Este blogue nace co obxecto de difundir a actividade da A. C. Irmáns Suárez Picallo, así como de recuperar e por a disposición do público diversos materiais de interese sobre o noso pasado,ao tempo que damos a coñecer os artigos escritos por Ramón Suárez Picallo e outros autores sadenses.
Estruturamos o blogue en varias seccións, nas que terán cabida noticias de actualidade sobre as nosas actuacións, artigos, textos históricos, fotografías...
Visitas (desde o 05/08/2010)
|
|

|
| Únete a nós! |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| A FIN DO MUNDO. SADA, 1909. |
|
Vimos de asistir -o pasado día 21- a unha fin do mundo que non foi tal. É xa outra máis nunha longa lista de preditas aniquilacións da raza humana; lista que, por longa, non fai desistir aos milleiros de crédulos do desastre e, moito menos, aos que aproveitan a credulidade para sacar algo en proveito.
Pero Sada xa tivo a súa propia fin do mundo. Foi hai algo máis de cen anos. Para o día 21 de marzo de 1909 anunciárase un terremoto con epicentro no mar. Axiña houbo quen amedrentou a poboación, alertando sobre a suposta chegada dunha onda xigante que asolagaría as vilas e cidades do Golfo Ártabro. Os resplandores ocasionados por un incendio en Ferrol, sumados ao clima apocalíptico sementado polos alarmistas nos días anteriores, fixeron crer a moitos veciños de Sada que a fin do mundo era inminente.
Así relataba os feitos un xornal coruñés da época (El Noroeste, 23/03/1909):
 |
|
|
|
|
| AS FESTAS DE CARNOEDO NO 1933 |
|
 Ata hai poucas décadas, todas as parroquias de Sada celebraban as súas festas patronais. Facíano con escasos recursos, pero con amplos programas que garantían a diversión, especialmente dos máis novos.
En torno ao 30 de novembro, Carnoedo celebraba ao seu patrón, San Andrés (tamén se festexaba, en agosto, o San Amede). Rescatamos hoxe unha nota de La Voz de Galicia do 1 de decembro de 1933 na que se relata o programa daquelas festas. Non faltaban as verbenas, os bailes nos salóns da parroquia, as romarías, as cucañas, as carreiras de bicicleta ou os partidos de fútbol. |
|
|
|
|
| UN FOLLETO DO PÓSITO MARÍTIMO DE SADA (1935) |
|
 Tal día como hoxe, o 25 de agosto de 1935, o Pósito Marítimo de Sada editaba o folleto que agora recuperamos dixitalizado.
O Pósito Marítimo Terrestre del Trozo de Sada nacera no ano 1926. Estaba integrado por armadores e mariñeiros, pero tamén por industriais, comerciantes, propietarios e o párroco. A construción dun porto de refuxio para a flota pesqueira de Sada, desamparada ante as inclemencias meteorolóxicas, será unha das súas principais reivindicacións.
No ano 1930, un grupo de veciños, opositores á ditadura, creaban o Centro Cultural Obrero, que tamén faría da construción do porto unha prioridade. Orixinarase un conflito co Pósito Marítimo, que reivindicará os seus méritos na procura da ,licitación da obra. Ante eses embates, o Centro Cultural Obrero chamaba á cordura e á unión de todos os veciños na empresa reivindicativa,ao tempo que recordaba cómo antes de se constituír o Pósito xa existiran outras iniciativas co mesmo fin, lideradas polo xornalista Manuel L. Freire-Calvelo.
En realidade esta disputa tiña un fondo político, pois o Pósito estaba dirixido por algúns elementos conservadores, mentres que o Centro Cultural Obrero contaba na súa directiva con anarquistas, republicanos e galeguistas.
Defeito, do seo do Centro Cultura Obrero nacería, no 1931, o Sindicato de Oficios Varios de Sada, adscrito á CNT. O Sindicato tamén traballará arreo por conseguir a tan necesaria infraestrutura para Sada. Tamén o fará, noutros foros, o sadense Ramón Suárez Picallo. Como deputado a Cortes, será o máis firme e constante defensor das aspiracións dos mariñeiros de melloraren as súas condicións de vida. A construción do porto será o tema central de varias das súas intervencións.
Por fin, no ano 1935 o Consello de Ministros aprobaba a nova obra. O 25 de agosto era o día sinalado para colocación da primeira pedra. A “Comisión pro puerto de refugio” do Pósito, encabezada polo párroco Juan Villanueva e militantes da CEDA local como Avelino Cancelo e Manuel Zapata, empregará este acto festivo para facer campaña política en favor dos deputados cedistas, sen recoñecer en ningún momento o contributo do ex-deputado Ramón Suárez Picallo, do Sindicato anarquista ou do incansable xornalista Freire-Calvelo.
O inicio daquelas obras, deixando á marxe polémicas do momento, foi, en todo caso, o produto dun inmenso esforzo colectivo. A sublevación militar de xullo de 1936 motivaría a paralización das obras por máis dunha década.
A continuación, reproducimos o mencionado folleto, un documento excepcional que nos fala da Sada de 1935.
Puerto Sada Fontan |
|
|
|
|
| CONSTITUCIÓN DE UNA SOCIEDAD GANADERA EN 1809. José Raimundo Núñez-Varela y Lendoiro |
|
El asociacionismo agrario, como sistema de protección mutua, surge ante la necesidad de aliviar las pérdidas padecidas por cualquiera de los asociados, mediante la cobertura de la totalidad o buena parte del valor del género motivo de amparo, lo que sería lo mismo que compartir su desgracia.
El antecedente más antiguo que conocemos sobre este tipo de sociedades de socorros mutuos, lo encontramos en el Archivo Notarial de La Coruña, protocolo 3.066 del escribano Don José Antonio Manuel Vidal, de la jurisdicción Real de Betanzos, y escritura elevada a pública durante la invasión de nuestro País por los franceses en 1809.
