensión.

Pola miña parte, non deixo de reparar no feito de que A Farsa de Bululú non fose representada naqueles primeiros anos de Ribadavia. Zardigot, a peza de Ruibal que tamén fora premiada no Iº certame, si foi representada ao ano seguinte, ou As laranxas máis laranxas de todas as laranxas, premio de teatro infantil O Facho no 73, tamén foi representada nese mesmo ano. Curiosamente, Manuel María e Casares veñen coincidir naquela data, como agora coinciden na sucesión da celebración das Letras.

O bululú: a elección do título

A edición de 1992 arrinca cunha cita de Lorca, xustamente do Retablillo de Don Cristóbal (esa personaxe dunha obra durante a representación da cal foron detidos dous monicrequeiros): “Enchamos ó teatro de espigas frescas, debaixo das que vaian palabrotas que loiten na escea co aburrimento e a vulgaridade a que a temos condeada e saludemos oxe en “La Tarumba” a Don Cristóbal o andaluz, curmau do Bululú galego e cuñado da Tía Norica, de Cádiz; irmau de Monseieur Guiñol, de París e tío de don Arleguín, de Bérgamo, como un dos persoaxes en que sigue pura a vella esencia do teatro”. A cita ten pois por finalidade contextualizar a elección do nome na tradición do teatro popular. Por certo que Lorca, nesta cita, resposta a Valle Inclán, sinalando que o Bululú está emparentado con outras personaxes teatrais do mundo, pois nace da tradición da Commedia dell’arte.[6]

O Bululú é, para entendérmonos, unha forma de representación. Non hai compañía, un único actor realiza toda a obra. Hai quen o emparente os actuais contadores con este Bululú, aínda que a influencia dos shows televisivos afaste ambas as modalidades de interpretación.

Por que escollería Manuel María o nome do Bululú para titular a súa obra? Pretendía que así fose representada, por un único actor? Un actor que actuase máis como un contador da historia? Creo que non. Para min se hai unha razón está no protagonista, ese rei Bululú que encarna o ditador Francisco Franco (presente en case todas as escenas da obra), único actor do seu drama: a ditadura, até o punto de que todos os que o rodearon eran, na realidade histórica, un simple coro que repetía o que el dicía, tal e como na obra sucede.

Unha personaxe a analizar: a damiña Facunda

Ao ler a obra reparei na forma en que esta personaxe era presentada. Previamente, o rei Bululú manifesta a súa necesidade de atopar unha compañeira, ao que o seu coro de aduladores, ou ministros, responde que precisa unha fanegueira, ou o que é o mesmo, unha rentista, unha adiñeirada. A damiña Facunda aparece en escena como abandeirada (cunha bandeira roxa) dunha revolta. Unha revolta “progre”. Ela mesma é presentada como “unha rapaza “progre” no peor senso da palabra”.

Así presentada e lendo cal era o seu papel na obra, conclúo que a damiña Facunda é propiamente unha personaxe que representa a clase media, aquela clase media á que Manuel María acusaba no poema de traizoar a Galiza. Ela é xustamente a colaboradora necesaria para que se perpetúe a tiranía deste rei absurdo, ela é a que acaba pensando e gobernando mentres o rei, o ditador, envellecido, a penas consegue levantar a súa cachiporra para seguir dando golpes.

O con-texto: a sucesión de Franco

Titulei este artigo como “A farsa da Transición”. Certo que a obra foi escrita antes, a penas en dous meses, de decembro de 1969 a xaneiro de 1970. Mais ao ler hoxe as escenas que fechan a Xornada II, non podo evitar ler unha crítica da Transición española. E sosteño que diso se trata: da crítica a unha sociedade que vai permitir que se perpetúen as políticas da ditadura. Ou non son suficientemente claros estes parlamentos da escena VI que comeza con esta didascalia: “lembrará unha miguiña o barullo das feiras”:

Gran Banqueiro.- … A xunta de Administración
aprobará a operación
pra tumbar a tiranía
mais quere unha garantía
pra asegurar a cuantía
do diñeiro aquí empregado
para crear o novo estado
que libere ó povo honrado

Ministro da Facenda.- … vostede será, Gran Banqueiro
Tesoreiro
Xeneral
Do Gran Banco Nacional.

Médico Real.- … Logo facer Presidente
a un home bó e prudente
¡pois supoño haberá alguén Que sexa un home de ben!
Gran Mariscal.- ¡O povo sempre adora
a espada vencedora!

Gran Canciller.- Temos que obrar con audacia,
con coidado e diplomacia.
Repartíronse os poderes,
os enchufes e os deberes.
… Un goberno ben provisto
de soldados esforzados
e civiles escolmados
entre nós os revoltados.