El 8 de marzo de 1809, se reunieron la mayor parte de los vecinos de San Julián de Osedo y los de su anexo San Nicolás de Mosteirón, ante el mencionado escribano y testigos, para obligarse en el cumplimiento del reglamento que suscriben, como solución a los problemas que venían padeciendo con el ganado, a saber:
"En la feligresía de San Julian de Osedo a ocho días del mes de Marzo año de mil ochocientos y nueve, Ante mi escribano de Su Majestad y testigos parecieron presentes, de la una parte Antonio Perez, Francisco Barral, Francisco Diaz, Don Francisco Corujo y Don Ramón Ramos, Francisco Casal, Josef Cañizales, Juan Rodriguez, Don Francisco Lourido, Juan Ferreño, Domingo Martinez, Alonso do Pico, Manuel Riveiro, Antonio Canzelada, Vicente Canzelada, Manuel Varela, Josef Sanchez, Manuel Sanchez, Bitorio Gomez, Andrés Galan, Josef de Castro, Jph Canle, Ignacio Barral, Pedro Gandara, Jph Canzelada, Jph Carregal, Manuel Diaz Pico, Josef Dans, Jph Souto, Jph Meirás, Manuel Riveiro el mayor, Don Joaquin Montoto, Francisco Gómez, Balthasar Gómez, Manuel Babío, Manuel Riveiro el viejo, Jph Pérez, Antonio Diaz da Fraga, la viuda de Jph Diaz, Manuel Pereiro, Jph Freire, Francisco Fieital, Francisco Diaz el menor, Gregorio Martinez, Thomás Ferreño, Antonio Martinez, Josef Ferreño, Antonio Pazos, Andrés da Fraga, Manuel de Castro, Josef Mariñas, Antonia da Rigueira, Manuel Riveiro el mozo, todos vecinos de esta Parroquia; y de la otra, Antonio Suarez, Francisco Pérez, Don Antonio Leies, Juan de Caño, Jacobo Garrido, Juan Suarez, Luis Viqueira, Caietano Barral, Don Ramón Rivas, Pedro Casal, Don Pasqual Gonzalez, María do Río viuda y Don Manuel da (ilegible) que también lo son de la de San Nicolás de Mosteirón su anejo, e dijeron todos ellos, Que con motibo de la extracción que de tiempos a esta parte se haze de toda clase de Ganados Bacunos para el consumo y manutención de los ejércitos y aun otros que mueren de muerte natural; Como los más de los que hay en estas Parroquias son dados a aparzería y metad de ganancias por personas pudientes, conociendo estas los perjuicios que de ello se les originan lo propio que subcede a las que los tienen suios propios, por la pérdida que esperimentan, no sólo de la cantidad principal que rrespectivamente han desembolsado para su compra, sino tambien de sus moderadas ganancias, ninguna rezelosa de ello y con justo motibo quiere dar Ganados algunos, de que por su falta se sigue grave detrimento a los naturales de hambas parroquias por no tener con que cultibar las tierras para la produción de Granos de cuio ausilio y alimento depende la subsistencia de todos: Por tanto y a fin de precaver estos daños, proporcionando un buen método a toda persona que segun su pusibilidad se dedique a dar Ganados a aparzería como hasta aora lo han echo a los Labradores para dicho cultivo, y a los más que tengan por conveniente aun quando formalmente no los sean, para que igualmente puedan en parte disfrutar alguna utilidad para aiuda de su manutención; desde luego los otorgantes por el thenor de la presente escritura y en la mas bastante forma que haia lugar en derecho para desde hoy día en adelante contratan y condicionan azerca dello lo siguiente: Que a todo sujeto de los aquí contenidos que tengan Bueys de Labranza y se les estraiga alguno para consumo de dichos Ejércitos, o le muera de muerte natural o por otro acontecimiento inculpable le han de satisfacer por el entre todos ellos la cantidad de seiscientos maravedis vellón. Por cada Baca que se estraiga para el mismo fin, o muera por igual estilo quatrocientos. Por cada Ternera o Ternero que tenga la hedad de un año o más, Doscientos reales; y por la ternera o ternero que tenga menos de hedad que el año, Cien reales al Dueño que tambien se le estraiga o muera por el horden que queda referido, de modo que a esta paga se ha de proceder en esta forma: Todo sujeto de los que aquí Contratan que tenga Bueys ha de satisfacer de la Cota principal al respecto de tres partes por cada Cabeza de Ganado segun quedan regulados. El que tenga Baca, dos partes; y el que Ternero o Ternera, una, y quando que por qualquiera de las que se lleven para el consumo de dichos ejércitos se pague por estos alguna cosa, en este caso solo devera percibir su dueño de los aquí otorgantes el resto que le falte al completo de la cantidad en que cada una con distinción ba regulada y nada más; vajo cuios términos se obligan unos y otros respectibamente con sus personas y vienes havidos y por haver de estar y pasar a todo tiempo por lo Capitulado en este Instrumento... que firman los que asientan saver hazerlo y por los que no lo ejecuta a su ruego un testigo de los presentes que lo son Don Joaquin Tenrreiro, Don Jph Noboa, y Don Benito Gaiol, estos dos últimos Presbíteros y todos tres tamvien yezinos de esta dicha feligresía, de todo lo qual y conocimiento de los otorgantes yo escribano doy fe. [Firmas]. [Rúbricas]. Ante mí. [Firmado]. Josef Antonio Manuel Vidal [Rúbrica]".
Se nos presenta en este importante documento, por una parte la necesidad de agruparse ante la adversidad, en este caso generada por el estado de guerra en que se hallaba inmerso el País, y por otra, la expresión de un proyecto renovador, en el que se atisba un nuevo concepto sobre los desajustes existentes en las explotaciones agrícolas del Antiguo Régimen, a los que se promete una lenta aunque continua transformación con las reformas político-económicas desarrolladas durante el siglo XIX.
No cabe duda que la "Contrata sobre la estracción y muertes de ganados que otorgaron varios vecinos de las Parroquias de Osedo y Mosteirón", según registra el escribano en el mismo folio dos, sería motivo de comentario general en Las Mariñas y una novedosa iniciativa que se propagaría con rapidez por su extraordinaria eficacia.
Publicado en Betanzos e a súa comarca, outubro de 2003.
Dispoñible en http://www.cronistadebetanzos.com/betycom/03-10.html |
|
|
|
|
| Hórreos, cruceiros, lavadoiros e fontes de Sada |
|

Desde o día 1 ao 20 de maio, na Casa da Cultura Pintor Lloréns, de Sada, permanecerá a exposición "Hórreos, cruceiros, fontes e lavadoiros do concello de Sada" preparada polo Equipo de Dinamización da Lingua Galega do IES O Mosteirón, baixo a coordinación de Xosé Seoane e a documentación do alumnado de 4º de PDC.
A A.C. "Irmáns Suárez Picallo" felicita ao Equipo de Dinamización da Lingua Galega do IES o Mosteirón pola iniciativa de mostrar aos sadenses as manifestacións de arquitectura popular que os nosos antergos nos deixaron e que nós temos a obriga de respetar e conservar... |
|
|
|
|
| UNHA REPORTAXE SOBRE AS TORRES DE MEIRÁS NO 1902 |
|
O 10 de agosto de 1902, o xornal coruñés El Noroeste publicaba esta ampla reportaxe ilustrada sobre a residencia que a condesa de Pardo Bazán e a súa filla, dona Emilia, se estaban a construír en Meirás.

Uploaded with ImageShack.us |
|
|
|
|
| 1925: A PELÍCULA "LA CASA DE LA TROYA" E OS SADENSES DE NOVA YORK |
|
A revista de Sada Mariñana publicaba no 1925 este artigo dun sadense emigrado en Nova York que asina como Céltico. Nel relata a emoción que lles produciu aos emigrantes mariñáns na cidade estadounidense o visionado da películo baseada na novela de Pérez Lugín, da que parte dos exteriores foron rodados na propia Sada, lugar de ambientación da obra orixinal.
Galicia la hechicera, en Nueva York
Airiños, airiños, aires,
Airiños, d´a miña terra
Airiños, airiños, aires,
Airiños levaime a ela,
Rosalía de Castro.
Esta, seres más afortunados que nosotros que podéis o habéis podido imponeros a la dura emigración del hogar querido a tierras lejanas, ha sido el fervoroso suspiro-plegaria, que de los pechos de vuestros hermanos emigrados aquí habrán salido como ha salido el mío, en la memorable noche del 26 de Abril, congregados en el amplísimo teatro del Carnegio Hall al presenciar, delirantes de gozo indescriptible, la proyección de una de nuestras joyas literarias y de arte: “La Casa de la Troya”.
Era imponente la vista que ofrecía el famoso teatro, todo lleno a más no caber, y asientos hubiera. Era, si, imponente en tal aglomeración de almas observar el recogimiento religioso que dominaba a todos (cosa tan extraña en nosotros los españoles cuando de nuestros teatros se trata), con nuestros ojos clavados en el lienzo, nuestras almas volando por las regiones etéreas de nuestra querida Galicia y los labios de muchos, muchísimos, fuertemente cerrados, quizás unos deteniendo, inútilmente, lágrimas de tristeza, lágrimas de alegría; quizás otros (muchos, muchos), imprecando a la suerte que un día obligóles a emigrar de su querido lar, privándoles así de toda sencilla y vivificante hermosura que la amada Suevia guarda pródigamente en su seno para sus hijos. Pero sí, un solo ruido atronador, frecuentemente se oía: el estallar de las manos que como movidos por un poderoso imán efectuábamos, ora en esta sección, ora en aquella, y cuando éstos cesaban, los prolongados suspiros que aquí y allí yo me propuse percibir. Era palpable que en esta sección estaba aglomerada Sada; allí, Coruña; allí, Betanzos; allí, los pueblos de la “outra banda”; allí… el alma galaica, que ajenas por tres horas a los dolores de la vida contemplaba absorta los hechiceros corrunchiños de su idolatrada Galicia, sin hablar palabra, como si hablar le estorbara para ver o fuera un sacrilegio. Sólo miraba, miraba, y batía en loco arrebato sus manos, y de vez en cuando sacaba su blanco pañuelo para, casi enfadado, secarse furtiva y ardiente lágrima, a fuer de secarse el sudor de la frente.
Era el alma gallega congregada allí, aquella noche, viviendo tres cortas horas en su inolvidable terruño….
Eran los antiguos estudiantes de la vetusta ciudad compostelana recordando con sus corazones llenos de nostalgia sus alegres juventudes y correrías….