Ministro de Facenda.- … A cunca está a reverter
e pódenos suceder
que os maoístas,
fidelistas,
comunistas
…pillen a burra polo ramal
e nós, como infelices,
nos quedemos sin ronzal
¡con dúas cuartas de narices!

Dicía Manuel María que comezou a escribir a Farsa tras visitar o Alcácer de Segovia, símbolo da realeza española, en Nadal de 1969. Aquel ano, o día 22 de xullo, Franco nomeara como sucesor a Juan Carlos de Borbón. Fíxoo de acordo coa Ley de Sucesión en la Jefatura del Estado de 1947. Aquel día, hai agora corenta e sete anos, o que sería Rei de España pronunciou estas palabras nas Cortes: “Si, juro lealtad al Jefe del Estado, fidelidad a los principios del Movimiento Nacional y demás leyes fundamentales del Reino” (transcrito a partir do vídeo da sesión, editado polo blog http://anotacionesconhistoria.blogspot.com en 2008).

Con aquel acto podemos dicir que se poñía a primeira pedra á Transición. Cando Manuel María escribe A Farsa de Bululú non sabe como andará a historia. Hoxe, cando lemos a súa obra, valoramos que segue dando conta daquel tempo. Talvez por iso a obra remata cun final aberto, dunha parte: Viva Bululú!, e da outra: Morra Bululú! E aínda así estamos.

A Farsa de Bululú segue a ser unha peza necesaria, un texto acaído para, en clave satírica, achegarnos ao noso pasado recente e reflexionar sobre como se construíu este presente, algo que aínda é imprescindíbel para comprender tantas cousas. Unha oportunidade para as aulas, para falar de teatro (el e a poesía tan “pobres” aínda), e para falar de historia. Talvez por iso, alédame que, para este curso, fose unha das lecturas requiridas na ESAD no acceso á especialidade de Dirección.

Se prestamos atención, poderemos oír aínda os “berros decididos, fortes” con que pechaba a obra:
-¡Morra a Raíña Facunda!
-¡Morra Bululú!
-¡Morra o Príncipe Herdeiro!
-¡Morra o Gran Mariscal Neneiro!
-¡Abaixo tanta porcallada e tanta vergoña!




[1] Vieites, Manuel F., “Teatro nacional e popular”, Faro da Cultura, Faro de Vigo, 29/03/2007
[2] Manuel María, Farsa de Bululú, 1992, Santiago de Compostela, El Correo Gallego, páx. 9.
[3] García Negro, M. P., “O teatro de Manuel María”, Manuel María: literatura e nación. Actas do Congreso: “Manuel María: literatura e nación”, 2005, A Coruña, Universidade da Coruña, páx. 229.
[4] Teatro do Morcego, http://www.casamuseomanuelmaria.gal/noticias/13.htm;jsessionid=3332CD0D02E30C27EA1B48F56BF9C007?paxina=5
[5] Lourenzo e Pillado , O Teatro Galego, 1979, Sada, Edicións do Castro, páx. 153. [6] Ricardo Domènech, García Lorca y la tragedia española, 2008, editorial Fundamentos, páx. 55

Artigo publicado o 25 de xullo de 2016 en Terra e tempo
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 26-07-2016 19:25
# Ligazón permanente a este artigo
Poema en proceso
Estes días, a pesar da campaña electoral, estou inmersa na escrita dun poema que deberá ser entregado antes de que o mes remate. É un poema en proceso.

Levo o borrador en papel comigo e, por veces, cólloo, risco, engado ou só leo.

Cando non, boto man do teléfono, vou á carpeta de borradores e mentres camiño borro e cambio.

Cando me vexades camiñar mirando para o móbil, pensade que, tal vez, non estou a enviar mensaxes nin consultar redes sociais. Vou concentrada nas palabras que tento enfiar.

Esta imaxe que aquí deixo é o núcleo ao redor do que xiran esas palabras que queren ser versos.
Comentarios (0) - Categoría: Escribir é - Publicado o 20-06-2016 09:20
# Ligazón permanente a este artigo
Sabrina
Terceira entrega das cartas açorianas. A literatura da xeoloxía.

… a ciencia actual está desprovista do atractivo falaz da antiga física, cuxos dogmas e símbolos eran propios para extraviar a razón dando carreira á imaxinación máis ardente. Desde o alto das costas das Canarias ou dos Açores, crían percibir, moito tempo antes do descubrimento do Novo Mundo, terras situadas ao occidente”. Alexander von Humbolt, Cosmos ou ensaio dunha descrición física do mundo, 1852.