Eran, hoy ya hombres y mujeres, españoles que volvían a vivir, transportados mágicamente a sus respectivos pueblecitos, sus días felices de niños al calor de los rayos del benéfico sol de su amada tierra….
Eran los humildemente sencillos y truantes mozos que alegremente volvían a verse bailando en nuestras gratísimas romerías….
Fué esa noche inolvidable para vuestros hermanos en estas tierras. Fué para mí una noche, no; un efímero segundo, de indescriptible gozo y tristeza mezclados cuando por primera vez después de muchos ¡oh, muchos!, años de ausencia me veo transportado a mi inolvidable Sada; mirándola, loco de alegría, haciéndome la quimérica ilusión de ir abrazar a mis ancianos y venerables viejecitos, dentro de unos minutos. Me veo en su muelle, en su blanca playa, sobre sus apacibles aguas, en sus alrededores, entretenido en mis juegos infantiles, ajeno a las tribulaciones humanas y a lo que la vida nos ha hecho participes en nuestra lucha de existencia a quienes la suerte nos ha arrebatado de los senos de nuestras familias, de los regazos de nuestras madres.
Que las paginas de nuestra MARIÑANA hagan llegar hasta el eximio Pérez Lugín el testimonio del eterno agradecimiento de un hijo de la tierra que el hizo predilecta; hasta los actores que han contribuido a la producción de tan soberbia obra, un estrecho abrazo fraternal. Y a tí, “Carmiña”, para tí, un beso, tierno, muy tierno, de hermano, porque tú has sabido interpretar y encarnar en tu persona, en toda su perfecta magnitud y pureza, el alma noble, casta y excelsa de las hijas de mi Galicia.
La flor, pues, más hermosa, más delicada y más olorosa que en los perfumados jardines del prolífico suelo de mi amado terruño pueda haber, esa es tuya: cógela en nombre mío. Yo te la ofrezco. Y al arrancarla, bésala si quieres y guárdala como tierna ofrenda, no de un galán enamorado sino de un niño gallego, cuyas sienes empiezan ya a cubrir las primeras nieves del invierno de la vida, quien solo conserva de su patria y de su pueblecillo inocentes y gratos recuerdos de una tranquila niñez, el calor benéfico de su calido sol, el limpio azul de su cielo hermoso, el encanto de sus frondosos paisajes, el último beso de su buena abuelita y el último adiós de su buena naiciña en la meiga Coruña.
Que a “La Casa de la Troya”, en su alta misión patriótica y espiritual por estas tierras de América, le sigan otras de igual valor artístico y literario y que los esfuerzos de sus productores se vean coronados por el más completo éxito comercial.
CELTICO
Mariñana, Sada, 01/06/1925 |
|
|
|
|
| MEIRÁS E FRANCO EN 1943 |
|
.jpg) Tal día como hoxe, pero de 1943 RSP publicaba este artigo no que comentaba a visita do embaixador inglés Sir Samuel Hoare a Franco, no Pazo de Meirás. Nel hai referencias á parroquia de Meirás (Sada), ao seu Pazo así como a Emilia Pardo Bazán.Tamén fala de A Coruña e a súa historia.
Curiosamente comenta o modo de traslado do embaixador á finca de Meirás por vía aérea e expón as causas polas que a cidade ten dificultades para a instalación dun aeroporto (hoxe estase a falar da decisión de ampliar o actual a costa de centos de expropiacións xa anunciadas...)
Para saber máis do Pazo de Meirás ir ao enlace ao pé...
22 de agosto de 1943
DE MADRID A LA CORUÑA
Por Ramón Suárez Picallo
Sir Samuel Hoare, Embajador británico en Madrid, ha hecho un viaje, en avión, a La Coruña, para celebrar, en una famosa finca de los alrededores, una entrevista diplomática a la que se le atribuye muchísima importancia. La entrevista tuvo lugar en las Torres de Meirás –famoso Pazo de la Condesa de Pardo Bazán donde veranea la más alta autoridad de la España actual-. Terminada la conferencia, Sir Samuel, regresó a Madrid, declarando que la entrevista fue muy cordial. Ha llamado la atención el hecho que el diplomático inglés, hiciera su viaje, de ida y vuelta, por vía aérea en un aparato de la propia Embajada; porque los viajes de La Coruña a Madrid y viceversa, suelen hacerse en auto, por una magnífica carretera, o en tren expreso, que acostumbra a poner en el viaje, de unos 856 kilómetros, unas 16 horas. Por el aire, en cambio, el trayecto es dificultoso; tanto que cuando los coruñenses han reclamado un servicio aéreo regular entre la capital de Galicia y la capital de España, los informes técnicos fueron desfavorables; las sierras de León, y las brumas, casi constantes, que envuelven el cielo gallego, eran una grave dificultad para el proyecto.
Por estas y otras circunstancias, el viaje de Mr. Hoare, ha sido muy comentado en los círculos diplomáticos de Londres, y se cree que ha sido motivado por causas urgentes e improrrogables. ¿Cuáles son ellas? Riguroso secreto diplomático. Ciertamente, deben ser de bulto, para que el representante de S. M. B., ¡a sus años! haya hecho la arriscada travesía; porque, ha de saberse, que Sir Samuel ya no es un niño. Tiene una larga y vieja historia. Firmó con Laval, el famoso pacto que entregaba Abisinia a Mussolini, fue amigo del Lord Presidente del Comité de Intervención en la guerra española, y del otro Lord, que hizo de Checoeslovaquia un regalo para el Tercer Reich; y, además de todo esto, era político de primer plano, en la remotísima Inglaterra del anciano Sir Austen Chamberlain, conocido en tiempos antiguos como “el de la noche de Munich”.
CORUÑESES Y BRITÁNICOS
Por lo demás, la presencia de ingleses en A Coruña no es nada extraordinario. Un viejo mapa, trazando los linderos geográficos de Galicia dice que, al norte, “colinda con Inglaterra, mar por medio”. A parte de una hipótesis histórica, según la cual, fenicios de Galicia, habrían llegado a Gran Bretaña e Ilt, hijo de Breogán, habría ido de A Coruña a crear la estirpe céltica de Irlanda, ya en los tiempos históricos fue la hermosa “ciudad de los cristales” puerto de tránsito de los ingleses. Lo que sucede es que entonces los viajes se hacían por mar. Los ingleses iban, generalmente, de A Coruña a Madrid. Quizá el primero de sus paisanos que lo hace al revés, es Sir Samuel Hoare. De ahí lo extraordinario de su viaje.
Los ingleses conocen Galicia como la palma de la mano. Especialmente sus magníficas Rías y Puertos: Villagarcía, Vigo y A Coruña, y, a su vez para un gallego de orillamar, un inglés, es poco menos que “de casa”. La lengua de Shakespaere es muy hablada en Galicia, claro que con acento, sintaxis y prosodia gallegos, que es como escribía Valle Inclán el castellano. Véase una coplilla popular, que cantan los marineros gallegos, después que el chispeante vino del Ribeiro, les hace de las suyas en la cabeza:
“A la mar, a la mar y a los peces,
A la mar con los barcos ingleses….”
A la mar, a la mar y a la Ría,
A la mar con la marinería”.
CAMINO DE REYES
A Coruña, es una de las ciudades de más abolengo liberal y republicano de España. Su ayuntamiento fue siempre republicano y su magnífico Palacio Municipal, en la Plaza de María Pita, es el único de toda la nación, construido en plena monarquía, que no tiene corona real ni flores de Lis. Un coruñés, nos asegura que ello sucede, porque A Coruña conoció muchos reyes, en sus idas y venidas, de España, y para España. He aquí un brevísimo cuadro sinóptico:
En 1386, llegó a La Coruña, un Duque de Lancaster, aspirante a la Corona de España, que ceñía don Juan I; alegaba el inglés ser descendiente de Urraca y Teresa, hijas de Alfonso VI, casado con Constancia de Francia, y esposas de los duques Raimundo y Enrique de Borgoña. Llegó en plan de guerra, con barcos y hombres, pero todo se arregló con la promesa de una boda.