“Oh Ilha de São Miguel // Nasces de lava e água…”, así comeza un dos seus poemas Vitorino Nemésio. Mais São Miguel nace da auga e contén auga, augas caldas que talvez singularicen esta illa dentro do arquipélago ao que pertence. Augas que son lagoas e que alí, como aquí, agachan misteriosas lendas. Como a Lenda da princesa e do pastor no reino das Sete Cidades, que atribúe o nacemento das lagoas ao pranto dos dous namorados ao se despedir para sempre. Din que a lagoa verde naceu das bágoas dos ollos verdes da princesa e que a lagoa azul dos ollos azuis do pastor. E eu, pobre de min, que pensei que a diferente cor que se lle atribúe a estas lagoas a penas separadas por unha estreita barra de terra tiña a ver con algún tipo de vexetación subacuática ou coa temperatura das augas.

Mais falemos do importante. As augas quentes. Tres son fundamentalmente as zonas de augas quentes da illa e recomendo visitalas na orde en que as presentarei, indo das máis frías ás máis quentes. As da Caldeira Velha son as máis temperadas. Ao pé dunha fervenza, construíron un muro que fai unha piscina de augas ferruxinosas.

A seguir as da vila de Furnas. No acceso á vila e ao seu parque Terra Nostra, atoparemos xa unha lagoa e as impresionantes fumarolas, fendas na terra que expulsan fume e calor, tanto calor, que en Furnas fan os seus famosos cocidos enterrando as potas na terra, creando unha estraña, mais nunca desagradábel, amálgama de sabores e cheiros, por non falar do que lle botan á pota. Xa probastes un cocido con iñame? Mais o que de certo vai quedarnos gravado vai ser a densa cor de ferro das augas, tan intensa que é realmente un líquido opaco do que sobresaen cabezas e ombros. Cor e materia en suspensión que impregna a roupa de baño por un tempo considerábel. A lagoa de Furnas máis ben semella unha ciclópea e caníbal pota a ferver, pola que aboian corpos desfigurados.

E por fin, o Pico das Camarinhas na Ponta da Ferraria. Nunca imaxinei topar algo así. Unha pequena cala, entre as volcánicas negras rochas da costa, en que bate a fría auga do Atlántico contra as augas quentísimas que xorden dunha fonte volcánica subterránea. Deixarse ir e sentir a auga a queimar, a auga morna, a auga fría abalándonos, amolecéndonos.

E porén, maior có goce destas colisións térmicas é comprobar, outra vez, que a realidade supera a ficción. Que a xeoloxía pode rozar a literatura e darnos unha lección da sucesión dos seus fenómenos nun instante, mentres alimenta a fantasía. Porque ese é o meu tesouro, a fascinación de saber da Illa Sabrina, actualmente a penas un topónimo.

O pico das Camarinhas non é un lugar calquera. Lendo as explicacións xeolóxicas interpreto que nace da erupción do volcán que deu lugar tamén ás lagoas das Sete cidades. Camiñamos entre lendas, ou a maneira en que a historia se asenta na literatura oral e avanza xeracións a través dela. Alí, na Ponta da Ferraria, a unha milla da costa, naceu, en 1811, unha illa. Bautizouna o capitán Tillard, que na altura gobernaba a fragata inglesa Sabrina. Alexander von Humbolt recolle na súa obra Cosmos ou ensaio dunha descrición física do mundo. Primeira parte (1852) que a illa xurdiu do fondo do mar o día 30 de xaneiro, si, con esta precisión o afirma, malia que os paneis que podemos ler ao pé de onde a illa estivo digan que foi no mes de xuño. E sinala que “desgrazadamente os acontecementos políticos daquela época non permitiron ás potencias marítimas da Europa occidental prestar a este gran fenómeno toda a atención que despois foi concedida á aparición da efímera illa Ferdinandea (o 2 de xullo de 1831…)” (páx. 236) Humbolt pon a illa Sabrina como exemplo de illas de cadeas volcánicas e sinala que “A illa de San Miguel... é tamén teatro de fenómenos semellantes que se repiten en períodos de oitenta ou de noventa anos” (pp. 235-236). Por certo, que nesa mesma obra, dez páxinas máis adiante, podemos ler: “Nas cataratas do Orinoco o mesmo ca no Fichtelgebirge (Seissen), en Galicia e no Papagallo … vin o granito en grandes globos esmagados que ofrecían divisións concéntricas semellantes a certos basaltos.” (páx. 245).

Xurdiu e sumiuse. No mes de outubro dese mesmo ano, erosionada polo mar, o mesmo mar que talvez explique este tipo de formacións, desapareceu. Unha illa que non durou o brevísimo tempo xeolóxico dun ano. Que fugaz pode ser o tempo. Que súbita a natureza, que así foi reproducida por John William Miles, tenente da Fragata Sabrina, o 19 de xuño de 1811.

Eu non podo deixar de imaxinar que talvez esa desaparición teña relación co conflito político que un lugar tan pequeno e tan efémero suscitou. O capitán Tillard, un tipo espelido, tomou terra na illa, bautizouna e reclamouna para a Coroa inglesa, o que creou un conflito político con Portugal. Conflito que resolveu o océano Atlántico… devorando a súa propia filla.

Se o nacemento e a desaparición da illa foi un fenómeno efémero, aínda máis breve o fai a anotación de Tabucchi na súa Mulher de Porto Pim. Ao final do conxunto de relatos aparece un Apéndice: “Um mapa, uma nota, algúns livros”. Alí, en dous parágrafos dá conta deste “facto curioso”. Recolle que o inglés Tillard asistiu ao nacemento da illa, “Porem, no dia seguinte, antes de levantar âncora, o comandante Tillard foi obrigado a constatar com desgosto que a Ilha Sabrina havia desaparecido e o mar recuperara a sua antiga calma.”

O vulcanismo de São Miguel que nos regala estas paisaxes e estas augas para o noso lecer, tamén deixou pegada na obra literaria do grande poeta açoriano. No seu soneto “Velut Umbra”, publicado nas Primaveras Românticas, Antero de Quental escribe

“Fumo e cismo. Os castelos do horizonte
Erguem-se, à tarde, e crescem, de mil cores,
E ora espalham no céu vivos ardores,
Ora fumam, vulcões de estranho monte...”


Nuno Júdice utiliza estes versos para exemplificar unha “depuração de uma subjectividade que se começa a debruçar sobre a solidão e a doença, esta última dada pelas visões alucinatórias que começam a povoar o imaginarário nocturno.” O poema está dirixido ao poeta João de Deus, e a “Resposta” poética de de Deus figura a seguir e comeza así: “Em fumo se vai tudo, amigo!”. Un verso que, á fin, ten algo de premonitorio. A súa amizade deu lugar a artigos laudatorios ou a confluír nos ideais políticos, mais de Deus, era, como o seu apelido, un home moi relixioso, tanto que se negou a escribir un poema ao amigo morto por se tratar a súa morte dun suicidio. Mais finalmente outros amigos convencérono e o poema acabou por figurar no volume Antero de Quental, in memoriam.

João de Deus deberalle a outro escritor micaelense a publicación dunha das súas obras. Trátase de Teófilo Braga, quen chegou ser primeiro presidente da República portuguesa.

Mais diso e da súa relación con Antero de Quental falaremos outro día.


Ilha assim anóbia e brochadamente célebre,
Pelos 'geysers', pelas lombas, por Antero de Quental.


Vitorino Nemésio, Obras completas, 2003



Nota: A ilustración que acompaña este artigo está tirada da Wikipedia e é un debuxo realizado por John William Miles, tenente da fragata Sabrina á que se fai alusión no texto.

Artigo publicado en Sermos Galiza.
Comentarios (0) - Categoría: Cartas açorianas - Publicado o 02-06-2016 17:46
# Ligazón permanente a este artigo
Elos dunha cadea
Manuel María quixo ser legatario da nosa lingua e da nosa literatura. E conseguiuno.


Hai uns días tiven a honra de acompañar e presentar a Mercedes Queixas en Ponteareas, nun acto en que o protagonista era Manuel María. A través dunha conversa distendida, mais profunda, Mercedes foi ilustrándonos sobre a traxectoria vital e literaria deste autor que canto máis coñecemos máis admiramos.

Eu quixera reparar hoxe nunha das cuestión que Mercedes Queixas sinalou, a entrega de Manuel María para garantir o futuro da lingua e da literatura de noso. Saleintou, precisamente, a satisfacción do poeta ao comprobar que, atrás da súa xeración, viñan outras, coas súas propias propostas estéticas, mais seguindo polo camiño da construción da nosa cultura, como el mesmo fixera dando continuación ás angueiras da xeración que a el o precedeu.

Nese devezo está tamén a raíz da creación dirixida aos máis novos, en teatro, en prosa ou en poesía, como elos que os suxeitaban a esta cadea que soña con medrar. “Quixen contar dun xeito elemental, sinxelo e esquemático o que é Galicia, o que foi Galicia. E alcender en vós –que sodes o porvir- a chama dunha espranza para que fagades a Galicia do futuro.” Di no inicio de As rúas do vento ceibe. Cantas persoas hoxe adultas tiveron en A Espiña de toxo chamada Berenguela, O bigote de Mimí ou Os soños na gaiola a labarada que lles iluminou a lingua. Cónstanos, como lemos na biografía de Mercedes Queixas, que houbo quen prendeu tan forte que deu en escribir tamén, así Rosalía Fernández Rial, quen chega afirmar que admiraba a Manuel María coma se fose unha estrala do Rock and Roll.

Como recolle en Labrego con algo de poeta, Manuel María concedía grande importancia “á formación das novas xeracións como eixo fundamental da recuperación da lingua e da cultura galegas, para o que era fundamental achegar a palabra aos espazos de formación do profesorado, o que comprobamos na lectura da súa obra e mais no continuo plan de visitas a centros escolares de todo o país.”