Por A Coruña, regresó a España, para ocupar el trono a la muerte de su madre Isabel la Católica, doña Juana la Loca, casada con Felipe el Hermoso; y por allí salió para Inglaterra, a casarse con Enrique VII, la que había de ser infelíz mujer de EnriqueVIII y madre de María Tudor, la otra hija de la Reina Católica, Catalina de Aragón. El 20 de mayo de 1520, después de unas Cortes muy ruidosas en Compostela, rematadas de mala manera en A Coruña, salió del puerto coruñés, Carlos I de España y V de Alemania, para coronarse Emperador del Sacro Imperio Romano-Cristiano. Su hijo, el que había de ser Felipe II, salió de A Coruña también con 80 navíos y 4.000 soldados, el 11 de julio de 1554, para casarse con María Tudor, e implantar otra vez el perdido catolicismo en Inglaterra. Años después recalaban en A Coruña los restos de “La Invencible”, derrotados y maltrechos.
¿Fue o no A Coruña camino de Reyes? Lo fue: y sin duda por eso, lo coruñeses son irreductiblemente republicanos.
Y TAMBIÉN DE NAVEGANTES Y GUERREROS
Pero, no todo había de ser reyes, príncipes, duques y demás linajudos, los que habían de tomar a La Coruña como tránsito, de, y para Inglaterra. Hubo también, marinos y guerreros y muchísimos turistas con buena y con mala fortuna. ¡Los turistas siempre con buena!
Así, en mayo de 1589, llegó a La Coruña una escuadra inglesa mandada por el famoso Drake; bloqueó la ciudad e intentó tomarla; cuando casi la tenía en las manos, María Pita, una gallega de armas tomar y usar, reanimó a los defensores decaídos, y se puso de frente y el inglés tuvo que irse sin A Coruña, con una buena cantidad de bajas. Y cuando la guerra de sucesión, entre Felipe de Francia y Carlos de Austria, los ingleses, aliados de los holandeses, volvieron a atacar la ciudad por mar, cuyo puerto estaba defendido por el francés.
Y viene la guerra contra Napoleón. La Junta Suprema del Reino de Galicia, que residía en A Coruña, mandó emisarios a Inglaterra, que contrataron un empréstito y la ayuda militar, contra el corso. El 16 de enero de 1809, el general inglés, Sir John Moore, libró en las puertas de la ciudad la famosa batalla de Elvira, contra las fuerzas de los mariscales franceses Soult y Ney; mal herido en ella, murió en A Coruña, el militar británico. Rodeada de todos los respetos, en el más romántico rincón coruñés, el jardín de San Carlos, está, entre mirtos, camelias y rosas, la urna de mármol, que guarda sus cenizas, con esta leyenda: “Sir John Moore, Británicus Dux”. Rosalía de Castro, el más alto poeta lírico de Galicia, tradujo al gallego, el poema que le dedicó un gran vate inglés y sus versos están allí esculpidos en bronce.
Como verá el lector, no había para qué armar tanta expectativa, en torno al viaje de un inglés más a La Coruña. Porque A Coruña, señores está llena de Inglaterra y de ingleses “mar por medio” como dice el viejo mapa. ¡Uno más, aunque sea diplomático, hace poca cuenta!
MEIRÁS
¿Qué “trujo” o que llevó a, o de A Coruña, Sir Samuel? Secreto otra vez, en lo que al aspecto diplomático, se refiere. Pero, en otro orden, si es hombre de sensibilidad –y los ingleses, aunque se trate de diplomáticos, suelen serlo a veces– llevó la visión de uno de los más bellos paisajes del mundo. ¡Ahí es nada ir a Meirás en el mes de agosto, atravesando la “bisbarra” de la Marola, con los valles de Osedo y Mosteirón, y al fondo, la incomparable ría de Sada! La pequeña parroquia, con no más de 500 habitantes, tierra de canteros y carpinteros y admirables campesinos, pese a tal hermosura, no hubiera pasado de ser una más, entre las 449 que tiene la provincia; pero, la favoreció, para su resonancia mundial, el hecho de ser residencia y propiedad de la Condesa, doña Emilia de Pardo Bazán, la gloriosa escritora. Sus más bellos libros –“De mi tierra”, “Morriña”, “Los Pazos de Ulloa”– fueron pensados y escritos allí en buena parte; y, muchos de ellos, llevan al pie y prólogo: “Torres de Meirás”. La residencia era, un viejo “Pazo” señorial de sus antepasados y las torres fueron construídas en el pasado siglo. Los vecinos de Meirás, aseguran que desde lo algo de las “Torres de la Condesa”, se ve a los barcos entrar en El Ferrol y a los marineros hacer instrucción sobre cubierta. El Ferrol dista en línea recta unas 20 leguas, con la ría de su nombre de por medio. ¡Quizá exageran los de Meirás!.
Muerta doña Emilia, Meirás no volvió a resonar en el mundo, hasta que la famosa finca, pasó a ser residencia de verano de quien hoy la ocupa; allí acaba de estar Sir Samuel, de conferencia, en procura de Dios sabe qué cosas; y, por eso Meirás, la pequeña aldea “Mariñana”, vuelve a andar en lenguas. ¡Y lo que andará! No sería difícil que su nombre figurase al pie de papeles trascendentales, vinculada a sucesos, quizá militares, navales o políticos. Ello sería de mucho brillo y gloria para Meirás. Pero, no tanta, como ya tuvo la pequeña parroquia que tiene por patrono a San Martín. ¡Aquella gloria inmarcesible y universal que le dio la célebre escritora, estampando en la fecha prólogo de sus mejores libros de leyenda: “En las Torres de Meirás”. Allí, seguramente, pergeñó ella su ensayo famoso: “La novela y la Revolución en Rusia” y allí tradujo del alemán, el libro de Augusto Bebel: “La mujer y el socialismo”, que, en su día, armaron tanto o más revuelo como esta visita diplomática del Embajador de Su Majestad Británica en Madrid.
(Artigo publicado no xornal La Hora, en Santiago de Chile o día 22 de agosto de...1943) |
|
|
|
|
| LEMBRANDO A JAITOS |
|
 LEMBRANDO A JAITOS
Por iniciativa da Agrupación astronómica Io (da que era membro fundador) e coa colaboración do concello de Sada convocouse na noite de hoxe -a partires das once- unha observación das "lágrimas de San Lorenzo" no entorno da Casa da Cultura "Pintor Lloréns". Noutras ocasións foi el o dinamizador de dito acto e sempre participou con cun encomiable entusiasmo.
Por iso, aplaudimos e celebramos acto tan entrañable en memoria do excelente divulgador das estrelas que, dende o Planetario da Casa das Ciencias, ilustrou coa sua sapiencia e bon facer os desexos de coñecer e mirar doutro xeito os luceiros da noite.
Pero Jaítos (Juan Carlos Medal) ten para os cidadáns de Sada outra lembranza moi significativa, pois este entrañable veciño, foi membro relevante da Plataforma Cidadá pola Democracia en Sada que se formou e convocou na rúa en reiteradas ocasións á cidadanía, como sinal de protesta cívica, tras a innoble moción de censura por todos coñecida, naquel intre de 2004.
Sabemos que para lembrar e honrar tan fiel testemuña e xenerosa exemplaridade, se están a organizar por distintas organizacións Actos ou Xornadas na súa memoria. Unímonos a elas con moito agarimo. |
|
|
|
|
| RINCONES DE ENSUEÑO - Ezequiel Rocha Llobregat |
|
 Ezequiel Rocha Llobregat, natural de Pastoriza (Arteixo), exerceu como Xuíz Municipal de Sada nos anos 20. Bo xornalista, colaborou intensamente coa revista local Mariñana, da que extraemos o seguinte artigo no que relata unha excursión ao Castro (Osedo).
Rincones de ensueño
Aprovechamos una tarde primaveral en que nos es forzoso conocer El Castro. Tomamos para ello un coche del tranvía y, ya en Osedo, nos apeamos y seguimos un camino vecinal, bien cuidado.
A la izquierda, un caserón con magnifico magnolio en un pequeño jardín. Inquirimos datos. Todo es propiedad, como así una hectárea de extensión, aproximadamente, de terreno dedicado a prado, labradío y monte, con abundante cantidad de agua potable y de regadío, del vecino de la parroquia de Soñeiro y rico hacendado D. Antonio Domínguez, de distinguida familia.