Precisamente niso pensaba o noso autor cando escribiu Os soños na gaiola, que se abre cunha “Carta aos nenos” en que Manuel explica o porqué deste libro: a necesidade de encher un oco que existía no noso país, cuns versos achegados aos máis pequenos, aqueles versos que o propio Manuel botara en falta na súa infancia.

O libro foi ferramenta imprescindíbel de moitos mestres e mestras para promover a normalización e a aprendizaxe da nosa lingua e da nosa cultura. Foi un libro que tivo unha enorme acollida e disto dá mostra o feito de que no mesmo ano de 1972 se publicasen até tres edicións (a segunda edición tivo 3000 exemplares). Non só foi un libro vendido e lido, algúns dos seus poemas convertéronse en canción co que se multiplicou a proxección que xa tiñan.

Xustamente nos libros de poesía que teñen os máis novos como destinatarios preferenciais, que non únicos, atopamos dous poemas que acadaron unha enorme proxección e que hoxe practicamente todos e todas temos na memoria cando falamos de nós e do noso idioma. Trátase de “Galicia” de Os soños na gaiola e “A Fala” de As rúas do vento ceibe. Dous poemas para dotarnos de argumentos esenciais:

Galicia somos nós:

A xente e mais a fala.

¡si buscas a Galicia

En ti tes que atopala!


O idioma é a forza

que nos xungue e sostén.

¡Se perdemos a fala

non seremos ninguén!



Renunciar ao idioma

é ser mudo e morrer.

¡Precisamos a lingua

se queremos vencer!


Neste punto quixera reparar en que este poema, que se titula a Fala, vai definir o idioma. A escolla lingüística, non sei se intencionada pois Camilo Gómez Torres afirma que Manuel María utilizaba lingua, idioma e fala como sinónimos, ten un significado concreto. O pasado 17 de maio, unha amiga que ten vinte anos preguntoume se en galego se podía utilizar a palabra idioma, pois un seu profesor dixéralle que non, que non se podía dicir “idioma galego”, que tiña que dicir “lingua galega”. Para min a resposta que recibiu non está exenta de prexuízos. Volvamos ás nocións de lingüística e lembremos que: Lingua é o sistema gramatical de que nos servimos para nos comunicar e produce unha realización concreta nos falantes que denominamos Fala. O Idioma é a lingua propia dun pobo e remite ao concepto de nación, de estado, e pode ser un concepto empregado para definir, precisamente, a nación (considérese que a través do latín procede do grego ιδίωμα que vén significar “peculiaridade, propio, propiedade”). Non é menor, por tanto, o feito de empregar o termo idioma, que implica, xustamente, darlle á nosa lingua a categoría de elemento identitario e diferencial, aquilo que nos sitúa no mundo definíndonos como un pobo concreto, como unha nación.

Elos tamén entre as diferentes xeracións de escritores e escritoras. Escritores dos 80, como Cesáreo Sánchez, indican que Manuel María foi a figura que os “enlazaba coas xeracións anteriores e que viviron a posguerra”. Para min e para outros compañeiros dos 90 Manuel María foi exemplar. Admiramos nel o poeta, o escritor comprometido, a dignidade da persoa consecuente coas súas ideas até o derradeiro minuto.

Dicía Mercedes Queixas que sempre estaba atento ás novas voces que ían xurdindo e puidemos comprobalo ao atopalo entre as persoas que acudían a algún dos nosos recitais.

Foi a paixón por transmitir, por crear elos desta cadea en que novos elos deberán engancharse e prolongar a nosa razón de ser.

Un elo e outro elo e outro elo. Antonio García Teijeiro escribía este 17 de maio no seu blog Versos e aloumiños: “Os soños na gaiola significou para min a constatación de que aos nenos e nenas lles gusta a poesía. Camiñei a través dos seus versos para ir deixando no meu alumnado de hai máis de trinta anos a semente da poesía.” Días antes, exactamente o 23 de abril, Día do libro, na lectura da obra de Manuel María que fixemos en Vigo, Francisco Castro dicía que se fixo escritor lendo a Antonio García Teijeiro.

Dito cos propios versos do poeta, tirados da “autopoética” publicada no Boletín Galego de Literatura, nº 9, en 1993:

Tantos e tantísimos anos intentando

erguer un edificio confortábel

de música e palabras



e fixando a emoción que nos conmove

en canciós vagorosas pra que o vento

llas poida transmitir a aqueles que

nos veñan suceder na nosa tribu.

Esta é a historia. Non hai outra.

E pregámoslle ao tempo

que nos sexa benévolo e piadoso.

Artigo publicado en Terra e Tempo.
Comentarios (0) - Categoría: artigos - Publicado o 31-05-2016 21:24
# Ligazón permanente a este artigo
Ponha aquí o seu pezinho
Segunda entrega das cartas açorianas, desta volta a protagonista é a lingua e a poesía popular.

… tenho diante de mim a rica planície da Ribeira Grande, largo quadro de tons variados, desde o loiro do trigo até ao verdeescuro do milho
Raul Brandão, As Ilhas Desconhecidas, 1926


Neste trabalho os poetas não assinaram os seus poemas. Ou, se quisermos, assinaram todos com o mesmo nome: o Povo, que fez e faz a história entre risos e lágrimas.”
António Rego, “Música com sabor a ilha”.





Dicía na carta anterior que o pobo açoriano tamén é vítima do autoodio. Por exemplo do desprezo á súa lingua … Así o lemos no romance de João de Melo, cando describe como reciben o protagonista, Nuno, os seus familiares. Nuno abandonara São Miguel con menos de once anos, o destino era Lisboa e, despois de pasar polo convento e ser expulsado del, converteuse en escritor, persoa coñecida e recoñecida en Portugal. Os seus achegados notaban as diferenzas e subliñaban a maneira en que falaba: “A surpresa dessa diferença estava na elegância física e social, no modo como falava português, não o dos Açores mas o das sílabas redondas e aveludadas de Lisboa, e no modo como se aventurava por um inglês quase sobrenatural.”

Esa referencia á diferenza na lingua aparece varias veces en Gente feliz com lágrimas, como aparece o feito de falar un portugués inzado de palabras e frases en inglés, reflexo tamén dese autoodio, intento de quen fala de demostrar “a mellora” social acadada tras emigrar a América do Norte.

O caso é que a lingua dos Açores apártase do português padrão e cando unha chega á illa de São Miguel e escoita á xente na rúa, se non foi avisada, vira a cabeza para comprobar que está escoitando porque, ás veces, pensamos que esteamos a escoitar francés...


Se alguén sentiu algunha vez cantar o Pezinho da Vila (podemos oír esta interpretación da Brigada Víctor Jara) escoitaría esa pronuncia, unha pronuncia á francesa, para entendérmonos. Talvez este trazo fose xa estudado no seu día por Leite de Vasconcelos cando incorporou e nomeou os “dialectos insulares” (açoriano e madeirense) no seu Esquisse D’une Dialectologie Portugaise en 1901. A maior especificidade dialectal é a da illa de São Miguel onde o trazo máis recoñecíbel é a palatalización do /u/, algo que se explica como o resultado dunha evolución en cadea que comeza coa apertura do /i/ cara ao /e/ e pasa polo fechamento do /o/ que se realiza practicamente coma o noso /u/. Na Terceira, porén, é outro o trazo significativo, a ditongación crecente das vogais tónicas, algo semellante do que fan na tomiñesa parroquia de Goián, aínda que lle afecta a vogais diferentes e ten distinto resultado.

Sobre a palatalización do /u/, a versión máis estendida fala da influencia duns poboadores franceses na illa, unha influencia que se sustenta tamén na existencia do topónimo Bretanha nunha freguesía de Ponta Delgada, en que ademais atopamos un muíño de vento que, xa influenciados por estas explicacións, asimilamos aos holandeses. Outros discuten esa premisa argumentando que ese xeito de pronunciar o /u/ tamén se pode atopar noutras illas do arquipélago. Considero máis plausíbel a explicación antes recollida en base á propia evolución interna das vogais, recollida no capítulo “Variedades Dialectais Portuguesas” da autoría de Luísa Segura e João Saramago para o Catálogo da Exposição: Caminhos do português, coordinada por Maria Helena Mira Mateus.

A cousa é que non foi até andar as rúas de Ponta Delgada que rescatei da memoria a canción do Pezinho da Vila interpretada polo grupo baixomiñoto Doutra margem. Lembrei entón o seu cantante, Abílio, chamando a nosa atención sobre a estrofa: “Toda a moça que é bonita /Se ela chora, se ela grita /Nunca houvera de nascer /É como a maçã madura /Da quinta do padre cura /Todos la querem comer” para explicarnos como se debía pronunciar /cura/. O mellor de todo foi cando, ao chegarmos a Ribeira Grande, a segunda poboación en importancia en São Miguel, estes viaxantes curiosos se deixaron levar pola música até vérense no medio dunha festa popular en que, xa noite pechada, houbo unha ruada da que lembro con nitidez dous inmensos bois e o palco en que acabei escoitando o Pezinho da Vila, na illa en que a canción nacera. Estabamos na freguesia de Ribeira Seca (talvez así denominada porque “Por todos os lados brotam fontes e todas as caldeiras, à excepção da Ribeira Seca, têm água no fundo.”, Raul Brandão, As Ilhas Desconhecidas, 1926), aínda que os carros nos fixesen pensar que non sairamos da casa. Aquela noite escoitamos os cantares ao desafío de Rabo de Peixe, o único lugar da illa en que tocan as castanholas.