Proseguimos. En un árbol, un grueso varal de roble, previamente "enqueirado" —descortezado en un honor de pan cocer—, adopta la forma que le impusieron y habrá de llevar para el uso destinado: un "loro". Así llaman aquí y en otros puntos de Galicia, al aparato que habrá de unir, colocado en la mitad de! yugo de los pacientes bueyes de labor, la "cabezalla" —lanza— del carro.
Empinada cuesta nos deja, al terminarla, en el aristocrático lugar de El Castro. Realmente nos sorprende. Creíamos encontrarnos con una insignificante aldehuela y, reconocemos, lo mucho que esto vale.
Casas señoriales, algunas de rancio abolengo, como lo indican pétreos blasones; dos capillas, una con capellán adscrito, magníficos horizontes, bien cuidados jardines, etc. etc. .componen el conjunto. Se nos dice que pertenece este coto a las familias de Castro Arias y López Vidal (D. Alejandro), quienes, apartadas del mundanal ruido, pasan en él las temporadas veraniegas. ¡Oh poderosos de la tierra! ¡Cuánto envidiamos vuestra bien estudiada comodidad!...
Cumplimos la misión que nos había sido impuesta por quien para ello tenía facultades y nos disponemos al regreso. Es forzoso —costumbre hace ley— nos dicen nuestros significados acompañantes —alcalde de la villa el uno y secretario del Juzgado el otro— visitar al excelente y particular amigo señor D. Bernardo Arias de Castro, abogado y ex-juez del término y a su señora hermana doña Jesusa. Asentimos con agrado... Nos anuncian.
Inmediatamente, el caballero dueño de la morada sale a nuestro encuentro y nos conduce a su hospitalaria sala-recibidor, adornada con gusto y variedad de muebles de gran valor artístico.
Nos presentan, así como a la hermana del visitado. La afabilidad, cortesía y cultura de aquellos señores, nos hace simpatizar al momento y pasar un tiempo agradabilísimo...
Llueve y anochece. Necesitamos llegar a nuestras casas con día. Nos despedimos...
Carretera abajo, parte a pie y parte andando, por Samoedo. ¡Qué hermoso es todo esto!
Croan las ranas en sus charcas cenagosas de "La Braña". Zambúllense, asustadizas, las que cantan sus amores en las márgenes del riachuelo paralelo a la carretera... Estamos en Sada.
Mariñana, Sada, 01/06/1925 |
|
|
|
|
| José Somoza e Suárez Picallo: O mestre aos ollos do alumno. |
|
Na revista cultural das Mariñas, A XANELA, no seu último número (outono 2009 nº 28) Manuel Pérez Lorenzo, membro desta Asociación, publicou este artigo no que lembra como RSP fala da marca, da sinal que o mestre que o achegou ás primerias letras ,José Somoza Eiríz, deixou nel. En numerosos escritos publicados hai mencións ao seu mestre e lembranzas imborrables que se recollen no citado artigo.
José Somoza Eiriz e Ramón Suárez Picallo: o mestre aos ollos do alumno
Manuel Pérez Lorenzo
Ao longo das súas páxinas de xornalista infatigable, Ramón Suárez Picallo (1894-1964) recorreu en numerosas ocasións á evocación emotiva da súa infancia en Sada: as paisaxes, o traballo no mar, as celebracións festivas, as xentes... Deses artigos, cando menos tres dedicounos a lembrar ao mestre que o achegara ás primeiras letras, única bagaxe instrutiva coa que decidira partir ao novo mundo con 17 anos. Fora ese mestre o vilalbés José Somoza Eiriz, que, nacido nos anos 50 do século XIX, rexentara durante unha ducia de anos a escola nacional masculina de Sada.
Nun dos seus textos máis fermosos, publicado en Chile no 1956, o alumno, que xa entraba no territorio da ancianidade, caracterizaba ao seu mestre cunha xenial descrición:
Era director y maestro único de la escuela don José Somoza Eiriz, caballero de extraordinaria prestancia física, de unos cincuenta años de edad, con barbilla mosqueta, tipo Napoleón III. Escritor elegante, magnífico orador y, además, astrónomo premiado con Mención de Honor, por la Academia Española de Ciencias, a causa de un trabajo maravilloso suyo, sobre la reaparición del cometa Halley, allá en el año 1909. Y, por si ello fuera poco, exquisito glosador de nuestra literatura de todos los tiempos, recitador de versos y narrador incomparable de historias y leyendas. El pedagogo más querido de sus discípulos a lo largo de medio siglo. Y no tan querido ni estimado de los padres y de los abuelos de sus educandos, aferrados a la vieja y bárbara norma de que “la letra con sangre entra”; frente a ella afirmaba don José, que “la letra entra mejor con música”.
Por lo demás, las gentes del lugar, que educaban sus hijos en la Escuela Pública, le tenían cierta inquina al señor maestro. Ellas creían que los niños iban a la escuela sólo para aprender a escribir, leer y contar, hasta las cuatro operaciones tabladas; cuando más hasta las Reglas de Tres y las de Interés, Simple y Compuesto. Todo lo otro, la poesía, las humanidades y la astronomía, por ejemplo, no pasaban de ser cosas vagas, imprecisas y sin ningún interés(1).
O mestre José Somoza, naquela Sada dos albores do século XX, atoparía serias dificultades para o exercicio da súa labor pedagóxica. Dependendo do signo político, progresista ou conservador, dos diferentes gobernos municipais, os informes sobre as inspeccións á súa escola serían favorables e mesmo gabanciosos ou profundamente críticos, segundo se desprende dos Libros de Actas do Concello de Sada.
A modesta escola que rexentaba tamén quedaría gravada por moitos anos na retina do alumno, fundida co seu entorno:
La escuela pública estaba situada en la calle de La Marina, de una villa medio labriega y medio pescantina. Y todos de origen muy humilde, trabajábamos en alguna de las dos faenas, en la tierra o en el mar y, a veces en las dos, según las épocas del año.
El local era blanco y luminoso, con muchas ventanas, y daba por el lado de atrás a uno de los valles más fértiles y más hermosos del mundo; por el frente estaba el muelle de los pescadores y, como telón de fondo, la bocarría azul, tersa como una esmeralda en las calmas chichas de la primavera y del verano, y alborotada como la Ira de Dios, en el otoño y en el invierno.
La casa escolar, su jardín, que nosotros cuidábamos, y un buen pedazo de tierra al fondo, que hacía de granja experimental, agrícola, avícola, cunícola y apícola –había en ella gallinas y conejos, ovejas y patos, y toda la hortelanía conocida- había sido donada al Municipio por la nuestra ilustre vecina, doña Emilia Pardo Bazán y de la Rúa […].(2)
Numerosos artigos que viron luz nas páxinas da prensa chilena e arxentina están salpicados polos consellos do bo mentor, sacados a colación das efemérides e conmemoracións que tanto gustaba de glosar Suárez Picallo. Así, se polo 350 aniversario do Quijote evocaba a vez primeira en que o mestre lle leu aos alumnos as pasaxes máis significativas, prendendo neles o afán pola lectura, cando no 1943, en tempos convulsos da II Guerra Mundial, se celebre en Chile a festa da árbore, lembrará as palabras de don José Somoza, nunha lección de amor á natureza:
Mi viejo y querido maestro de primera letras: inolvidable, bondadoso y paciente, don José, nos dijiste un día, hace muchos años, una frase: “Apartaos, hijos míos, de aquellos que maltratan a los animales y a las plantas. No son buenas personas”. Y después, frente al huerto familiar de cerezos, ciruelos, perales y manzanos, de nuestra vieja escuelita rural salieron de vuestros labios venerables, las palabras de elogio al árbol, en el día de una fiesta límpidas y temblorosas, como brota el agua pura de los puros manantiales.
Vuestro sermón: -¡qué sermón era!– de nobles tonos evangélicos cayó como riego amable sobre nuestra adolescencia florecida: y, a lo largo de años, de luchas, de amarguras, de amores y desconsuelos, aún conservamos, en nuestro más íntimo jardín interior la sensibilidad y la ternura de aquellas plácidas verbas.