Días despois volveriamos ás festas das freguesias, desta volta a Covoada, preto de Ponta Delgada. Estaba rematando agosto, mes de festas nos pobos emigrantes, e sentados nas escadas da igrexa escoitabamos engaiolados aqueles cantares ao desafio, que nos semellaron máis pausados cás nosas regueifas e que eran un crisol de modos de falar en que as diferenzas entre as illas eran innegábeis.

Da importancia dos cantares ao desafio tivemos unha boa mostra anos máis tarde viaxando por Terceira. Nun cruce de estradas, ao pasar unha aldea, topamos cunha placa feita de azulexos en homenaxe a un “homem das cantorias”, era O Tenrinho, natural daquela freguesia de Santa Bárbara, de quen alí se dicía que: “era … um improvisador fino de grande sentido do humor”. Dáse conta nesa placa de que mesmo pagara consultas médicas improvisando coplas, e nela tamén se recolle a que escribiu horas antes de morrer (en 1945): “Fica-te prá i desgarrado mundo /Cheio de crueldades e enganos /Em menos de um segundo /Passei sessenta e dois anos”.

Cantares ao desafio, música tradicional, poetas populares. Como manifesta Carlos Sousa, director do grupo Belaurora, nunha entrevista realizada en 2010 (para o Correio dos Açores), esta tradición ten unha importancia fulcral: “Afinal são eles, os nossos tocadores populares, os nossos cantadores ao desafio, os nossos músicos e artistas, que continuam, no seu dia-a-dia, a preservar e a enriquecer a nossa cultura através da música.” Talvez por iso crearon Belaurora no seu día, un 17 de maio de 1985, na vila das Capelas, en Ponta Delgada, para rescatar e interpretar as modas tradicionais daquelas terras flutuantes, porque “Somos depositários de uma riqueza incomensurável que, com o trabalho do Belaurora, veio à luz do dia. Pena é que, cientificamente e de modo sistemático, as nossas instituições, sobretudo a Universidade, a Rádio e a Televisão não dêem mais atenção à recolha e à pesquisa e consequente registo do muito que por aí ainda anda na memória de muitos que, pela idade, vão desaparecendo...”

As rúas de Ponta Delgada e o sotaque açoriano foi o que primeiro me prendeu. Tamén a exuberancia dos mostradores de peixe nos restaurantes, ou a resmas de libros na feira instalada nun baixo da Avenida Marginal que andabamos á noite. Exuberancia e insatisfacción, pois sabía que nin podería probar todos aqueles peixes de grandes ollos escuros, nin chegar a ler ou pasar as mans por tal cantidade de libros. Creo que foi a primeira vez que me atopei cunha feira do libro de horario nocturno. Logo coñecería as de Peniche ou Ericeira, inesquecíbeis e para sempre unidas á memoria dos libros adquiridos: Beloved, Memorial do Convento. Dama de Porto Pim en Ponta Delgada.

Libros, cancións, peixes, lingua … nada me deixaba indiferente. Todo podía ser motivo de anotación no meu caderno, os campos de té ou as estufas de ananás, que xa describira o ilustre viaxeiro Raul Brandão (1867-1930). No seu libro As Ilhas Desconhecidas relata a súa viaxe polos Açores entre xuño e agosto de 1924. Agora que leo as súas páxinas, comprobo que eu tamén: “Corri a ver as culturas do chá e do ananás, que desconhecia, … A cultura do ananás fui vêla à Fajã de Baixo, às grandes estufas envidraçadas da ilustre açoriana D. Alice Moderno.”

É difícil sintetizar para a viaxeira. A memoria salta dunha a outra imaxe, coma se realmente estivese ascendendo e descendendo os camiños da illa. Repaso o caderno daquel ano, os libros que comigo trouxen e os que comprei despois, os que me lembran os amigos. Oio de novo o disco de Belaurora, esas Lágrimas de Saudade en que lemos as palabras da cita inicial, e, ao escoitar as súas quadras, vénme á imaxinación a luz daquelas terras, a súa paisaxe marabillosa.

Mais cómpre ir poñendo fin a esta segunda carta. Será citando novamente a Raul Brandão, deixando aquí o fío en que prender de novo as vindeiras palabras: “Mas há nesta ilha duas coisas maravilhosas: as Furnas e as Sete Cidades. Quase tenho medo de falar duma paisagem que hoje, mais que nunca, me parece irreal...”

Artigo publicado en Sermos Galiza
Comentarios (0) - Categoría: Cartas açorianas - Publicado o 17-04-2016 10:02
# Ligazón permanente a este artigo
Resucitar a Ofelia. Contidos
Resucitar a Ofelia é o título dun obradoiro de creación literaria organizado ao redor de dous eixos:

a) Explicar o proceso de creación dun poema, dando conta dos elementos en que se basea ou a partir dos cales foi escrito, elaboración e publicación definitiva.

b) Centrarse no punto de vista feminino desde o que os poemas están escritos para mostrar as posibilidades “pedagóxicas” da poesía en tanto que mensaxe.