De ellas, son pobre fruto estas palabras de hoy, dichas en Chile, en el día inicial de una Semana del Árbol: a vuestra memoria y recuerdo van dedicadas, bienquerido maestro: son nacidas en una tarde de domingo, llena de noticias de guerra y de matanza, de incendios de bosques y de avasallamiento, bajo el tronar de carros de acero y de fuego sobre bellos huertos y sembrados en flor y en fruto. Dejamos de lado la caza de noticias, para preferir esta amable plática, sobre los árboles de vuestros amores y de vuestras enseñanzas. Y ello es, porque, al enseñarnos vos, el amor al árbol, nos enseñabais, indirectamente, el amor a la paz, al bien y a la belleza, a cuyo amparo nos refugiamos, de cuando en cuando, para olvidar nuestro dolor y el dolor del mundo.(3)
O recordo do mestre era para Ramón un refuxio no que agocharse das miserias que o arrodeaban. Unha fuxida cara atrás, cara a nenez idealizada, tratando de evadir a súa irremediable condición de desterrado por unha guerra que, precisamente, rematara co proxecto de fundar unha sociedade baseada no ideal humanista, racionalista e innovador de mestres como don José Somoza.
A primeira ocasión na que Ramón Suárez Picallo evocou a figura do seu mestre foi moito antes desa época de sombras. Fora alá polo 1927, cando era un emigrado na capital bonaerense, e fixérao con motivo do falecemento do inesquecible mentor. Con este seu artigo, preñado de emocións universais, pechamos o noso, dándolle voz a Ramón unha vez máis:
“En Villalba, donde residía, falleció a edad avanzadísima el maestro nacional don José Somoza Eiriz”
Cumpliendo con su misión informativa, el cronista recorre la prensa regional en busca de noticias para satisfacer la curiosidad del lector, cuando sus ojos tropiezan con la que sirve de acápite a estas líneas. […] al tropezar sus ojos con estas pocas líneas, el espíritu se estremece de emoción y de angustia. -¡Este don José Somoza Eiriz fue su maestro en la villa natal! De sus labios escuchó, en los primeros años de la niñez, el deletreo del silabario. Y cuando alboreaba la adolescencia e iba a emprender el largo viaje de la emigración, escuchó su última clase, terminada con palabras henchidas de emoción paternal, de ventura y de buen augurio, rubricadas con su mano venerable, extendida en ademán de bendecir: “Que los caminos del mundo por donde vayas sean florecidos como una mañana de San Juan, hijo mío”. […]
Pasaron muchos años desde aquella mañana de sol en que D. José Somoza Eiriz, dictó su primera clase en el aula de la Escuela Pública de Sada; pero en la memoria de aquella rapazada que lo escuchó, entonces, y que lo escuchó luego durante doce años, vive su figura patriarcal, mitad de apóstol y mitad de gran señor. […]
Cuando en horas de angustiosa añoranza, hemos abierto el libro de nuestra vida y aparecieron, purísimas, las páginas de la infancia, nos hemos tropezado con la figura de El y de sus tres bellas manías: La batalla de Numancia, las estrellas y el “Don Quijote”. Con entusiasmo juvenil, paseándose a grandes zancadas, por el aula, con el dedo pulgar en el chaleco, su espíritu vivía todo el heroísmo de los abuelos. A través de su verbo armonioso, las congojas del sublime loco manchego, llegaban a conmovernos. Y la portentosa maravilla de los astros, en su grandeza inconmensurable tenían en el a su más rendido enamorado. ¡Como creía el la pluralidad de los mundos habitados, no sería difícil que a su alma le fuera concedido el don de habitar en alguna estrella! ¡Lástima de no saber en cual, para que nuestro espíritu estableciera con el suyo un respetuoso diálogo!(4)
Sada, 2009
Publicado en A Xanela, nº 28, Betanzos, 2009.
(1)“Evocación infantil. Cómo conocí a Don Quijote”, El Sur, 05/03/1956.
(2)Id.
(3)“Semana del árbol”, La Hora, 12/10/1943.
(4)“In memoriam. En la muerte del maestro”, Correo de Galicia, 25/09/1927.
|
|
|
|
|
| Breve historia de Sada (IV) |
|
M. Pérez Lorenzo
4. Idade Contemporánea
A Idade Contemporánea suporá a creación do actual municipio de Sada, xa que con anterioridade as parroquias que hoxe o compoñen non gardaban ningunha vinculación político-administrativa entre si, máis que a de pertenceren á Xurisdición de Miraflores. A aprobación da Constitución de Cádiz no 1812 e a posterior actividade lexislativa das Cortes supoñen a implantación unha nova división administrativa e a creación de novas institucións territoriais. É entón cando nace o Concello de Sada, con vixencia ata o retorno do monarca absolutista Fernando VII no 1814, e integrado na provincia única de Galicia. Tras un breve intervalo, o do Trienio Liberal (1820-1823) no que Concello volve a existir, será definitivamente organizado no 1836, coa aprobación o 6 de xuño da división municipal pola Deputación da Coruña, e coa segregación de Lubre, antes adscrita a Sada e agora a Bergondo. Encadrarase no partido xudicial de Betanzos e na provincia da Coruña. Comeza pois a existir unha política municipal, á marxe xa das institucións xurídicas e políticas do Antigo Réxime.
Na Guerra de Independencia contra as tropas napoleónicas, durante a cal recobraron as súas funcións defensivas as baterías de Fontán e Corbeiroa, Sada desempeñou un papel significado, se damos por certas as palabras de Manuel Lugrís Freire. Un episodio da mesma tivo lugar na vila, cando o rexedor de Miraflores Rafael Colmelo afundiu a lancha na que transportaba á outra marxe da ría a un grupo de franceses, sacrificando a súa vida e evitando así unha concentración de tropas na posterior batalla de Ponte Sampaio[1]. Asemade, foi durante a ocupación francesa cando se constituíu en Osedo e Mosteirón unha sociedade gandeira, a máis antiga da que se teña coñecemento en Galicia. Os veciños de ambas parroquias uníanse para procurar o mutuo amparo, “con motibo de la extracción que de tiempos a esta parte se haze de toda clase de Ganados Bacunos para el consumo y manutención de los ejércitos y aun otros que mueren de muerte natural”, acordando indemnizar aos prexudicados en proporción ás súas perdas[2].
Durante a primeira metade do século XIX, desenvolveranse as institucións municipais, das que temos escasa información, xa que os primeiros libros de actas conservados datan do 1849. A casa consistorial estaba situada na parroquia de Mondego, onde tiñan a súa residencia ou as súas quintas de recreo familias de gran influencia, o que suscitará protestas e altercados.
A política municipal obedecía entón aos cambios que se producían a nivel estatal, vía alzamento militar ou vía eleccións. Así, coa Revolución de 1868, que puña fin ao período isabelino, constitúese en Sada unha Corporación democrática, cun republicano, Salvador Casanova Martí, como alcalde. Posteriormente, durante a I República, asumirá o mando o republicano federalista Casimiro López Gándara, co que o municipio participará no movemento cantonalista, declarando a súa independencia do estado e dotándose dunha milicia propia, os “voluntarios de la República”, que serán finalmente dobregados polas forzas estatais, ficando como alcalde o conservador Francisco Posse Nicolich.
A Restauración borbónica ocasionará o asentamento do modelo de turnismo político, no que dous partidos principais, Liberal e Conservador, alternaranse no exercicio do poder con algúns intervalos de gobernos republicanos. Destacarán alcaldes como Antonio Domínguez Fariña, Ángel López Vidal ou Jaime Casanova Miravent.
Tamén xurdirán os primeiros movementos sociais organizados. Na primeira década do século XX crearanse as primeiras sociedades agrarias e mariñeiras, e chegará a Sada o movemento solidario, impulsado por Lugrís Freire, e que no municipio adquirirá un carácter anticlerical e anticaciquil. Xa nos anos dez fundaranse algúns sindicatos de tendencia anarquista, así como numerosas asociacións recreativas e culturais.
Os anos vinte suporán para Sada unha época de avances, ao establecerse, logo da construción da liña de tranvía que a unía coa capital herculina, como o principal lugar de recreo e veraneo de numerosas familias coruñesas. Ademais, a actividade das fábricas conserveiras estaba en plena puxanza. As ofertas de lecer aumentarán, coa creación de salóns de baile, cines, restaurantes... E ata o entramado educativo verase notablemente reforzado grazas á obra dos emigrantes sadenses en New York, que financiarán a construción das escolas laicas de Sada y sus Contornos[3]. De feito, foi o de Sada un territorio de emigración extraordinaria, con destino principalmente a Cuba, Arxentina e sobre todo EEUU, lugar de residencia do 84% dos sadenses que estaban emigrados á altura do 1935[4]. Nos anos 10 e 20 verán luz varias publicacións periódicas, entre as que destaca a revista Mariñaña[5].
Da prosperidade que se adiviñaba nesta época dános unha boa idea o seguinte texto de Manuel L. Freire-Calvelo:
Sada es una villa que se moderniza y prospera sensiblemente de día en día. A la belleza de la ría, comparable a los lagos suizos e italianos, une el modernísimo espectáculo de los chalets y casas de quinta y de recreo que por doquier surgen como caprichosos monumentos que adornan un inmenso vergel.
La línea de tranvías eléctricos que la une a La Coruña, pone a las mariñas y a su villa en continuo contacto y convivencia con la capital de Galicia […].
Qué jaleo, que barullo, que incesante movimiento, qué ir y venir, los domingos, del paseo de los muelles a las avenidas de Barrié de la Maza y Progreso a los salones de bailes y teatro “Moderno” y “Español”. Luego a los conciertos de “La Terraza” y “Alameda”. De noche a los debuts y sesiones de cine de los salones “Moragra” y “Couceiro”. Por las calles no se puede andar: ríos de gentes, tranvías y autos. […]
La vida es bella y el hermoso y templado clima de Sada invita a vivirla.[6]
A chegada da II República suporá o reflorecemento dos movementos sociais, coa construción dun armazón sindical de inspiración anarquista que agrupaba a unha porcentaxe moi significativa da clase traballadora, e a creación de entidades societarias e partidos políticos de todas as cores. Ademais, Sada contará cun fillo seu nas Cortes, o deputado Ramón Suárez Picallo, notable xornalista e orador. O asociacionismo cultural gozará de gran puxanza, procurando achegar o coñecemento ás clases traballadoras. Neste sentido cabe destacar a actuación do Ateneo de Cultura Política y Social, presidido polo galeguista Xohán Antón Suárez Picallo.
A sublevación militar de xullo de 1936 porá fin a ese proceso de expansión a varios niveis, coa desarticulación do armazón societario e o exercicio dunha represión sen precedentes sobre a poboación civil. A economía resentirase profundamente, e producirase un descenso demográfico importante, desde os case 9.000 habitantes de 1936 aos apenas 7.000 con que contaba Sada en 1950. A vella residencia de Emilia Pardo Bazán, as Torres de Meirás, xunto cunha apreciable porción de terreo colindante, será adquirida por medios fraudulentos e coercitivos e doada no 1938 ao xeneral Franco, que a empregará como residencia estival[7].
Nos anos 40, como consecuencia do esmorecemento económico doutros sectores, terá o seu auxe a industria da produción de ladrillos e tellas, co funcionamento de preto dunha ducia de telleiras nas inmediacións do humidal das Brañas, de onde se extraía o barro. Será tamén a finais desa década, no 1949, cando o pintor e ceramista Isaac Díaz Pardo cree a fábrica de Cerámicas do Castro, no Castro de Samoedo, cunha produción que destaca a nivel internacional pola súa calidade e orixinalidade. Nos anos 70, asociados ás Cerámicas do Castro, nacerán o Museo Carlos Maside, que agrupa unha importante pinacoteca de artistas galegos contemporáneos, e Ediciós do Castro, unha das principais editoriais de Galicia.
[1] Lugrís Freire, M.: “Pola Patria. Episodio da Guerra de Independencia en Galicia”, Revista Gallega, A Coruña, 01/05/1898.
[2] Núñez-Varela y Lendoiro, J. R.: “Constitución de una sociedad ganadera en 1809”, Betanzos e a súa comarca, 10/2003.
[3] Gayoso Barreiro, M.: 1928-2008. Sada y sus Contornos. 80 aniversario da escola, Deputación Provincial da Coruña, A Coruña, 2008.
[4] Pérez Rey, N. e García-Rodeja Arribí, C.: “Mulleres galegas na emigración: das Mariñas a Nova York”, Actas do VII Congreso Internacional de Estudos Galegos. Mulleres en Galicia. Galicia e os outros pobos da península. Barcelona 28 ó 31 de maio de 2003, Ed. de Helena González e M. Xesús Lama, Ediciós do Castro, AIEG, Sada, 2007.
[5] A revista Mariñana, que tirou un total de 26 números entre o 1925 e 1926, pódese consultar completa na páxina web do Concello de Sada (http://www.concellodesada.com).
[6] Freire-Calvelo, M.: “Villas gallegas”, El Eco de Galicia, La Habana, 12/10/1926.
[7] Para máis información, pódese consultar o interesante blogue O pazo de Meirás (http://www.blogoteca.com/pazomeiras), que con gran acerto coordina e realiza Carlos Babío.
|
|
|
|
|
| Breve historia de Sada (III) |
|
M. Pérez Lorenzo
3. Idade Moderna
Durante a Idade Moderna, as parroquias que hoxe configuran Sada estarán integradas na xurisdición de Miraflores. A poboación da vila e as súas inmediacións experimentará un notabilísimo ascenso entre a segunda metade do século XVII e o final do período, pasando de apenas un centenar de habitantes a máis de mil.
Pero ademais, os séculos XVII e XVIII supoñen o despegue económico de Sada. Grazas aos traballos de Antonio Meijide Pardo, coñécense con bastante profundidade as dúas grandes industrias que floreceron naquela época: a téxtil primeiro, e a da salga de peixe despois[1].
A primeira de ambas as industrias, que abarcaría o período comprendido entre os anos 1674 e 1762, foi impulsada polos flamencos Baltasar de Roo e Adrián Kiel. No 1674 fundarían unha fábrica de enxarcia e lona. Comezaron contratando maioritariamente a persoal especializado de orixe flamenca, para pronto incorporaren a boa parte da poboación sadense. A fábrica fornecía de teas e cordeis á Real Armada. Co obxecto de garantir a súa seguridade construiríanse as baterías defensivas de Fontán primeiro e Corbeiroa despois, que hoxe conforman o escudo de Sada. Esta puxanza crebaríase á morte dos fundadores, pois os seus descendentes non tiñan capacidades nin entendemento entre si para continuar á fronte. Finalmente, a propia Coroa fíxose cargo da fábrica, xa como Real Fábrica de Jarcia y Lona, revitalizándoa en gran medida. No entanto, no 1762 sería trasladada a Ferrol, nunha ría máis facilmente defendible ante un posible ataque marítimo de Inglaterra. Aproveitando o éxito da primeira fábrica, Roo e Kiel puxeron en funcionamento no século XVII outras dúas empresas similares: unha fábrica de mantelería e lenzos, surtidora así mesmo da Casa Real, introducindo o cultivo do liño en Galicia; e outra de panos, confeccionando produtos de excelente calidade.
Co declive da produción téxtil e o traslado da Real Fábrica a Ferrol, Sada sufriría un importante decaemento económico. É neste momento de crise cando se comezan a establecer un crecido número de empresarios ou “fomentadores” de orixe catalá para desenvolver a súa industria da salgadura do peixe na nosa xeografía. Desde as últimas décadas do século XVIII e durante a primeira metade do XX levantarían as súas fábricas nos núcleos de Sada e, sobre todo, Fontán. A chegada dos cataláns a Sada supuña a recuperación dun sector produtivo fundamental na súa economía: o pesqueiro. Así, os denominados “mareantes” pasaban a traballar para as fábricas de salgadura, asinando contratos que os vinculaban a elas. O nivel cuantitativo das producións sería realmente alto, aínda que os seus grandes beneficiarios serían os propios empresarios cataláns.