O obradoiro ten tamén un obxectivo complementario, resultado do punto de vista desde o que están escritos os poemas: promover a reflexión sobre o espazo da muller hoxe, xa sexa denunciando os feminicidios ou reflexionando sobre a visión que temos e que nos impoñen do corpo.

Para falar sobre todo isto, achégase a seguinte selección de poemas:

Presentación.- “Hoxe estou en silencio...”, Setembro, 1998



Este poema tamén se pode escoitar na marabillosa interpretación de Xardín Desordenado.

1.- “Resucitar a Ofelia”, artigo publicado en www.gznacion.com:
"Shakespeare dános a imaxe dunha nena inocente que se namora dun individuo torturado que, á súa vez, convértese en torturador da rapaza ao facela culpábel dun comportamento que el rexeita e que ela non ten, mais que el lle supón polo simple feito de ser muller"... seguir lendo

2.- "Non é amor...", Polifonías, 2006:



3.- “Nada foi suficiente...”, Acuática alma, 2011:
Aquí pode verse o manuscrito.

4.- "inmóbil ...", Acuática alma, 2011.

5.- Cicatrices, poema presentado ao Congreso "Poéticas e políticas do corpo na contemporaneidade" (www.lecorps.info), París, 9-10 abril 2015



6.- Homenaxe a Begoña Caamaño,"des-tecer", Cadernos de verán, Sermos Galiza, 2015

"CINCO MIL anos
construíndo
unha imaxe perfecta"... seguir lendo

Esta é a versión definitiva deste obradoiro, de 50 minutos de duración.
Unha versión anterior foi presentada no IES Lagoa de Antela, Xinzo (10/03/2009).
Comentarios (0) - Categoría: Obradoiros - Publicado o 11-04-2016 20:58
# Ligazón permanente a este artigo
Resucitar a Ofelia no IES A Paralaia
O Blog Mar de Soños da Biblioteca do IES A Paralaia, de Moaña, dá noticia do meu paso polo centro para realizar co alumnado de bacharelato o Obradoiro Resucitar a Ofelia.

Aquí podedes ler a nova e ver algunha imaxe.
Comentarios (0) - Categoría: Obradoiros - Publicado o 11-04-2016 20:27
# Ligazón permanente a este artigo
Como escribe poesía unha sindicalista?

Neste blog da materia de Literatura Universal do IES Val do Tea podedes ler unha referencia ao obradoiro realizado co alumnado, que titulei: Resucitar a Ofelia.

Grazas polas vosa acollida e polas vosas palabras.
Comentarios (0) - Categoría: Obradoiros - Publicado o 06-04-2016 17:22
# Ligazón permanente a este artigo
Co alumnado do Val do Tea

Hoxe estiven nunha aula de 1º de Bacharelato de Literatura Universal no IES Val do Tea. Un pracer contar coa atención destes case ou máis de 30 mozos e mozas afeccionada/os á literatura entre quen, de certo, había máis dun escritor ou escritora.

Nesta entrada do blog de Literatura Universal do centro adaintaban de que ía a visita:
"O luns visitaranos unha poeta para falarnos do proceso creativo (como xa fixo en xaneiro Francisco Puy, o avó de Antonio). Nesta ocasión virá (da man de Cándido, a quen lle agradecemos o encontro) a poetisa Marta Dacosta que, ademais de contarnos como escribe leranos e comentaranos algúns dos seus poemas.

Di a autora: “Os poemas seleccionados tratan de varios aspectos relacionados co que denominamos “denuncia da violencia de xénero e loita pola visibilización e a igualdade da muller”, polo que ao mesmo tempo que se mostra o proceso creativo reflexiónase sobre temas como: o feminicidio, a violencia en xeral ou a visión do corpo da muller.” Como ves, son ben necesarios estes poemas neste tempo que vivimos. Velaquí queda o seu texto sobre Ofelia, a quen coñecemos moito:

“RESUCITAR A OFELIA”

… hai anos que adoptei a decisión poética de resucitar a Ofelia, personaxe literaria que representa á muller maltratada, vítima dese maltrato sutil que é o maltrato psicolóxico, que fixo que unha nena namorada tolease e, tal vez querendo, se tirase a vida..."

Podedes ler aquí a entrada enteira.

Grazas a Cándido e a Esmeralda por convidarme e acollerme. E sobre todo, grazas ás mozas e aos mozos!!
Comentarios (0) - Categoría: Obradoiros - Publicado o 04-04-2016 20:38
# Ligazón permanente a este artigo
© by Abertal
Acuática