Nesta segunda metade do século XVIII residiu de xeito intermitente en Mondego, nun pazo da súa propiedade, o polígrafo ilustrado Joseph Cornide, promotor de diversas iniciativas de gran interese. Así, nas súas fincas de Mondego experimentará coa cría de vermes de seda e con diferentes cultivos, na súa intención de modernizar a agricultura galega[2]. Na vila de Sada tería establecido un teatriño no que se representaran pezas en galego, segundo transmite Leandro Carré[3].
A fonte máis completa e interesante para a Sada do século XVIII é o Catastro de Ensenada, que nos ofrece, entre outros moitos datos, información acerca da agricultura, un sector fundamental e ao que se dedicaba a práctica totalidade da poboación nas parroquias rurais e unha porcentaxe moi estimable na de Sada. Os cultivos máis estendidos eran os cereais e as viñas, cunha unha importante produción vinícola[4].
[1] Meijide Pardo, A.: “Aportación a la historia industrial coruñesa: las fábricas textiles de Sada (1675-1762)”, en Revista do Instituto José Cornide de Estudios Coruñeses, nº 1, A Coruña, 1965, e “La economía marítima de Sada y Fontán en la época precapitalista. Los salazoneros catalanes”, en Anuario Brigantino, Betanzos, 1995.
[2] Abascal, J. M., e Cebrián, R.: Los viajes de José Cornide por España y Portugal de 1754 a 1801, Real Academia de la Historia, Madrid, 2009.
[3] Carré Alvarellos, L.: “Apontamentos para a historia do teatro galego”, Boletín de la Real Academia Gallega, nº 235-240, A Coruña, 01/10/1931.
[4] Unha lectura completa e analítica do Catastro de Ensenada poderá darnos no futuro unha visión moi completa da Sada de mediados do século XVIII. |
|
|
|
|
| Breve historia de Sada (II) |
|
M. Pérez Lorenzo
2. Idade Media
Para o estudo da Idade Media contamos cun repertorio documental reducido e aínda sen explotar. Pouco coñecemos, polo tanto, desta etapa da nosa historia. O territorio de Sada, nun sistema feudal, atopábase baixo a dependencia da nobreza e do clero, máis concretamente das familias dos Condes de Présaras primeiro e dos Andrade despois, e dos mosteiros de Xubia e Sobrado.
Temos noticia da existencia dun mosteiro en Mondego, ao cal no 1086 seríalle entregado un donativo por parte do titular da familia que o fundara, Froilán Petriz Vermúdiz, para o seu mantemento[1]. Igualmente, no 1125, Pedro Froilaz, Conde de Traba, fai doazón ao mosteiro de Xubia de varias herdades, entre elas a igrexa de Santa María de Sada[2], do mesmo xeito en que, no 1165, o conde Suero Menéndez lega as súas posesións na entón denominada Sada de Cotesis ou Codesos ao mosteiro de Sobrado[3].
A nivel administrativo, Sada integraba, xunto a outros dos actuais municipios da comarca, o territorio de Nendos.
De novo Vaamonde Lores[4] fálanos das numerosas invasións e saqueos dos que supostamente foi obxecto a vila de Sada ao longo de todo este período:
Incendiáronla los godos de Leovigildo y para colmo de su desdicha se cebó una peste horrible en sus habitantes.
Devastáronla los normandos en 816 y 859, y aunque la derrota de Coirós les debiera servir de provechoso escarmiento, en 969 volvieron á invadir las Mariñas de Betanzos y aún consiguieron una victoria contra el obispo Sisnando, pero fueron enseguida sorprendidos por el conde D. Gonzalo Sánchez con un buen cuerpo de tropa que los pasó a cuchillo. Las naves normandas fueron después apresadas y quemadas. Esta memorable batalla se dio en las cercanías de Sada, y el incendio de los buques debió operarse en la bahía.
Destruidos los normandos, otra nueva invasión se apoderó de la villa; los soldados del famoso Almanzor que sembraron el espanto en aquellas comarcas […].
En 1379 el duque de Lancaster volvió a pretender por muerte del Rey Enrique, el trono de Castilla, y con este motivo un ejército de portugueses e ingleses se apoderó de Sada como punto estratégico para dominar la ría de Betanzos, sitiaron esta ciudad y encontrando heroica resistencia, abandonaron el cerco. […].
Tamén Sada experimentará o influxo das peregrinacións xacobeas. Segundo Francisco Vales Villamarín, unha ruta hoxe desaparecida e esquecida partía do porto de Fontán, no que desembarcaban peregrinos procedentes maioritariamente de Inglaterra e Irlanda, avanzando ata Betanzos, onde entroncaban co Camiño Inglés[5].
[1] Montero Díaz, S.: “La colección diplomática de San Martín de Jubia”, Boletín de la Universidad de Santiago de Compostela, nº VII, Santiago de Compostela, 1935.
[2] Ibid.
[3] Loscertales de G. de Valdeavellano, P.: Tumbos del Monasterio de Sobrado de los Monjes, II, Madrid, 1976.
[4] Op. cit.
[5] Vales Villamarín, F.: “Las antiguas rutas jacobeas del territorio brigantino”, Anuario Brigantino, nº 25, Betanzos, 2002. |
|
|
|
|
| Breve historia de Sada (I) |
|
Con este artigo, inciase unha serie de catro onde o membro desta Asociación Cultural, de xeito breve e conciso presenta a historia de Sada. Moito ten que agradecer esta Asociación a Manuel Pérez Lorenzo o esforzo e bon facer que está a prestar, co fin de difundir e dar a coñecer as vicisitudes da nosa recente historia local no século XX.
M. Pérez Lorenzo
1. Cultura Castrexa e romanización
As orixes das primeiras poboacións que se asentaron no que hoxe é o termo municipal de Sada, son do todo incertas. Florencio Vaamonde Lores afirmaba a finais do século XIX que “la población de Sada debe remontarse a época antiquísima: tal vez fuese un pueblo lacustre si hemos de dar crédito á una tradición que refiere que en las Brañas se encontraron enterradas vigas clavadas de punta y ligeramente quemadas”[1].
Neste momento, os primeiros indicios que temos de habitación humana corresponden á denominada Cultura Castrexa, que se materializa en oito asentamentos ou castros esparexidos por toda a xeografía sadense. Emprazados cronoloxicamente en época tardía, entre o século I a.n.e. e o III d.n.e., serían profundamente romanizados a partir da anexión ao Imperio, como se deduce dos vestixios achados. Dos oito castros que coñecemos, destacan polas súas magnitudes ou a súa singularidade os de Meirás (que, escavado por J. M. Luengo nos anos 40[2], presenta numerosas sepulturas escavadas na rocha), San Amede (situado sobre o mar na punta do mesmo nome) e Samoedo ou Agra das Arcas (o maior da comarca e poida que un dos maiores de Galicia, prospectado por Ángel del Castillo[3].
A parte destes asentamentos castrexos, rexístranse, como advertimos, vestixios arqueolóxicos que nos falan dunha intensa ocupación romana, así nos restos dalgunhas edificacións como en elementos diversos. Destaca un ara votiva ou altar dedicado á deidade indíxena Coso Udaviniago, descuberta nos cimentos da igrexa de Meirás en 1909, estudada por Ángel del Castillo[4] e hoxe custodiada no Museo Arqueolóxico da Coruña. Tamén ten gran interese un relevo encaixado na muralla do cemiterio de Soñeiro que nos mostra a un individuo togado, seguramente unha lápida funeraria, como advirte o seu descubridor, o arqueólogo Juan Naveiro[5].
[1] Vaamonde Lores, F.: “Notas históricas: la villa de Sada”, Revista Gallega, A Coruña, 03/07/1898.
[2] Luengo, J. M.: Excavaciones arqueológicas en el castro y su necrópolis, de Meirás (La Coruña), Comisaría General de Excavaciones Arqueológicas, Madrid, 1950.
[3] Del Castillo, A.: “Los Castros Gallegos”, en Boletín del Circo de Artesanos de La Coruña, nº 1, El Eco de Galicia, A Coruña, 1907.
[4] Del Castillo, Á.: “Una nueva ara romana”, Boletín de la Real Academia Gallega, nº 217, A Coruña, 01/09/1929.
[5] Naveiro López, J.: “Un relieve de togado en Soñeiro (Sada-A Coruña)”, en Brigantium, vol. 5, A Coruña, 1984-1985. |
|
|
|
|
|
|